Hara Kalesi: Japonya'yı İki Yüz Yıl Kapatan İsyan

Bölüm metni

Şogunun ordusu bir kaleye giremiyordu; içeride ne asker ne surdu, sadece açlıktan ölmek üzere olan köylüler vardı. Ve o kalenin duvarlarını, Japonya'yla ticaret yapmak isteyen Hollandalılar topa tuttu. İki yüz yıl boyunca kapanacak bir ülkenin kapısı, o kış orada çarptı.

Japonya'nın güneybatısında, Kyuşu adasının kıyısından Ariake Denizi'ne doğru sarkan, volkanik bir dağın eteklerine kurulmuş bir yarımada vardır. Adı Şimabara. Toprağı verimlidir, ama yeterince geniş değildir; denizden esen rüzgâr tuzlu, dağın adı Unzen'dir ve zirvesinin yakınında yerden kaynarcasına sıcak su fışkıran çukurlar bulunur. 17. yüzyılın başında bu yarımada, Japonya'nın en Hıristiyanlaşmış köşelerinden biriydi. Yarımadanın efendisi Arima ailesi vaftiz olmuş, misyonerlere kapılarını açmış, köylerde kilise ve seminer kurulmuştu. Bazı tahminlere göre yarımada nüfusunun büyük bölümü, Portekizli Cizvitlerin getirdiği inancı benimsemişti.

Sonra her şey ters döndü. 1614'te şogunluk Hıristiyanlığı ülke çapında yasakladı, misyonerleri sürgüne gönderdi, kiliseleri yıktırdı. 1616'da Arima ailesi yarımadadan alınıp başka bir bölgeye nakledildi. Yerine gelen adam, Matsukura Şigemasa'ydı.

Şigemasa'nın eline geçen arazi, kâğıt üzerinde 60 bin kokuluk bir beylikti; yani yılda 60 bin ölçek pirinç üretebilecek bir yer. Bu, bir samuray hanedanı için orta halli bir gelirdi. Şigemasa ise orta halli bir adam olmak istemiyordu. 1618'de, deniz kıyısındaki düzlükte, kendi beyliğinin gücünü kat kat aşan bir kale inşasına başladı. Yedi yıl sürdü. Bittiğinde, surların çevresi 3.900 metreye ulaşmış, duvarlar yer yer 15 metre yükselmiş, 30 ila 50 metre genişliğindeki hendekler kaleyi kuşatmış, önemli noktalara 16 burç dizilmişti. Beş katlı ana kule, yarımadanın her yerinden görünüyordu. Dönemin hesaplarına göre bu kalenin maliyeti, beyliğin kaldırabileceğinin iki katıydı.

Fark, köylüden çıkarıldı. Vergi oranları beyliğin gerçek üretim kapasitesiyle hiçbir ilgisi kalmayacak kadar yükseltildi. Pirinç vergisinin üstüne yeni kalemler eklendi: ocak vergisi, pencere vergisi, doğan çocuk için vergi, ölen için defin vergisi. Ödeyemeyen için ceza, bir para cezası değildi. Dönemin kayıtlarına göre vergisini veremeyen köylüye saman yağmurluk giydirilir, kollar arkadan bağlanır ve yağmurluk tutuşturulurdu; bu işkenceye, alevler içinde kıvranan adamın hareketlerine bakılarak "saman yağmurluk dansı" adı verilmişti. Ödeyemeyenlerin eşleri ve kızları baş aşağı asılır, kış ortasında buzlu suya sokulurdu.

Vergi ile inanç baskısı aynı elde birleşti. Matsukura ailesi, 1627'den itibaren Hıristiyanlığı bırakmayı reddedenleri Unzen'in kaynayan sularına atmaya başladı. Yakalananlar dağa çıkarılır, kükürt kokusunun içinde günlerce bekletilir, vazgeçmeleri için teker teker çukurun kenarına getirilirdi. Bazıları çarmıha gerildi, bazıları diri diri yakıldı. Şigemasa bununla da yetinmedi; Hıristiyanlığın kaynağını kurutmak gerektiğini düşünerek, İspanyolların elindeki Luzon adasına, yani bugünkü Filipinler'in kuzeyine bir sefer planı hazırladı ve bu seferin masrafını da gene köylüsünden istedi. Sefer hiç gerçekleşmedi. Şigemasa 1630'da, bir kaplıca kasabasında öldü.

Yerine oğlu Matsukura Katsuie geçti. Babasının siyasetinde tek bir satır değiştirmedi.

