Üç Kralın Öldüğü Gün: Portekiz'i Bitiren Dört Saat

Bölüm metni

Bir kral karaya çıktığında yanında yirmi üç bin asker, beş yüz gemi ve ülkesinin bütün soylu ailelerinin oğulları vardı. Akşam olduğunda üç hükümdar ölmüştü, o kralın cesedi hiç bulunamadı ve Portekiz altmış yıl boyunca bir daha kendi kralına sahip olamadı. Bu, bir ülkenin tek bir öğleden sonrada kendini kaybedişinin hikâyesi.

1554 yılının Ocak ayında, Lizbon sarayında bir çocuk doğdu ve bütün bir hanedan rahat bir nefes aldı. Babası, veliaht Prens João, o doğmadan sadece on sekiz gün önce ölmüştü. Dedesi 3. João'nun dokuz çocuğundan sağ kalan tek kişi bu bebekti. Portekizliler ona hemen bir sıfat taktılar: Arzulanan. Çünkü gerçekten arzulanmıştı; onsuz Aviz hanedanının erkek kolu tükeniyordu ve Portekiz tacı, hemen sınırın ötesindeki Habsburg akrabalara geçme tehlikesiyle karşı karşıyaydı.

Adı Sebastian'dı. Annesi Avusturyalı Joana, oğlu bir yaşına varmadan İspanya'ya döndü ve onu bir daha hiç görmedi. Üç yaşında, 1557'de kral oldu. Yani bir kral olarak değil, bir tacın altında büyüdü. Onu yetiştirenler, önce büyükannesi, sonra büyük amcası Kardinal Henrique ve her gün yanında olan Cizvit hocalarıydı. Eğitiminin merkezinde tek bir fikir vardı: Portekiz'in kaderi Kuzey Afrika'daydı ve Hristiyan bir hükümdarın en yüce işi orada bir haçlı seferi yürütmekti.

Bu fikir, çocuğun zihninde tuhaf bir sertlikle kök saldı. Gençliğinde av peşinde günlerce at sırtında kaldığı, soğuk sularda yüzdüğü, silah talimini tutkuya dönüştürdüğü anlatılır. Buna karşılık evlilik konusuna hiç yaklaşmadı. Fransız ve İspanyol prensesleri için yapılan bütün teklifler onun dindar çekingenliğinde eridi. Ülkenin meclisi, yani Cortes, yıllarca iki şeyi istedi: kral evlensin ve kral bir varis bıraksın. Sebastian ikisini de yapmadı. Bunun yerine, 1574'te gizli sayılabilecek bir yolculukla Tanca'ya geçti, orada Portekiz garnizonunun yaptığı küçük bir akına katıldı ve kazandı. Bu küçük başarı onun için bir kanıttı: Tanrı onunla birlikteydi.

Gerçekte Portekiz'in Kuzey Afrika'daki durumu hiç de bunu söylemiyordu. Bir zamanlar Atlas kıyısı boyunca dizilmiş olan Portekiz kaleleri birer birer terk edilmişti. Safi ve Azemmur 1541'de, Asilah 1550'ye doğru bırakılmıştı. Elde kalan Ceuta, Tanca ve Mazagan'dı; deniz kenarına sıkışmış, içeriye hükmü olmayan taş yığınları. Çünkü Fas'ta artık yeni bir güç vardı: Sa'dî hanedanı. Portekiz'i Agadir'de kırarak ortaya çıkmış, Vattasîleri devirmiş, ülkeyi Sahra kervan yollarına kadar birleştirmiş bir aile.

Ve o ailenin içinde, 1570'lerde çok olağandışı bir adam vardı. Adı Abdülmelik'ti. Sa'dî hanedanının bir şehzadesiydi, ama hayatının on yedi yılını Fas'ın dışında geçirmişti. Bu yılların çoğu Osmanlı topraklarındaydı: Cezayir'de, İstanbul'da. 1571'de Lepanto'da Osmanlı donanmasının içinde savaştı. Bir süre İspanyolların elinde tutsak kaldı, kaçtı, geri döndü. 1574'te İstanbul'a geldiğinde şehri bir salgın kasıp kavuruyordu; hayatını orada bir Fransız hekim kurtardı ve o hekim yıllar sonra Fas'ta Fransa'nın konsolosu oldu. Abdülmelik Türkçe konuşuyor, Osmanlı ordusunun nasıl çalıştığını içinden biliyor, top ve tüfek dengesini bir Avrupa prensi kadar iyi okuyordu.

