Kabil'den Çıkan On Altı Bin: Geri Dönen Tek Atlı

Bölüm metni

13 Ocak 1842 öğleden sonra, Celalabad'daki İngiliz kalesinin surlarından bakan nöbetçiler ufukta tek bir at gördü. Üzerindeki adam eyere kapanmıştı, kafatasının bir parçası kılıçla uçurulmuştu ve atın gücü kale kapısında bitti. Bir hafta önce o kapıya doğru on altı bin kişi yola çıkmıştı.

1838 sonbaharında Hindistan'ı yöneten adamların masasında bir harita vardı ve o haritanın kuzeybatı köşesi onları uykusuz bırakıyordu. İran ordusu, yanında Rus danışmanlarla birlikte, Afganistan'ın batı kapısı sayılan Herat'ı kuşatmıştı. Londra ve Kalküta'da bu kuşatma tek başına bir şehir meselesi gibi görünmüyordu; Rusya'nın adım adım güneye, Hint Okyanusu'na doğru yürüyüşünün ilk işareti sayılıyordu. Afganistan o yıllarda kendi başına bir hedef değildi. İki imparatorluğun arasında duran, dağlık, yoksul, çok parçalı bir arazi parçasıydı ve her iki taraf da onu kendi savunma hattının bir parçası olarak görüyordu. Bu hesabın içinde Afganların ne istediği neredeyse hiç yer almıyordu.

Kabil'de o sırada Dost Muhammed Han vardı. Yetenekli, sert, pazarlıkçı bir hükümdardı; Britanya ile anlaşmaya hazırdı ama karşılığında Peşaver'i istiyordu, oysa Peşaver Britanya'nın müttefiki Sihlerin elindeydi. Dost Muhammed'in Kabil'de bir Rus temsilcisini kabul etmesi, Hindistan genel valisi Lord Auckland için bardağı taşıran damla oldu. Ekim 1838'de Simla'dan yayımlanan bir bildiriyle Britanya, Dost Muhammed'i güvenilmez ilan etti ve onun yerine, yıllar önce tahtını kaybedip Hindistan'da Şirket'in maaşıyla yaşayan Şah Şüca'yı getirmeye karar verdi. Gerekçe savunmaydı; yöntem işgaldi.

1839 kışında İndus Ordusu adı verilen kuvvet yola çıktı. Yaklaşık 20 bin asker ve onların arkasında, develerle, kağnılarla, çadırlarla yürüyen 38 bin civarında yardımcı, hizmetli, sürücü ve esnaf. Bu sayı tek başına seferin mantığını anlatır: Britanya Afganistan'a bir ordu değil, hareket halinde bir şehir sokuyordu. Kandahar nisanda direnişsiz düştü. 23 Temmuz 1839'da Gazne'nin kapısı barutla havaya uçuruldu ve kale bir sabahta alındı. 7 Ağustos'ta Şah Şüca, yanında İngiliz süngüleriyle Kabil'e girdi. Kalabalık sessizdi. Dost Muhammed kuzeye kaçtı, bir yıl sonra, 1840 sonunda teslim oldu ve Hindistan'a sürgüne gönderildi. Kağıt üzerinde sefer bitmişti.

Asıl sorun tam buradan başladı. Şah Şüca'nın tahtı kendi halkının rızasına değil, yabancı bir ordunun varlığına dayanıyordu. Yani ordu gidemezdi. Gidemeyince de geçici bir sefer, kalıcı bir yerleşmeye dönüştü. Subaylar eşlerini getirtti, Kabil ovasında at yarışları düzenlendi, kriket oynandı, kışın donan göletlerde paten kaydılar. Kabil'in kuzeydoğusundaki ordugâh bir karargâhtan çok Hindistan'dan taşınmış bir banliyöye benzemeye başladı.