Bu arada, yarımadanın kuzeyindeki Nagasaki'de yeni bir uygulama başlamıştı. 1629'dan itibaren şehir halkına, yılda bir kez, önüne konan bir madalyon ya da levhaya basmaları emrediliyordu. Levhanın üzerinde Meryem ya da İsa tasviri vardı. Buna "basılan resim" deniyordu. Tüccar, keşiş, samuray, kadın, çocuk; sıraya girilir, memurun gözü önünde ayak kaldırılır, resme basılır, geçilirdi. Basan temize çıkar, duraksayan listeye yazılırdı. Bir insanın iç dünyasını bir ayak hareketiyle ölçmeye kalkan bu yöntem, Japonya'da iki yüz yıldan fazla sürecek bir ayıklama düzeninin başlangıcıydı.

Sonra kıtlık geldi. 1630'ların ortasında art arda yaşanan kötü hasatlar, hem Şimabara Yarımadası'nı hem de karşı kıyıdaki Amakusa adalarını açlığa sürükledi. Köylü ambarı boş, tohumluğu yenmiş, vergi memuru kapıdaydı. Vergi indirimi talepleri geri çevrildi. Beyliğin vergi tahsildarları köy köy dolaşmaya devam etti.

1637 yılının 17 Aralık günü, yarımadanın güneyindeki Arima köyünde, bölge tahsildarı Hayaşi Hyozaemon köylülerin arasında kaldı ve öldürüldü. Bu, bir cinayet haberi olarak kalmadı. Haber yarımadada bir günde yayıldı, ertesi gün komşu köyler de ayaklandı. Kıyı boyunca sakladıkları mızrakları, balta ve oraklarını çıkaran köylülere, otuz yıl önce efendilerini kaybetmiş, o günden beri çiftçilik yaparak geçinen eski savaşçılar katıldı. Ayaklanma, bir vergi isyanı olarak başladı. Bir hafta içinde başka bir şeye dönüştü.

Kalabalığın başına geçen kişi 16 yaşındaydı.

Adı Masuda Şiro Tokisada'ydı, ama tarihe Amakusa Şiro olarak geçti. Babası Masuda Jinbei, vaktiyle Hıristiyan bir beyin hizmetinde bulunmuş, efendisinin ortadan kaldırılmasından sonra topraksız kalmış bir savaşçıydı; oğlunu Amakusa adalarında, misyonerlerin yetiştirdiği bir çevrede büyütmüştü. Çocuk vaftizde Jerome adını almıştı, okuma yazma biliyordu, düzgün konuşuyordu ve ayaklanmanın ilk günlerinde asilerin hem kurmay heyeti hem de sembolü oldu.

Onu bu mevkiye taşıyan şey yalnızca yeteneği değildi. Yarımadada yıllardır dilden dile dolaşan bir kehanet vardı: sürülen misyonerlerden birinin, zulmün başlamasından yirmi beş yıl sonra ülkeye bir gencin çıkacağını, onun 16 yaşında olacağını ve halkı toplayacağını söylediği anlatılıyordu. Hesap tutuyordu. Açlıktan ve işkenceden bitmiş bir nüfus için bu çocuk, bir komutandan fazlasıydı. Anlatılanlara göre çevresinde onun elinden mucizeler geldiğine dair hikâyeler dolaşıyordu. Doğru olup olmaması, olayların akışı açısından önemli değildi; insanlar inanıyordu ve bu, yüz yirmi bin kişilik bir orduya üç ay dayanacak kadar bir inattı.

İsyancılar ilk iş olarak iki kaleye yürüdü. Şimabara'da, köylünün kanı ve emeğiyle dikilen o beş katlı kaleyi kuşattılar. Alamadılar; surları 15 metre yüksekliğindeki, hendekleri 50 metre genişliğindeki bir yapıyı, tarım aletleriyle ve bir avuç tüfekle almanın yolu yoktu. Karşı kıyıda, Amakusa adalarındaki Tomioka Kalesi'ni kuşattılar; bir ara neredeyse içine giriyorlardı, sonra beylik kuvvetlerinin takviyesi yetişti ve geri çekilmek zorunda kaldılar. Elde kazanılmış tek bir kale yoktu. Buna karşılık şogunluğun Kyuşu'daki beyliklerine, ayaklanmayı bastırmak için derhal asker toplama emri çoktan gitmişti.