1574'te Fas'ta tahta yeğeni Muhammed el-Mütevekkil oturmuştu. İki yıl sonra Abdülmelik, Cezayir'den yola çıkan 10 bin kişilik bir Osmanlı kuvvetiyle Fas'a girdi ve Fas şehrini aldı. Tahtı devirdi, saltanatı aldı ve bunun bedelini ödedi: cuma hutbesi camilerde Osmanlı padişahı 3. Murad'ın adına okunmaya başladı. Ordusunu Osmanlı düzenine göre yeniden kurdu. Tüfekli piyade, atlı tüfekçi, düzenli topçu; başında Türk subaylar. Sonra, hükümdarlığını sağlamlaştırdıkça, ağır altın ödemeleriyle Osmanlı askerlerinin geri çekilmesini sağladı. Osmanlı'ya bağlı olmayı kabul ediyordu; Osmanlı'nın Fas'ta durmasını istemiyordu.

Tahtını kaybeden Mütevekkil'in tek kozu ise kıyıdaki Hristiyan güçtü. Portekiz'e geçti ve Sebastian'a bir teklif sundu: beni tahta geri koy, karşılığında kıyıyı al. Bu pazarlığın ilk taksiti 1577'de ödendi; yıllar önce terk edilmiş Asilah, Portekiz'e geri verildi. Sebastian için bu, beklediği davetti.

Bir tek engel kaldı. 1576'nın Aralık ayında, İspanya sınırındaki Guadalupe Manastırı'nda genç kral, dayısı olan İspanya Kralı 2. Felipe ile buluştu. Felipe Osmanlı ile bir mütareke pazarlığının içindeydi ve bir haçlı seferine adının yazılmasını istemiyordu. Yeğenine son derece açık bir öğüt verdi: bu kadar genç, bu kadar varissiz ve bu kadar hazırlıksız girilecek bir iş değil. Yalnızca gönüllü İspanyolların katılmasına izin vereceğini söyledi, fazlasını değil. Sebastian öğüdü dinledi ve yapmaya karar verdiği şeyi yaptı.

1578 yazının başında Portekiz'in güneyindeki Lagos limanında, Santa Maria Kilisesi'nin önünde toplanmış askerlere kral bizzat seslendi. 24 Haziran'da yelken açtılar. Denize çıkan şey bir sefer değil, bir ülkenin taşınmasıydı: yaklaşık 500 gemi. İçinde 17 bin dolayında savaşçı vardı ve onların yanında 9 bine yakın savaşçı olmayan insan; uşaklar, papazlar, seyisler, aşçılar, soyluların maiyeti.

Ordunun bileşimi de o kadar karışıktı. Flandre ve Almanya'dan tutulmuş 3 bin paralı asker, Kastilya'dan gelen 2 bin gönüllü, bir de 600 İtalyan. Bu İtalyanların hikâyesi kendi başına tuhaftı: onları toplayan Thomas Stukeley adlı İngiliz serüvenci, papanın kaynaklarıyla İrlanda'yı işgal etmek üzere yola çıkmıştı. Gemisi çürüktü, adamları ondan nefret ediyordu ve Lizbon'a uğradığında Sebastian'ın teklifiyle karşılaştı. Stukeley İrlanda'yı bıraktı, Fas'a yazıldı.

Temmuz ayında Asilah'a çıktılar. Portekizlilerin Arzila dediği bu kasaba artık bir köprübaşıydı. Mütevekkil orada kendisine bağlı 6 bin kadar Faslı savaşçıyla krala katıldı. Toplam kuvvet 23 bin savaşçıya yaklaşıyordu ve 40 top getirilmişti.