O ordugâhın yeri, bütün hikâyenin en pahalı kararıydı. Şehrin içinde, kayalığın üzerinde Bala Hisar vardı: yüzyıllardır Kabil'i tutan, surlu, hâkim bir kale. Britanyalılar bir süre orada kaldılar, sonra Şah Şüca'nın sarayına ve haremine yer açmak gerektiği düşüncesiyle çıktılar. Yerine ovada, alçak duvarlı, sığ hendekli, çevresi neredeyse bir buçuk kilometreye yaklaşan bir ordugâh kurdular. Ordugâhın etrafı bahçelerle, kerpiç kulelerle, küçük kalelerle çevriliydi; her biri bir nişancı için hazır mevziydi. En kötüsü, bütün erzak ve mühimmat deposu ordugâhın dışında, ayrı bir kalede, yaklaşık 350 metre öteydeydi. Yani kuşatıldıkları anda yemekleri düşmanın tarafında kalacaktı. Askerî açıdan bu, tartışmaya kapalı bir hataydı ve dönemin subayları da bunu biliyordu; yazdıkları mektuplarda açıkça söylüyorlardı.

Nisan 1841'de kuvvetin komutası Tümgeneral William Elphinstone'a verildi. Elphinstone nazik, sevilen, deneyimli bir subaydı; Waterloo'da bulunmuştu. Ama Kabil'e geldiğinde gut ve romatizma yüzünden kendi başına ata binemeyecek durumdaydı, çoğu zaman tahtırevanla taşınıyordu ve karar verme gücü hastalığıyla birlikte erimişti. Yardımcısı Tuğgeneral John Shelton ise cesur ama huysuz, komutanıyla açıkça çekişen, kurmay toplantılarında yere uzanıp battaniyeye sarılacak kadar küstah bir adamdı. Kabil'deki Britanya kuvvetinin başında, birbirini sevmeyen hasta bir komutanla inatçı bir yardımcı vardı.

Son çivi parayla çakıldı. Kabil'i Hindistan'a bağlayan geçitler Gilzay aşiretlerinin elindeydi ve Britanya yıllardır bu aşiret reislerine düzenli ödeme yapıyor, yolların açık kalmasını satın alıyordu. Ekim 1841'de, Hindistan'ın bütçesi zorlanınca siyasi temsilci Sir William Macnaghten bu ödemeleri yarıya indirdi. Karar bir muhasebe kalemiydi; sonucu bir ayaklanma oldu. Geçitler kapandı, General Robert Sale'in tugayı yolları açmak için doğuya gönderildi ve böylece Kabil'deki kuvvet en savaşçı birliğinden mahrum kaldı. Macnaghten bu sırada Bombay valiliğine atanmanın sevinciyle valizlerini topluyor, Kabil'in sakinleştiğini Kalküta'ya yazıyordu.

2 Kasım 1841 sabahı Kabil'in çarşısında kalabalık toplandı. Hedef, şehrin içindeki evinde oturan Sir Alexander Burnes'ti. Burnes Afganistan'ı herkesten iyi tanıyan adamdı; yıllar önce Buhara'ya kadar gitmiş, Dost Muhammed'le dost olmuş, seyahat kitabıyla Londra'da ün kazanmıştı. O sabah evinin önündeki balkona çıkıp kalabalığa Farsça seslendi, para teklif etti, dağılmalarını istedi. İşe yaramadı. Kalabalık bahçe duvarını aştı, evi ateşe verdi ve Burnes'ü, kardeşi Charles'ı ve yanlarındaki Teğmen Broadfoot'u öldürdü. Yakındaki hazine binası yağmalandı.

Ordugâh bu olaya hiçbir şey yapmadı. Şehir bir buçuk kilometre ötedeydi ve ayaklanmanın ilk saatlerinde kararlı bir müdahale her şeyi değiştirebilirdi. Elphinstone emir vermedi, kurmaylar tartıştı, gün geçti. Üç gün sonra ordugâhın dışındaki erzak deposu düştü. Bundan sonrası matematikti: Kabil ovasında kış başlarken, binlerce insan, yemeği düşmanın elinde olan bir çadır şehrinde mahsur kaldı.

Kasım boyunca kuşatma sıkılaştı. Ayaklanma kendiliğinden başlamıştı ama kısa sürede bir ada kavuştu: Dost Muhammed'in oğlu Muhammed Ekber Han. Ekber Han kasım sonunda Kabil'e geldi ve dağınık aşiret reislerini tek bir hedefin etrafında toplamayı başardı. 23 Kasım'da Shelton, ordugâha tepeden bakan Bemaru sırtlarını almak için çıktı ve ağır bir yenilgiyle döndü; o günden sonra garnizon bir daha ordugâhın dışına ciddi bir harekât yapmadı. Kar yağmaya başladı. Yakacak bitti. Atlar kesildi. Askerler günlük yarım tayına indi. Kalküta'ya gönderilen yardım çağrıları, kapanmış geçitlerin ötesinde kaldı.

