Darién: İskoçya'yı Bağımsızlığından Eden Bataklık

Bölüm metni

Bir ülke, bütün parasını tek bir limana yatırdı. Gemilere yüklenen mallar arasında peruklar, taraklar ve yünlü çoraplar vardı; gidilen yer ise ekvatorun yağmur ormanıydı. İki yıl sonra İskoçya'nın elinde ne koloni kaldı ne de bağımsız kalmaya yetecek kadar altın.

1694 yılında Londra'da, İngiltere Bankası'nın kuruluş belgelerine adını yazdıran isimler arasında bir İskoç vardı. William Paterson, Dumfriesshire'ın taşrasında, çoban bir ailenin çocuğu olarak doğmuştu. Gençliğinde Batı Hint Adaları'na gitmiş, Karayipler'de ticaret yapmış, limanlarda korsanlarla, tüccarlarla, kaçakçılarla oturup konuşmuştu. Döndüğünde cebinde para değil, bir fikir vardı. O fikri önce Londra'ya, sonra Hamburg'a, sonra Amsterdam'a anlattı. Hepsi dinledi, hepsi kibarca geri çevirdi. Paterson pes etmedi. Çünkü ona kalırsa elindeki şey, dünya ticaretinin tamamını yeniden kurabilecek bir anahtardı.

Fikir basitti, tıpkı bütün tehlikeli fikirler gibi. Dünya haritasına bakın: Kuzey ve Güney Amerika, Panama'nın ince bir kara şeridiyle birbirine bağlanır. Orada, Darién Kıstağı denen bölgede iki okyanus arasındaki mesafe yer yer 80 kilometreye kadar iner. O tarihte Avrupa'dan Asya'ya mal taşımanın iki yolu vardı: Afrika'nın güneyinden Ümit Burnu'nu dolaşmak ya da Güney Amerika'nın en ucundan, Macellan Boğazı'nın buzlu sularından geçmek. İkisi de aylar sürüyor, ikisi de gemi ve adam yiyordu. Paterson'ın önerisi şuydu: Darién'e bir liman kurulsun. Atlantik'ten gelen mallar orada indirilsin, kıstağın üzerinden karadan taşınsın, öbür kıyıda Pasifik'e açılan gemilere yüklensin. Bu limanı kim tutarsa, dünya ticaretinden vergi alır. Paterson'ın kendi ifadesiyle burası denizlerin kapısı ve evrenin anahtarıydı.

Fikrin somut bir dayanağı da vardı. Lionel Wafer adında bir cerrah, 1680'lerin başında korsanlarla birlikte kıstağı geçerken yaralanmış, geride kalmış ve aylarca yerli Guna halkının arasında yaşamıştı. Anlattıklarına göre Darién yemyeşildi, suyu boldu, toprağı verimliydi, halkı İspanyollardan nefret ediyordu ve İspanyollar oraya hiçbir zaman gerçekten yerleşememişti. Paterson'ın şirketi 1697'de Wafer'i sessizce Edinburgh'a getirtip sorguya çekti. Wafer bölgeyi cennet gibi tarif etti. Kimse ona, yılın altı ayı boyunca oraya ne kadar yağmur düştüğünü sormadı.

Peki bu Karayip hayali neden Londra'da değil de İskoçya'da karşılık buldu? Çünkü o yıllarda İskoçya çaresizdi. 1603'ten beri İngiltere ile aynı kralı paylaşıyordu ama ayrı bir ülkeydi: kendi parlamentosu, kendi hukuku, kendi hazinesi vardı. Ne var ki İngiltere'nin çıkardığı Navigation Acts, yani Seyrüsefer Yasaları, İngiliz sömürgeleriyle ticareti İngiliz gemilerine hasretmişti. İskoç tüccarlar, aynı kralın tebaası olmalarına rağmen Amerika'nın en kârlı pazarlarından dışlanmıştı. Üstelik 1690'ların ortasında ülkeyi arka arkaya gelen hasat felaketleri vurdu; tarihe Yedi Kötü Yıl diye geçen bu kıtlıkta bazı bölgelerde nüfusun önemli bir kısmı açlıktan ya da açlığın getirdiği hastalıklardan öldü. İskoçya'nın sömürgesi yoktu, donanması yoktu, altını azdı ve komşusunun zenginleşmesini kenardan izliyordu.