İşte o noktada asiler, tarihin en inatçı savunma kararlarından birini verdiler: kazanabilecekleri bir kale aramak yerine, kimsenin istemediği bir kaleye kapanmayı seçtiler.

Yarımadanın güney kıyısında, denize bakan bir tepenin üzerinde terk edilmiş bir harabe duruyordu. Adı Hara Kalesi'ydi. 1496'da Arima ailesinden Arima Takazumi tarafından kurulmuş, 16. yüzyılın sonunda Arima Harunobu tarafından baştan aşağı yenilenmişti. Harunobu bu işi yaparken Kore seferlerinde gördüğü kale mimarisinden yararlanmış, iç kaleyi taş duvarlarla çevirmişti; Cizvit kayıtları, ana iç kalenin taş surlarıyla 1599 ile 1604 arasında kurulduğunu doğruluyor. Ama Arima ailesi 1616'da bölgeden gidince kale boşaltıldı, çatılar çöktü, ahşap aksam söküldü, surların arası otla doldu. Yirmi yıl boyunca kimsenin uğramadığı bir taş yığınıydı.

Asiler oraya aktı. Şimabara Yarımadası'nın köyleri ve Amakusa adalarından tekneyle geçenler, önce aileleriyle, sonra sürüleriyle, en sonunda taşıyabildikleri her şeyle tepeye çıktılar. Gelenlerin toplamı, kadınlar, yaşlılar ve çocuklar dahil 37 bin civarındaydı. Bunların silah tutabilecek olanı, muhtemelen üçte biriydi.

Üç hafta içinde o harabeyi bir kaleye dönüştürdüler. Çökmüş duvarları köy evlerinden söktükleri kalaslarla ve toprakla desteklediler, hendekleri temizlediler, tepeye çıkan patikalara palanka çaktılar. Denize bakan sarp yüzü doğal sur olarak bıraktılar. İçeri aldıkları pirinci saydılar ve tayına bağladılar. Kuşatmanın en kritik hesabı buydu ve kimse yüksek sesle söylemese de hesap kötüydü: 37 bin kişi için stokları, aylarla ölçülüyordu.

Bir de bayrak yaptılar. Onu çizen adamın adı Yamada Emosaku'ydu; Avrupalı misyonerlerden resim öğrenmiş, boya hazırlamayı bilen bir ressamdı. Kalenin surlarına astığı sancağın ortasına bir kadeh ve iki melek figürü, üstüne de Portekizce bir cümle yazdı: Kutsal Ayin'e övgüler olsun. O bayrak, bugün Japonya'da korunan ve kuşatmadan sağ çıkan en çarpıcı nesnelerden biridir. Onu çizen adamın hikâyesi ise, kalenin düşüşünde beklenmedik bir yere varacaktı.

Şogunluk tarafında işler ciddiye alınmıştı. Edo'daki yönetim, Kyuşu'nun bütün beyliklerine asker çıkarma emri verdi ve ayaklanmayı bastırma işinin başına İtakura Şigemasa adlı bir memurunu atadı. Ocak ayının sonuna doğru, Hara Kalesi'nin kara tarafındaki bütün arazi asker kampıyla kaplandı. Kuşatma, 22 Ocak 1638'de resmen başladı.

İtakura Şigemasa, karşısındaki şeyi küçümsedi. Harabe bir kaleye tıkılmış, çoğu çiftçi olan bir kalabalığın, Japonya'nın en büyük beyliklerinden toplanmış düzenli kuvvetler karşısında kaç gün durabileceğini düşündü ve cevabı "az" olarak hesapladı. 3 Şubat'ta birinci saldırıyı başlattı.

Hesap tutmadı. Asiler, kalenin tek çıkış noktalarını daraltmış, saldıranın ancak dar bir cephede ilerlemesine izin veren bir düzen kurmuşlardı. Tepeye tırmanan kuvvetler, yukarıdan atılan taş, kütük ve kaynar suyla karşılaştı; aralarındaki tüfekçiler yakın mesafeden ateş açtı. Birinci saldırı kırıldı. İtakura, 14 Şubat'ta ikinci kez denedi. İki saldırının toplam bilançosu 600'ün üzerinde kayıp ve surlarda tek bir gedik bile açılamamış olmasıydı. İkinci saldırının içinde, komutanın kendisi de vuruldu ve öldü. Şogunluğun yarımadaya gönderdiği ilk başkomutan, bir köylü ayaklanmasının önünde, bir harabenin yamacında can vermişti.