Asilah'ta bir savaş meclisi toplandı ve seferin kaderi orada belirlendi. Deneyimli komutanlar tek bir şey söyledi: kıyıdan ayrılmayın. Önce el-Araiş limanını alın, donanmanın gücünü kullanın, ikmali denizden yapın, sonra içeriye bakın. Sebastian bunu kabul etmedi. Düşman ordusu karşısına çıkarsa savaşmayı, çıkmazsa Kasrülkebir üzerinden yürümeyi seçti. Yani gemileri arkasında bıraktı.

29 Temmuz'da Asilah'tan yola çıktılar ve ilk günden itibaren sefer bir askeri yürüyüşten çok bir göçe benzedi. Yanlarında 1.120 dolayında araba vardı; soyluların çadırları, gümüş takımları, şarap fıçıları, giysi sandıkları. Ağustos güneşinin altında, sararmış tarlaların içinden, günde beş kilometre kadar ilerlediler. Su bulmak dertti, gölge yoktu, hastalık yürüyüş kolunda dolaşıyordu. Toplar bu gidişe dayanmadı; kırk topun ancak küçük bir bölümü kullanılabilir durumda kalacaktı.

Karşı tarafta Abdülmelik bu ağır ilerleyişi gün gün izliyordu. Onun topladığı kuvvet 60 bin dolayındaydı; bazı kaynaklar daha da yükseğe çıkar. İçinde İspanya'dan sürülmüş Endülüslüler vardı, Cezayir'in Kabiliye dağlarından inen Zevave piyadeleri vardı, binlerce hafif süvari vardı, İslam'a geçmiş Avrupalı dönmelerden oluşan tüfekçi birlikler vardı, bir de bin kadar Türk askeri ve subay. Osmanlı yönetimi Portekiz'in hazırlığını duyunca Tunus'ta valilik yapmış Ramazan Paşa'yı bölgeye görevlendirmişti. Osmanlı kuvvetlerinin savaş alanındaki payı bugün hâlâ tartışılır: bazı tarihçiler zaferin doğrudan Osmanlı yardımı olmadan kazanıldığını söyler, Türkçe kaynakların bir kısmı payı büyütür, ortada duranlar Türk subayların, topçuların ve yeniçerilerin varlığını kabul edip belirleyici rolü Fas ordusuna verir. Kesin olan şu: Abdülmelik'in karşısındaki orduya benzemeyen tek şey, kendi ordusunun eski Fas ordusu olmasıydı.

Bir de kimsenin bilmediği bir şey vardı. Sultan hastaydı. Ateşi vardı, günlerdir tahtırevanla taşınıyordu, hekimi yanından ayrılmıyordu.

3 Ağustos gecesi iki ordu Lukkus Irmağı'nın iki yakasında, Kasrülkebir'in yakınında kamp kurdu. Otuz kilometre uzunluğundaki sulak ova, yazın kavrulmuş toprağıyla iki tarafın da sonunu görebileceği kadar açıktı. Portekiz kampında o gece kimsenin geri dönüş planı yoktu; deniz artık iki günlük yürüyüş uzaklıktaydı ve önlerinde iki dere geçidi, arkalarında kum vardı.

4 Ağustos 1578 sabahı Portekiz ordusu hareket ettiğinde, karşısındaki düzeni gördü ve ne olacağını anladı.

Fas ordusu bir hilal biçiminde açılmıştı. Bu, Osmanlı savaş düzeninin klasik uygulamasıydı: merkez tutar, kanatlar öne doğru kavis çizer, düşman içine girdikçe kavis kapanır. Kanatlarda 10 bin dolayında süvari vardı. Merkeze, Hristiyanlara karşı en keskin hesabı olan insanlar yerleştirilmişti: İspanya'dan kovulmuş Endülüslüler. 34 top mevzilenmişti.