Aralık ortasında Macnaghten pazarlık masasına oturmaktan başka yol görmedi. Ekber Han'la görüşmeler başladı; Macnaghten aynı zamanda aşiret reislerini birbirine kırdırmayı deneyen gizli teklifler de dolaştırıyordu ve bu ikili oyun fark edildi. 23 Aralık 1841 sabahı Macnaghten, üç subayıyla birlikte ordugâhın dışındaki karlı bir düzlükte Ekber Han'la buluşmaya gitti. İyi niyet göstergesi olarak yanında hediye bir çift tabanca getirmişti. Konuşma başladıktan kısa süre sonra Ekber Han'ın adamları elçiye saldırdı. Macnaghten olay yerinde öldürüldü; bazı anlatılara göre kendi hediye ettiği tabancalardan biriyle. Yanındaki Kaptan Trevor da öldü; Lawrence ve Mackenzie esir alındı.

Sonrası hikâyenin en çok konuşulan sahnesidir. Macnaghten'in cesedi parçalandı, kesik başı ve gövdesi Kabil çarşısında dolaştırıldı ve şehrin büyük kapalı çarşısı Çar Çatta'ya, kasap kancalarına asıldı. Bir imparatorluğun tam yetkili temsilcisi, kendi ordusunun bir buçuk kilometre ötesinde, ordusunun gözü önünde öldürülmüş ve cesedi bir pazar yerine sergilenmişti. Ordugâhtan tek bir top atışı yapılmadı, tek bir alay dışarı çıkmadı. Kuşatma altındaki garnizon, baş müzakerecisinin cesedi şehirde teşhir edilirken yeni müzakere heyeti kurmaya oturdu. O andan itibaren masada pazarlık edecek hiçbir güç kalmamıştı; yalnızca çıkmak için izin dilenecek bir taraf vardı.

1 Ocak 1842'de anlaşma imzalandı. Britanya tarafı adına Elphinstone ve kurmayları, Afgan tarafı adına Ekber Han ve bir grup aşiret reisi. Metin açıktı: Britanya kuvveti Kabil'i ve Afganistan'ı tamamen terk edecek, topçusunun büyük bölümünü ve ağır malzemeyi bırakacak, yüklü bir ödeme yapacak, anlaşmanın teminatı olarak rehin subaylar verecek, Hindistan'daki Dost Muhammed'in dönüşüne izin verilecekti. Karşılığında kuvvete Celalabad'a kadar güvenli geçiş, yol boyunca erzak ve bir muhafız birliği sağlanacaktı. Kuvvet kendi kaderini kâğıt üzerinde satın almıştı.

Sorun kâğıdın yazısında değil, imzasında. O anlaşmayı imzalayan adamların, imzaladıkları şeyi uygulatacak yetkisi yoktu. Afganistan'da merkezî bir otorite zaten yoktu; ayaklanma da tek bir komuta altında doğmamıştı. Ekber Han önde gelen isimdi ama Kabil ile Celalabad arasındaki geçitleri tutan Gilzay reisleri ona itaat etmek zorunda değildi. Onların kendi hesapları vardı: Macnaghten'in kestiği ödemeler, aylardır süren savaşın alacakları ve kar altında ağır yükle yürüyecek 16 bin kişilik bir kafilenin taşıdığı servet. Bir geçidin tepesine oturup aşağıya ateş etmek, hiç kimsenin imzasını sormayacak kadar kârlı bir işti.

Ordugâhta herkes bu anlaşmaya inanmıyordu. Herat kuşatmasında ad yapmış siyasi subay Eldred Pottinger, çekilmeye açıkça karşı çıktı; kuvvetin Bala Hisar'a girip baharı beklemesini, gerekirse açlıkla ama surların arkasında dayanmasını savundu. Hesabı mantıklıydı: kışın dağ geçitlerinde yürüyen bir kafile savunmasızdı, oysa taş duvarın arkasında kalan bir garnizon pazarlık gücünü koruyordu. Teklif kabul edilmedi. Hasta bir komutan, bölünmüş bir kurmay ve yemeği bitmiş bir ordugâh için yola çıkmak, karar vermemenin en kolay biçimiydi.