Edo'nun bu habere tepkisi, yöntem değişikliği oldu. İtakura'nın yerine Matsudaira Nobutsuna getirildi. Yeni komutan, selefinin tam tersini yaptı: saldırmayı bıraktı. Kalenin etrafına hendek kazdırdı, siper ördürdü, gözetleme kuleleri diktirdi, surların altına lağım tünelleri açtırdı. Çevredeki beyliklerden akan askerle kampın mevcudu 125 bini aştı. Kalenin denize bakan tarafına tekneler dizdi. Artık tek bir hedefi vardı: içeriye hiçbir şeyin girmemesi.

Bir de top istedi. Japonya'da top vardı, ama Nobetsuna'nın istediği, bir tepeyi dövecek ağırlıkta bir ateş gücüydü ve bunun en yakın adresi, yarımadanın kuzeyindeki Hirado adasındaki Hollanda ticaret merkeziydi. Hollandalılar, Japonya'da ticaret izni olan tek Avrupalı rakipleri Portekizlilerin karşısında konumlarını güçlendirmek istiyordu; şogunluktan gelen talebi reddetmek, zaten düşünülmeyecek bir şeydi. Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin Hirado'daki başındaki adam Nicolaes Couckebacker, önce karaya toplar ve barut gönderdi; bunlar kıyıda bir batarya hâline getirildi. Sonra şogunluk bir gemi istedi.

Couckebacker, de Ryp adlı 20 toplu yelkenliyi, yani kısaca Ryp'i Hara Kalesi'nin açıklarına bizzat götürdü. Gemi 24 Şubat'ta mevziye girdi ve 12 Mart'a kadar, 15 gün boyunca kaleyi dövdü. Bu süre içinde yaklaşık 426 gülle attı.

Sonuç, hemen hemen sıfırdı. Kale, denize bakan sarp bir tepenin üstündeydi ve geminin güvertesinden atılan güllelerin çoğu hedefi aşıp tepenin arkasına, yani kuşatmayı yapan Japon ordusunun kamp alanına düştü. Surlarda ciddi bir gedik açılmadı. Asiler ise gemiye ateşle karşılık verdi; Ryp'in gözcü direğinde nöbet tutan iki Hollandalı vurularak öldürüldü.

Ama Ryp'in kuşatmaya en büyük zararı, attığı güllelerle değil, orada bulunmasıyla oldu. Asiler, surdan kuşatma ordusuna alaylı mesajlar sarkıttılar. Mesajların özü şuydu: bu ülkede bizimle dövüşecek yiğit kalmadı mı ki yabancıları yardıma çağırıyorsunuz? Bir ayaklanmayı bastırmaya gelmiş, 125 bin kişilik bir samuray ordusunun en hassas noktasına dokunan bir soruydu bu. Japon komutanlar, Hollandalılardan geri çekilmelerini istedi. Ryp demir aldı ve gitti. Kuşatmanın geri kalanında kalenin surlarına bir daha yabancı topu ateş etmedi.

Yabancı gemi gittikten sonra geriye, Nobetsuna'nın asıl silahı kaldı. O silah, kuşatmanın kendisiydi ve sessizce çalışıyordu.

Mart ayı boyunca Hara Kalesi'nin surlarında büyük bir şey olmadı. Olan, kalenin içindeydi.

37 bin insan, deniz tarafı hariç her yönden kapatılmış bir tepenin üstünde, ocak ayında hesapladıkları tayınla yaşıyordu. Mart ortasında pirinç bitti. Sonra kesecek hayvan bitti. Sonra tepedeki otlar söküldü, ağaçların kabukları soyuldu. En son, kalenin sarp yüzünden aşağı inip, denizin çekildiği taşlıktan yosun toplamaya başladılar. Kuşatmacılar bunu görüyordu; aşağıya inen insanları uzaktan izliyor ve neyi topladıklarını biliyorlardı.

Nisan ayının başında asiler bir gece huruç denedi. Kaleden çıkan bir müfreze, kuşatma hatlarına baskın yaptı; amaç hem erzak kapmak hem de kuşatma düzenini bozmaktı. Baskın kırıldı, çıkanların önemli bir kısmı hatlarda öldü. Ve işte o ölülerin üstünde, kuşatmanın en soğuk sahnesi yaşandı.