Portekizliler ise kendilerini bir kare içine kapattılar. Yaklaşık 800 metre genişliğinde, yürüyen bir kale. Kenarlarını mızrak ve tüfekle donatılmış piyade alayları oluşturuyordu, süvari kanatlara yerleşti, kullanılabilir birkaç top öne alındı. Karenin içinde ise ordunun taşıdığı her şey vardı: arabalar, hayvanlar, uşaklar, papazlar, yaralılar. Bu düzen savunmada güçlüdür ama tek bir bedeli vardır. Kırılırsa, içinde bir şey kalmaz.

Abdülmelik o sabah tahtırevanından indi. Hasta bedenini ata bindirdi, hekimini ve sol kanat komutanı Muhammed Zarkun'u yanına alıp askerine göründü. Hükümdarın görünmesi, o gün onun verebileceği en değerli emirdi.

Savaş top ve tüfek atışıyla başladı. Duman ovanın üzerine çöktü. Portekiz karesinin öncü hattı, içinde serüvenciler, Kastilyalılar ve Almanların bulunduğu o sert çekirdek, ilk hamlede beklenmedik bir iş yaptı: Fas merkezini yardı. İlerledi, ilerledi ve sultanın komuta mevkiine tehlikeli biçimde yaklaştı. Savaşın belki tek gerçek fırsatı o dakikalardaydı.

Ama o fırsat bir plana bağlı değildi. Arkada ileri sürülecek yedek kuvvet yoktu, yanlarda ilerleyişi koruyacak bir düzenleme yoktu, hepsinden önemlisi bu hamleyi bütün orduya çeviren bir komuta yoktu. Sebastian bir kral olarak cesurdu; bir başkumandan olarak hiç değildi. Öncü hat kendi başarısının içinde yalnız kaldı, hızını kaybetti, durdu.

Bu durakladığı anda hilal kapanmaya başladı. Fas süvarisi iki kanattan birlikte dışa doğru dönüp Portekiz karesinin arkasına sarktı. İlk sarsılan yanlardı. Portekiz süvarisi, sayısı kat kat üstün hafif atlılara karşı tutunamadı; dağıldığında karenin kenarları savunmasız kaldı. Öğleye doğru savaş artık manevra değildi, yalnızca eziyetti. Kare her yönden basınç altındaydı, içindeki kalabalık dışarıya karışıyordu, hayvanlar ürküyordu, kimse kimsenin emrini duymuyordu.

Stukeley savaşın başlarında bir top güllesiyle öldü. Kendi topçularının onu vurmuş olabileceği bile söylenir; İrlanda'yı fethetmeye çıkmış adam Fas ovasında böyle bitti.

Sonu getiren şey son bir ateş dalgası oldu. Zevave piyadeleri ve dönme tüfekçiler, kısa mesafeden yoğun bir yaylım ateşi açtılar. Bu ateş Portekiz merkezini kırdı. Kırılma bir kez başladığında kare bir ordu olmaktan çıktı; sıkışmış, yönünü bulamayan, kaçacak yeri olmayan bir insan kütlesine dönüştü.

Bütün çarpışma dört saat kadar sürdü. Bir krallığın bir yüzyıl boyunca denizlerde biriktirdiği ne varsa, tek bir ovada, bir sabahla öğle arasında harcandı.

Savaşın en çarpıcı tarafı, kazanan tarafın da o gün hükümdarını kaybetmesidir.

Abdülmelik öğle saatlerinde öldü. Ateşi onu bitirdi; yaranın iltihabından mı, salgın bir hastalıktan mı, bugün kesin bilinmiyor. O gün bile bilinmiyordu, çünkü ortada başka bir söylenti dolaşıyordu: sultanın, Fas'ı Osmanlı denetimine bağlamak isteyen subaylar tarafından zehirlendiği. Bu iddia dönemin kaynaklarında geçer ama hiçbir zaman kanıtlanmadı.

Kesin olan, ölümünün nasıl karşılandığıdır. Sultanın ölümü askerden saklandı. Bedeni tahtırevanına yerleştirildi, perdeler kapatıldı, emirler sanki içeriden veriliyormuş gibi iletilmeye devam etti. Komutayı kardeşi Ahmed aldı ve savaş, başında ölü bir hükümdarın taşındığı bir ordu tarafından kazanıldı. Zafer kesinleşmeden ordunun sultanının öldüğünü öğrenmesine izin verilmedi.