İşte bu ortamda, 1695 yılının haziran ayında İskoç Parlamentosu bir yasa çıkardı ve Company of Scotland Trading to Africa and the Indies'i, yani kısaca İskoçya Şirketi'ni kurdu. Şirkete Afrika ve Asya'yla ticarette 31 yıllık tekel, koloni kurma yetkisi, gümrük muafiyeti verildi. Kâğıt üzerinde İskoçya kendi Doğu Hindistan Şirketi'ni yaratmıştı.

Sermayenin yarısı Londra'dan toplanacaktı. İlk günlerde işler iyi gitti; Londra'da açılan defterlere kısa sürede 300 bin sterlinlik taahhüt yazıldı. Sonra Doğu Hindistan Şirketi durumu fark etti. Kendi tekeline rakip çıkaracak bir girişimin İngiliz sermayesiyle finanse edilmesine izin vermeye niyetleri yoktu. İngiliz Parlamentosu harekete geçti, İskoçya Şirketi'ne para yatıran İngilizleri soruşturmakla ve yargılamakla tehdit etti. Londralı yatırımcılar bir hafta içinde imzalarını geri çektiler. Şirket Hamburg'a yöneldi; oradaki tüccarlar ilgilenir gibi oldu, ama kralın Hamburg'daki temsilcisi devreye girip İskoçlarla iş yapan herkesin İngiliz kralının hoşnutsuzluğunu üstüne çekeceğini bildirdi. Hamburg da kapandı. Amsterdam da.

Böylece İskoçya Şirketi bütün kapıları kapalı buldu ve tek bir seçenek kaldı: parayı İskoçya'nın kendi içinden toplamak. Dışarıdan bakan hiç kimse bunun mümkün olduğunu düşünmüyordu. Ülke fakirdi, aç kalmıştı, nakit sıkıntısı çekiyordu. Şirketin yöneticileri Edinburgh'da bir defter açıp beklemeye başladılar.

1696 yılının şubat ayında Edinburgh'daki abonelik defteri açıldığında olan şey, İskoçya tarihinde eşi görülmemiş bir şeydi. Kuyruk sokağa taştı. Soylular geldi, avukatlar geldi, tüccarlar geldi. Ama asıl çarpıcı olan onlar değildi: dokumacılar, terziler, çiftçiler, dul kalmış kadınlar, papazlar, küçük kasaba esnafı da geldi. Bir kadın 100 sterlin yazdırdı, bir başkası biriktirdiği son parayı getirdi. Şehirler kurum olarak hisse aldı; Glasgow, Edinburgh, Perth kendi adlarına para koydu. Loncalar kasalarını açtı. Kilise cemaatleri aralarında topladı.

Bunun nedeni yalnızca kâr beklentisi değildi. Bu iş, bir yatırımdan çok bir cevap gibi görülüyordu. Yıllardır aşağılanan, ticaretten dışlanan, açlıkla boğuşan bir ülke, kendi gücüyle bir imparatorluk kuracaktı. Defterlere yazılan her isim bir tür bildiriydi. Sonuçta toplanan taahhüt 400 bin sterline ulaştı. Bu rakamın bugünkü karşılığı önemli değil; önemli olan oranı. Tarihçilerin tahminine göre bu para, İskoçya'da dolaşımda olan sermayenin yaklaşık beşte biriydi. Bir ülke, likit servetinin beşte birini tek bir şirkete, tek bir plana, haritada çoğunun yerini bile gösteremeyeceği tek bir bataklığa bağlamıştı.

Para toplandıktan sonra gemiler geldi. İskoçya'nın böyle bir filoyu inşa edecek tersanesi yoktu, bu yüzden gemiler Amsterdam ve Hamburg'da yaptırıldı ya da satın alındı. Beş tekne hazırlandı: Caledonia, yani Kaledonya; Saint Andrew, yani Aziz Andreas; Unicorn, yani Tekboynuz; ve iki küçük yardımcı tekne, Dolphin ile Endeavour, yani Yunus ile Gayret.

Ambarlara yüklenen mallar, işin gidişatı hakkında en erken uyarıyı veriyordu. Şirket, Darién'de kurulacak büyük ticaret merkezinde satılmak üzere yün çorap, kalın yünlü kumaş, peruk, tarak, ayakkabı, kil pipo ve İncil yükledi. Bunların hiçbiri ekvatora birkaç derece uzaklıkta, nemin yüzde 90'ı bulduğu bir ormanda kimsenin işine yaramayacaktı. Yerliler silah, balta, bıçak, demir eşya istiyordu. İskoçlar onlara peruk götürüyordu.