6 Ocak 1842 sabahı kar bir karıştı ve soğuk, kayıtlara göre yıllardır görülmemiş bir sertlikteydi. Sabah dokuz civarında ordugâhın kapısı açıldı. Söz verilen muhafız birliği gelmemişti; yol boyunca bırakılacağı söylenen erzak depoları da yoktu. Kafile yine de yürümeye başladı: 4 bin 500 asker ve yaklaşık 12 bin sivil, toplam 16 bin 500 kişi. Askerlerin içinde yalnızca 690 kadarı Avrupalıydı; geri kalan Bengal alaylarının Hintli sipahileriydi. Sivillerin çoğu da Hintliydi; askerlerin eşleri, çocukları, aşçılar, seyisler, develerin sürücüleri, marangozlar, hizmetliler. Yani Kabil'den çıkan kalabalığın büyük bölümü, bu savaşın neden yapıldığına dair hiçbir söz hakkı olmayan insanlardı.

İlk saatlerde düzen çöktü. Kanalın üzerine kurulan geçici köprüde tıkanma oldu, siviller askerlerin arasına karıştı, yük hayvanları birbirine girdi. Arkadan gelen gruplar henüz ordugâhın kapısından çıkmamışken öndekiler soyulmaya başlamıştı. O gün kafile Kabil'den yaklaşık altı kilometre uzaklaşabildi; artçı birlik gece yarısını geçe, sabaha karşı ikide konak yerine ulaştı. Çadırlar yoktu, yakacak yoktu, yemek yoktu. İnsanlar karın üstünde oturup sabahı bekledi. Sabah olduğunda yüzlerce kişi donarak ölmüştü, binlercesinin ayakları donmuştu. Henüz tek bir geçide girilmemişti. Şah Şüca'nın hizmetindeki birliklerden ilk büyük firarlar o gece başladı. 1 Ocak'ta imzalanan kâğıt, yürüyüşün ilk gecesinde hükmünü yitirmişti.

8 Ocak'ta kafile Hurd Kabil Geçidi'ne girdi. Geçit sekiz kilometre kadar uzunlukta, iki yanı dik, dibinden donmuş bir dere geçen bir yarıktı; yol dereyi defalarca kesiyordu, yani yürüyen herkes buzlu suya girip çıkmak zorundaydı. Dağ savaşının tek kuralı yükseklikleri tutmaktır; o sabah yükseklikler tutulmadı. Gilzay nişancıları iki yandaki kayalara yerleşti ve aşağıdaki kalabalığa rahatça ateş etti. Kullandıkları cezayir tüfekleri, Britanya piyadesinin düz namlulu tüfeklerinden çok daha uzun menzilliydi; yani aşağıdaki asker, kendisine isabet eden ateşe karşılık veremiyordu. O tek günde geçitte 3 binden fazla insan öldü. Ölenlerin büyük kısmı silahsız sivillerdi; donmuş, yürüyemez hale gelmiş, kafilenin kuyruğunda kalmış insanlar.

Geçidin çıkışında Ekber Han yeniden müzakere teklif etti. Kafileden rehin olarak Pottinger ve Lawrence alındı. 9 Ocak'ta kuvvet, Avrupalı kadın ve çocukları Ekber Han'ın korumasına teslim etti; aralarında, bu kuşatmanın en ayrıntılı günlüğünü tutan Lady Sale de vardı. Kararı o gün verenler için bu bir teslimiyetti; sonuç olarak o grup, kafilenin tek büyük ölçekte hayatta kalan parçası oldu. Aynı sabah birçok birlik emir beklemeden yürüyüşe geçti; artık bir kolordu değil, kar üstünde dağılmış, birbirinden kopmuş insan kümeleri hareket ediyordu.