Matsudaira Nobutsuna, cesetlerin karınlarının açılmasını emretti. Mesele intikam değil, istihbarattı. Komutan, kaledeki açlığın hangi noktada olduğunu bilmek istiyordu ve bunu öğrenmenin en kesin yolu, karşı tarafın midesine bakmaktı. Açılan midelerde pirinç yoktu, et yoktu, tahıl yoktu. Yalnızca yosun, ot ve ağaç kabuğu vardı.

Nobetsuna'nın bütün sorusu bu bulguyla cevaplanmıştı. Kalenin erzakı tükenmişti; içeride artık savaşacak gücü olan insan sayısı her geçen gün azalıyordu. Son saldırı hazırlığı başladı.

Hazırlık tamamlanmadan önce, bir isim devreye girdi. Kalenin sancağını çizen ressam Yamada Emosaku, kuşatma ordusuyla temas kurdu. Kalenin içindeki durumu, hangi noktanın zayıf olduğunu, savunmanın nasıl dağıldığını kuşatmacılara bildirdi. Asiler bunu fark edince onu idam etmek üzere tuttular; adam kale düşerken infazını bekliyordu.

12 Nisan 1638'de son saldırı başladı. Başlangıcı bile planlı olmadı: kuşatma hattında çıkan bir yangın ya da verilen bir işaretin yanlış anlaşılması, bir beyliğin kuvvetlerini vaktinden önce yukarı sürükledi, diğerleri geride kalmak istemeyince bütün hatlar birbiri ardına tepeye yürüdü. Ortaya çıkan şey, Nobetsuna'nın tasarladığı düzenli saldırı değil, dağınık ve karmakarışık bir hücumdu. Ama bu kez karşıda, aylardır yosunla beslenen bir savunma vardı. Dış savunma hatları ilk günde düştü.

İçeride üç gün savaştılar. Surların arasına sıkışmış, ellerinde kalan son tüfek barutunu ve son taşı kullanarak sokak sokak direndiler. Kalenin içine giren kuvvetler, savaşçılarla birlikte kadınları, yaşlıları ve çocukları buldu. Kaynaklar o üç günü ayrıntısıyla anlatmaz; verilen sayılar anlatır. Kuşatma ordusunun bütün kuşatma boyunca verdiği kayıp, ölü ve yaralı olarak 20 bin dolayındadır. Kalenin içindeki 37 bin kişiden ise, savaşta ve savaş sonrasında yapılan infazlarda neredeyse hiç kimse kurtulmadı.

Amakusa Şiro, saldırının içinde öldürüldü. Kafası kesildi ve Nagasaki'ye götürülüp bir mızrağın ucunda halka gösterildi. Ayaklanmanın sembolü olan 16 yaşındaki çocuğun kesik başı, bir uyarı levhası gibi şehrin girişinde günlerce bekletildi.

Kale 15 Nisan 1638'de tamamen düştü. Taş duvarlar yıkıldı, enkaz hendeklere doldurularak yarımadadaki bir daha kullanılamaz hâle getirildi. Hara Kalesi'nin kuşatmasından sağ kurtulduğu kayda geçen tek kişi, kalenin sancağını çizen ve sonra kalenin sırlarını dışarıya veren ressam Yamada Emosaku oldu. Şogunluk onu bağışladı. Çizdiği bayrak da enkazın içinden çıkarılıp korundu.

Kale düştükten sonra hesap sorma sırası, isyanı çıkaran tarafa geldi.

Matsukura Katsuie ayaklanma boyunca yarımadada değildi; şogunluk düzeninin gereği olarak Edo'da bulunuyordu. Kuşatma bittikten sonra beyliğinin durumu soruşturuldu ve ortaya çıkan tablo şogunluğu dehşete düşürdü. Mayıs 1638'de beyliği elinden alındı; soruşturma sırasında, konağının içinde ölü bir köylü bulunması, vergi tahsilat yöntemlerine dair anlatılanları belgelemeye yetti. Katsuie Edo'ya çağrıldı, yargılandı ve 28 Ağustos 1638'de kafası kesilerek idam edildi.

Bu ceza, Japonya'nın yakın tarihinde eşi olmayan bir karardır. Edo döneminin yaklaşık üç yüzyılı boyunca gözden düşen, beyliği elinden alınan, sürülen çok sayıda derebeyi oldu; ama bir derebeyinin kafası kesilerek öldürülmesi yalnızca bir kez yaşandı. Bir samuraya, en ağır suçta bile karnını kendi kesme hakkı verilirdi; bu hak, soylunun onuruna bırakılmış son kapıydı. Katsuie'ye o kapı açılmadı. Şogunluk böylece bir şey ilan ediyordu: bir beyin halkını kendi beyliğini ayaklandıracak kadar ezmesi, hanedanın gözünde bir hata değil, bir suçtu. Şimabara, yeni bir beye, Koriki Tadafusa'ya verildi ve vergi oranları makul seviyeye indirildi.