Paterson'ın kendisi de yola çıkarken itibarını kaybetmiş durumdaydı. Şirketin Londra'daki işlemlerini yürüten bir adam kasadan büyük bir meblağı alıp ortadan kaybolmuş, sorumluluk dolaylı olarak Paterson'a yıkılmıştı. Bütün projenin mimarı, yönetim kurulundan çıkarıldı ve Darién'e sıradan bir yerleşimci olarak, hiçbir resmî yetkisi olmadan bindi. Koloniyi yönetecek olan, haftalık dönüşümlü başkanlıkla çalışan yedi kişilik bir konseydi; kararların nasıl alınacağı konusunda daha yola çıkmadan anlaşmazlık vardı.

1698 yazında, temmuz ayında, beş gemi Edinburgh'un limanı Leith'ten demir aldı. Rıhtımda ve çevredeki tepelerde binlerce kişi toplanmıştı. Gemilerde 1200 kadar insan vardı: çiftçiler, zanaatkârlar, eski askerler, birkaç papaz, kadınlar ve çocuklar. Tayfların ve yolcuların çoğu geminin nereye gittiğini bilmiyordu. Kaptanlara verilen emirler mühürlüydü; Madeira'yı geçmeden açılmayacaktı. Gizlilik, İspanyolların ya da İngilizlerin seferi engellemesini önlemek içindi.

Yolculuk dört ay sürdü. Mühürler açıldı, rota Karayipler'e çevrildi. Yolda yaklaşık 70 kişi hastalıktan öldü ve denize bırakıldı; bu, o çağın okyanus geçişleri için olağandışı bir kayıp değildi. 2 Kasım 1698'de filo, bugün Panama'nın kuzeydoğu kıyısında yer alan geniş, korunaklı bir koya girdi. Su berraktı, koy derindi, rüzgârdan korunaklıydı. Yerleşimciler karaya çıktıklarında gördükleri manzara onlara Wafer'in anlattıklarını doğrular gibi geldi: sık orman, yüksek ağaçlar, akan dereler, muhteşem bir doğal liman.

Koyun adını Kaledonya Koyu koydular. Kuracakları ülkeye Yeni Kaledonya, kuracakları şehre Yeni Edinburgh dediler. Koyun girişini kontrol eden dar bir yarımadanın üzerine, İskoçya'nın koruyucu azizinin adını taşıyan Aziz Andreas Kalesi'nin temellerini attılar; oraya 50 top yerleştirildi. Yakınlardaki Guna önderleriyle dostane ilişki kuruldu, hediyeler verildi, anlaşmalar yapıldı. İlk mektuplar İskoçya'ya gönderildi ve bu mektuplar Edinburgh'da büyük bir sevinçle okundu. Koloni kurulmuştu. Kâğıt üzerinde her şey tam da planlandığı gibi gitmişti.

Sonra yağmur başladı.

Darién, dünyanın en çok yağış alan bölgelerinden biridir. Yılın büyük bölümünde yağmur günlerce, haftalarca aralıksız yağar. Kurulan yerleşim yerinin altındaki toprak kısa sürede çamura döndü. Kazılan hendekler doldu, çadırların içi su aldı, barakaların damları akıttı. Kaleyi çevreleyen düzlük bataklığa dönüştü ve o bataklıkta sivrisinek üredi.

O dönemde kimse sıtmanın sivrisinekle bulaştığını bilmiyordu. Hastalığın kötü havadan, bataklıktan yükselen pis buğudan geldiği düşünülüyordu. Yerleşimciler kendilerini korumanın hiçbir yolunu bilmedikleri bir düşmanla karşı karşıyaydı. Sıtma, sarıhumma ve dizanteri neredeyse aynı anda yayıldı. Kasım ayında karaya çıkan insanlar ocak ayında yatağa düştü.

Yiyecek de aynı hızla tükendi. Gemilerde getirilen tuzlanmış et ve peksimet, dört aylık yolculuk ve tropik nem yüzünden bozulmuştu; küflü un ve kurtlanmış et dağıtılıyordu. Yerleşimciler yam ve mısır ekmeye çalıştı, ama ekim zamanını kaçırmışlardı ve ormandan açtıkları tarlalar yağmurda dayanmadı. Tayınlar kısıldı, sonra bir kez daha kısıldı. Zayıf düşen bedenler hastalığa daha kolay yenildi.

Ticaret hayali de aynı çamurun içinde kaldı. Guna halkı dosttu, ama alışverişe girecek sermayeleri yoktu ve İskoçların getirdiği mallara ihtiyaçları da yoktu. Kimse ekvator ormanında yün çorap ya da peruk almadı. Asıl beklenen şey, koyun büyük bir uğrak limanına dönüşmesi, Avrupa'dan ve Amerika'dan gemilerin gelip mal indirmesiydi. Gemiler gelmedi. Gelenler ise İspanyol karasularında sayılan, hiçbir büyük devletin tanımadığı bir limanda ticaret yapmanın riskini almak istemedi.