İkinci kral kaçarken öldü. Muhammed el-Mütevekkil, Portekiz karesi dağıldığında atını nehre sürdü. Geçmek istediği yer Mahazin Deresi'nin sığ geçidiydi; ama deniz yakındı ve gelgit suyu yükseltmişti. Sığ sandığı yerde derin suya girdi ve boğuldu. Bedeni sonradan bulundu ve ona yapılan şey, Fas tarihinde ona bir ad bıraktı. Dönemin Faslı tarihçileri onu bir daha kendi adıyla anmadı; kısaca "el-Maslûh" dediler, yani derisi yüzülen. Tahtını geri almak için bir Hristiyan ordusunu ülkesine sokmuş bir hükümdarın hafızada bıraktığı iz bu tek kelime oldu.

Üçüncüsü ise kayboldu. Sebastian'ın son dakikaları hakkında birbirini tutmayan onlarca anlatı var. Ortak nokta şu: kral kaçmadı. Dağılmanın içinde atını düşmanın üzerine sürdüğü, çevresindeki birkaç kişiyle birlikte kuşatıldığı söylenir. Bazı anlatılar teslim olmaya çalıştığı anda öldürüldüğünü söyler. Kimliği doğrulanabilecek bir ceset hiçbir zaman ortaya çıkmadı. Yirmi dört yaşındaydı, evlenmemişti ve çocuğu yoktu.

Ovada 8 bin dolayında Hristiyan asker öldü. Bunların arasında Portekiz soylu sınıfının neredeyse tamamı vardı; bir kuşağın bütün dükleri, kontları, piskoposları, komutanları aynı öğle vaktinde kayboldu. 15 bin kişi esir alındı. Kıyıya, gemilere ulaşabilenlerin sayısı yüz kadardı. Kazanan taraf da bedel ödedi; Fas'ın kaybı 5 bin dolayında tahmin edilir.

Akşam olduğunda ovadan içeriye doğru uzun bir insan kolu yürüyordu. Sabah bir krallığın ordusu olan şey, akşam bir esir kafilesiydi. Fas şehrine ve Merakeş'e götürüldüler; aralarında Portekiz'in en büyük hanelerinin oğulları vardı ve o hanelere kısa süre içinde ulaşacak bir haber, bir mektup, bir fiyat listesi vardı.

Çünkü Kasrülkebir'in gerçek etkisi savaş alanında değil, sonraki üç yılda ödenen faturada ortaya çıktı.

Esirlerin fidyesi Portekiz'i bir daha toparlanamayacak biçimde boşalttı. Serbest bırakılmalar için Fas'a ödenen toplam tutarın 1 milyon cruzado'yu, yani Portekiz'in altın parasının bir milyonunu aştığı söylenir. Bu para kraliyet hazinesinden değil, tek tek ailelerden çıktı. Toprak satıldı, mülk ipotek edildi, gelirler bağlandı. Bir oğlunu geri almak için servetini eriten bir sınıf, kısa süre sonra kendi ülkesinin kaderi üzerinde söz söyleyecek güce sahip olmadığını fark etti.

Tahtta yaşlı ve çocuksuz Kardinal Henrique vardı. İki yıl boyunca esirlerin fidyesini toplamakla ve arkasında bırakacağı boşluğu doldurmakla uğraştı; ikisini de tamamlayamadan 1580'in Ocak ayının son gününde öldü. Aviz hanedanının erkek kolu bitti. Ortaya çıkan taht kavgasında en güçlü aday, 1554'te Portekizlilerin en çok korktuğu şeydi: 1. Manuel'in torunu ve Sebastian'ın dayısı olan İspanya Kralı 2. Felipe. Guadalupe'de yeğenine bu seferden vazgeçmesini öğütleyen adam, şimdi onun mirasını istiyordu.