Ama yarımadada vergiyi ödeyecek kimse kalmamıştı. Nüfusun büyük bölümü Hara Kalesi'nde ölmüştü; köyler boştu, tarlalar sürülmemişti. Şogunluk, Japonya'nın başka bölgelerinden aileleri Şimabara'ya taşıyarak yarımadayı yeniden iskân etti. Gelenlerin seçiminde dikkat edilen şey açıktı: Hıristiyan olmayan bölgelerden gelecekler.

Çünkü Edo'nun ayaklanmadan çıkardığı asıl sonuç bu olmuştu. Şogunluk, Hara Kalesi'nin surlarında yosunla beslenerek üç ay direnen insanları, bir vergi isyanı değil, yabancı bir inancın yarattığı bir bağlılık sorunu olarak okudu. O inanç ülkede kaldığı sürece, kendi tebaasının kendi ordusuna karşı bu kadar uzun süre dayanabileceğini gördü. Ve bu ihtimali ortadan kaldırmak için kapıları kapattı.

1639'da Portekizli tüccarların Japonya'ya girişi tamamen yasaklandı. Yasağa rağmen gelmeyi deneyen bir Portekiz heyetinin mürettebatı idam edildi. 1641'de, Japonya'da kalmasına izin verilen tek Avrupalı olan Hollandalılar, Hirado'daki yerleşimlerinden alınıp Nagasaki limanının ortasına yapılmış, yelpaze biçiminde yapay bir adaya taşındı. Adanın adı Deşima'ydı ve bir futbol sahası büyüklüğündeydi. Japonya'nın Batı ile bütün teması, iki yüz yıl boyunca o küçük adanın köprüsünden geçti.

Nagasaki'de yılda bir uygulanan resme basma töreni, ayaklanmadan sonra bir yerel denetimden ülke çapında bir rutine dönüştü. Kyuşu'nun köylerinde her yıl memur gelir, levhayı yere koyar, hane hane herkesi sırayla üzerine bastırırdı. Buna rağmen inanç yok olmadı: Japonya'nın bu bölgelerinde, rahipsiz, kilisesiz, kitapsız kalan topluluklar, dualarını ezberden kuşaktan kuşağa aktararak iki yüz yıldan fazla gizli yaşadı. 19. yüzyılın ortasında Nagasaki'ye yeniden misyoner geldiğinde, karşılarına kendilerini tanıtan köylüler çıktı.

Şimabara Ayaklanması'nın bir sonucu daha vardı ve onu kimse planlamamıştı. Hara Kalesi'nin düşüşü, Japonya'da iki yüz otuz yıl boyunca yaşanacak son büyük silahlı çatışma oldu. 1638'den 1868'deki iç savaşa kadar, bu ölçekte bir savaş bir daha görülmedi. Japonya'nın meşhur uzun barışı, aslında bir harabenin yamacında, 37 bin kişinin öldüğü üç günle başlar. Kapanan kapılar ise 1853'te, Amerikan savaş gemileri Edo Körfezi'ne demir atınca zorla açıldı.

Bugün o tepede kale yok. Enkazı hendeklere doldurulduğu için yüzyıllarca tarla olarak kullanıldı. 1938'de bölge ulusal tarihî alan ilan edildi, sonra kazılar başladı. Topraktan çıkanlar, kuşatmanın kayıtlardan daha somut bir anlatısını verdi: kurşun, gülle parçası, kırılmış tencere, sur diplerine gömülmüş iskeletler ve o iskeletlerin arasında madalyonlar, haçlar, tespihler. 2000 yılındaki bir kazıda, Japonya'nın en büyük kale kapılarından birinin kalıntıları bulundu. 2018'de alan, Nagasaki bölgesindeki gizli Hıristiyan mirasına ait diğer yerlerle birlikte Dünya Mirası listesine alındı.

Ariake Denizi'ne bakan o tepeye çıkan biri bugün yalnızca ot, taş sırası ve ufuk görür. Ama Japonya'nın iki yüz yıl boyunca dünyaya kapalı kalma kararının, bu sessiz yamaçtan başlayarak alındığını bilmek, manzaraya bakışı değiştirir.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.