10 Ocak'ta Tezin'e varıldığında kuvvetin geriye kalanı şuydu: 44'üncü Piyade Alayı'ndan yetmiş kadar asker, elli kadar atlı topçu ve yüz elli civarında süvari. Dört gün önce Kabil'den çıkan 4 bin 500 askerden savaşabilecek durumda kalan sayı bu kadardı. Toplar yolda bırakıldı, kullanılamaz hale getirildi; mühimmat tükenmişti, çeken hayvanlar ölmüştü. 11 Ocak'ta kafile Cagdalak'a ulaştı. Shelton artçıda, azalan adamlarıyla saatlerce çarpıştı; onun o günlerdeki inadı, sonradan en sert eleştirilerin hedefi olan adamın hakkını veren tek kayıttır.

12 Ocak gecesi Cagdalak'ta yolun önü kesilmişti. Geçidin daraldığı yere, iki metreye yakın yükseklikte, dikenli pırnal meşesi dallarından bir barikat örülmüştü. Aynı gün Ekber Han, Elphinstone ve Shelton'ı görüşme bahanesiyle yanına çağırdı ve bir daha bırakmadı. Kuvvet artık komutansızdı. Kalan sipahilerin çoğu o gece dağıldı. Geriye kalanlar karanlıkta dikenli barikata hücum etti; bir kısmı elleriyle dalları söküp öbür tarafa geçmeyi başardı, çoğu barikatın önünde öldü.

13 Ocak sabahı Surkab'daki son çatışmadan sonra, yolun Gandamak köyüne yaklaştığı yerde, bir tepenin üstünde yaklaşık 20 subay ve 45 asker kaldı. Hepsi 44'üncü Piyade Alayı'ndandı. Kabil'den çıkalı yedi gün olmuştu; yedi gündür neredeyse hiç yememiş, hiç uyumamış, buzlu suda yürümüş insanlardı. Mühimmatları adam başına iki üç fişeğe inmişti. Tepeyi kuşatan aşiret savaşçıları önce teslim olmalarını istedi; kabul edilmedi. Fişekler bitince tüfekler sopa gibi kullanıldı, süngü ve kılıçla dövüşüldü. Tepe öğleye varmadan düştü. Anlatılanlara göre Kaptan Thomas Souter, alayın sancağını beline sarıp üstüne ceketini geçirdi; kuşatanlar onu önemli bir rehine sandıkları için öldürmeyip esir aldılar ve Souter böylece hayatta kaldı. Gandamak tepesi, Kabil'den çıkan ordunun son örgütlü direnişinin bittiği yerdir.

Cagdalak'taki barikatın ötesine, dağınık bir biçimde, on iki kadar atlı subay geçmişti. Yol boyunca azaldılar. Fetihabad yakınlarında sayı altıya düşmüştü; köylüler onlara ekmek getirdi, atlardan indirdi, sonra üzerlerine yürüdü. Bir süre sonra o yolda Celalabad'a doğru giden tek bir atlı kaldı: Bengal ordusunun yardımcı cerrahı William Brydon.

Brydon'ın kafatasının bir parçası bir kılıç darbesiyle sıyrılıp kopmuştu. Darbenin öldürücü olmamasının nedeni, soğuğa karşı şapkasının içine sıkıştırdığı dergi nüshasıydı; İskoç dergisi Blackwood's Magazine, yani Blackwood dergisi. Kılıç dergiyi kesti, kafatasını bitiremedi. Kılıcı kırılmıştı; elinde kırık bir namluyla, bacağından ve elinden yaralı, üstünde kendisini zar zor taşıyan yorgun bir midilliyle ilerledi. 13 Ocak öğleden sonra Celalabad surlarındaki nöbetçiler, batıdaki yoldan tek bir atlının yaklaştığını gördü. Kabil kuvvetinden haber bekleyen garnizon kapıya koştu. Orduyu sordular; cevabın ne olduğu üzerine birkaç farklı anlatı var, ama hepsinin ortak noktası aynı: ordu yoktu. Midilli o gün ahıra girdi ve bir daha ayağa kalkmadı.