Felipe hukuki iddiasını orduyla destekledi. 1580'in ağustosunda, Alba Dükü'nün komutasındaki İspanyol kuvveti Lizbon yakınlarında, Alcântara'da, rakip aday Crato Prioru António'nun kuvvetlerini dağıttı. Ardından siyaset devreye girdi. 16 Nisan 1581'de Tomar kasabasında toplanan Portekiz meclisi, Felipe'yi Portekiz Kralı 1. Filipe olarak tanıdı. Ama karşılığında yazılı taahhütler aldı: ülkenin yasaları korunacak, Portekiz meclisi asla ülke dışında toplanmayacak, yabancı bir meclis Portekiz için kanun yapmayacak, yüksek görevlere Portekizliler atanacak, maliye ayrı kalacak. Yani Portekiz ilhak edilmiyor, aynı hükümdarın altında ayrı bir krallık olarak duruyordu. Kâğıt üzerinde. Bu ortaklık altmış yıl sürdü ve 1640'a kadar Portekiz'in donanmasını, kolonilerini ve ticaret yollarını İspanya'nın bütün düşmanlarının menziline soktu. Portekiz Asya'daki üstünlüğünü Hollandalılara bu altmış yıl içinde kaybetti.

Kaybedilen kralın kendisi ise başka bir şeye dönüştü. Cesedi bulunamadığı için ölümü bir türlü kesinleşmedi ve halk, kesinleşmeyen bir ölümün etrafında bir inanç kurdu. Buna Sebastianizm denir. Kralın ölmediğine, bir gün sisli bir sabahta geri döneceğine ve ülkeyi kurtaracağına inanan bu düşünce, Portekiz'de yüzyıllar boyunca yaşadı; halk ona "Örtülü Olan" dedi. 1580'lerde ve 1590'larda ortaya birkaç sahte Sebastian çıktı; en ünlüsü, 1595'te idam edilen Gabriel de Espinosa adlı adamdı. Bu arada 2. Felipe kralın kalıntılarının kendisine ulaştırıldığını ve Lizbon'daki kraliyet manastırına, yani Jerónimos Manastırı'na gömüldüğünü açıkladı. Orada ona ait bir lahit bugün de duruyor. İçindeki bedenin ona ait olduğu hiçbir zaman doğrulanamadı; ve tam bu belirsizlik, inancı beş yüz yıl ayakta tutan şey oldu.

Aynı dört saat, boğazın öbür tarafında bir ülkenin en parlak dönemini açtı. Abdülmelik'in yerine geçen kardeşi, savaşta komutayı devralan adam, kendisine "Mansûr", yani Allah'ın yardımıyla muzaffer kılınan adını aldı ve 1603'e kadar hüküm sürdü. Portekiz fidyeleriyle gelen altın, Merakeş'te el-Bedî Sarayı'na dönüştü; İtalyan mermeri, Sudan altını ve Hint kumaşıyla döşenmiş, dönemin en gösterişli yapılarından biri. Abdülmelik'in İngiltere ile başlattığı ilişki Mansûr döneminde bir ittifak diline kavuştu; Merakeş ile Londra arasında elçiler, silah ve şeker gitti geldi. Ve 1591'de Mansûr, Fas ordusunu Sahra'nın karşısına, Nijer kıyısına gönderdi. Tondibi'de Songhay İmparatorluğu'nun ordusunu tüfekle dağıttı; Timbuktu, Gao ve Cenne'yi aldı. O seferi yürüten kuvvetin çekirdeğinde, ateşli silah kullanmayı bilen Avrupalı dönmeler vardı; aralarında Kasrülkebir'de esir düşmüş Portekizliler de.

Bir Portekiz kralının Kuzey Afrika'da kurduğu haçlı rüyası, sonunda Fas'ın Batı Afrika'yı fethetmesini finanse etti. Ve bir çocuk kralın evlenmeyi reddetmesiyle başlayan hikâye, iki kıtanın haritasını, bir sabah ile öğle arasına sıkışmış dört saatte yeniden çizdi.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.