Celalabad'ı tutan General Sale'in garnizonu, günlerce gece boyunca surların önünde büyük ateşler yaktı ve borazanlarla alay çağrıları çaldı; karanlıkta yol arayan birileri duyar diye. Kimse gelmedi. Yıllarca "tek kurtulan" olarak anlatılan Brydon'ın hikâyesi bu yüzden güçlüdür, ama tam doğru değildir. Esir alındığı için hayatta kalan 115 kadar Britanyalı vardı; Celalabad'a ulaşıp kısa süre sonra ölen Baness adlı bir Rum tüccar vardı; en önemlisi, aylar sonra Kabil ve çevresinde bulunup Hindistan'a geri götürülen 2 bine yakın sipahi ve kafile mensubu vardı. Kabil'den çıkan 12 bin sivilin ezici çoğunluğu Hintliydi ve adları hiçbir yere yazılmadı. "Geri dönen tek atlı" imgesi, bir ordunun yok oluşunu anlatmakta çok etkili; ama aynı zamanda kimin sayıldığına ve kimin sayılmadığına dair bir belge olarak da okunabilir.

Hikâye Gandamak'ta bitmedi. Celalabad şubatta bir depremle surlarının bir bölümünü kaybetti, garnizon onları yeniden ördü ve 7 Nisan 1842'de Sale kaleden çıkıp Ekber Han'ın kuvvetini dağıttı. Aynı günlerde Şah Şüca, Bala Hisar'daki sığınağından çıktığı sırada, 5 Nisan'da öldürüldü; Britanya'nın üç yıl süngüyle taşıdığı taht, koruyucusu zayıflayınca bir sabahta boşaldı. Elphinstone esaret altında, nisan ayında hastalıktan öldü; cesedi gömülmek üzere Celalabad'a gönderildi.

Yazın Britanya "İntikam Ordusu" adıyla anılan kuvveti topladı. General George Pollock 8 bin kişiyle Hayber Geçidi'ni zorlayıp doğudan, General William Nott yaklaşık 3 bin kişiyle Kandahar'dan geldi. Pollock 15 Eylül'de Kabil'e ciddi bir direniş görmeden girdi, Nott iki gün sonra ulaştı. 18 Eylül'de rehinelerin çoğu serbest bırakıldı, son esir 27 Eylül'de teslim alındı. Sonra Pollock bir ceza kararı verdi: Macnaghten ve Burnes'ün kesik başlarının dolaştırıldığı Çar Çatta Çarşısı yıkılacaktı. 17'nci yüzyılda Şah Cihan'ın Kabil valisi Ali Merdan Han tarafından yaptırılmış, Orta Asya'nın en görkemli kapalı çarşılarından sayılan yapı yakıldı; yangın çevredeki mahallelere yayıldı ve şehrin büyük bölümü zarar gördü. Yıkılan şey bir karargâh ya da kale değildi; bir ticaret ve mimari anıtıydı ve yıkım kararının askerî bir amacı yoktu.

Ekim'de Britanya kuvvetleri Afganistan'dan çekildi. Dost Muhammed sürgünden salıverildi ve 1843'te yeniden Kabil tahtına oturdu. Yani dört yıl, bir ordu, bir hazine ve on binlerce can, Britanya'nın kendi eliyle indirdiği adamı yine kendi eliyle yerine koymak için harcanmış oldu. Afganistan'ın sınırları ve dış politikası üzerindeki Britanya etkisi onlarca yıl daha sürdü, ama Kabil'de bir vekil hükümdar oturtmak fikri bu seferle birlikte gömüldü.

Bu olayın askerî tarihe bıraktığı ders dar ve nettir: bir kolon, geçidin yükseklerini tutmadan dağa girmez; erzağını savunma hattının dışına koymaz; ve kendi gücüyle dayatamadığı bir anlaşmanın hükmüne güvenmez. Siyasi tarihe bıraktığı ders ise daha uzun ömürlü oldu. 1879'da ressam Elizabeth Butler, Celalabad surlarına yaklaşan yaralı atlıyı Bir Ordudan Kalanlar adıyla resmetti ve tablo Londra'da büyük ilgi gördü. Aynı yıl Britanya, ikinci bir Afgan savaşının ardından bir antlaşma imzaladı; antlaşmanın imzalandığı yerin adı Gandamak'tı. 1842'de son 65 askerin öldüğü tepe ile 1879'da yeni bir antlaşmanın masasının kurulduğu köy aynı adı taşıyordu ve bu, kimsenin kurgulamadığı bir tesadüftü. İmparatorluklar hafızalarında bazen bir zaferi değil, bir tek atlıyı taşır; çünkü o atlı, planın ne kadar kusursuz göründüğünün değil, yükseklikleri kimin tuttuğunun belirleyici olduğunu hatırlatır.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.