Konsey işlemedi. Yedi kişi arasında haftalık dönen başkanlık, her hafta yeni bir kararın önceki haftanın kararını bozması anlamına geliyordu. Kimin emir vereceği belli değildi, disiplin çöktü, hırsızlık ve firar başladı. Paterson, projenin bütün ağırlığını omuzlarında taşıdığı halde hiçbir resmî söz hakkına sahip olmadan kenarda durdu. Karaya çıkışlarının üzerinden birkaç hafta geçmeden karısı ve çocuğu hastalanıp öldü. Paterson da hummaya yakalandı ve haftalarca kendinde değildi; iyileştiğinde kendisini tanıyanların söylediğine göre eski adam değildi artık.

1699 baharına gelindiğinde ölüm günlük bir iş haline gelmişti. Kayıtlara göre en kötü dönemde günde 10 kişi gömülüyordu. Mezarlık, kaleden büyüktü. Sağ kalanların gücü ölüleri taşımaya yetmiyordu.

Haziran ayında karar alındı. Koloni terk edilecekti. Kalanlar gemilere bindirildi, hastalar ranzalara taşındı, toplar ve mallar bırakıldı. Temmuz ayında filo koydan çıktı ve Yeni Kaledonya sekiz ay sonra boşaldı.

Ama denize açılmak kurtuluş değildi. Gemilerdeki insanlar zaten hastaydı ve şimdi kalabalık, havasız ambarlarda, temiz suyu tükenmiş teknelerde yolculuk ediyorlardı. Yolda ölenlerin sayısı karada ölenlere yaklaştı. Aziz Andreas, Jamaika'ya doğru giderken mürettebatının büyük bölümünü kaybetti. Tekboynuz zar zor Kuzey Amerika kıyısına ulaştı ve bir daha denize açılamayacak kadar çürümüştü. Kaledonya New York'a vardığında, güverteye çıkacak hali olan birkaç kişi kalmıştı.

Leith'ten yola çıkan 1200 kişiden yaklaşık 300'ü hayattaydı. Geri kalanı Darién'in çamurunda ya da Karayip'in suyunda kalmıştı. Ve bu, hikâyenin yalnızca ilk yarısıydı. Çünkü onlar ölürken, İskoçya'da hiçbir şeyden haberi olmayan bir ikinci filo, aynı koya doğru yola çıkmak üzere hazırlanıyordu.

Koloninin çöküşünü hızlandıran şey yalnızca hastalık değildi. Londra'da oturan kral, İskoçların da kralıydı, ama aynı zamanda İngiltere'nin dış politikasının yürütücüsüydü. O sırada İngiltere'nin en büyük kaygısı, çocuksuz ve hasta İspanya kralının ölümüyle patlayacak veraset kavgasında İspanya'yı karşısına almamaktı. Darién ise İspanya'nın kâğıt üzerinde kendi toprağı saydığı bir bölgeydi. İskoçların oraya kale kurması, Madrid'de doğrudan bir işgal olarak görüldü ve şiddetli protestolara yol açtı.

Kralın çözümü açıktı. Amerika'daki İngiliz sömürgelerinin valilerine, Jamaika'dan New York'a, Barbados'tan Boston'a bir emir gönderildi: İskoç kolonisine hiçbir şekilde yardım edilmeyecek, erzak satılmayacak, silah verilmeyecek, gemilerine liman açılmayacaktı. Bu emir, açlıktan kırılan Yeni Kaledonya'nın en yakın yardım kaynaklarını bir kalem darbesiyle kesti. Darién'den erzak almak için Jamaika'ya giden İskoç tekneleri, limana yanaşabildikleri halde tek çuval un satın alamadan geri döndüler. İskoçlar bunu asla unutmadılar: kendi kralları, kendi tebaasının aç kalmasını emretmişti.

Bu arada İskoçya'dan yardım yola çıkmıştı. 1699 yazında iki erzak gemisi koya ulaştığında koloniyi boş buldular; sağ kalanlar birkaç hafta önce çekip gitmişti. Gemilerden biri, Olive Branch, yani Zeytin Dalı, koyda demirliyken ambarında çıkan bir yangınla tamamen yandı; içindeki bütün erzak kül oldu.

Asıl trajedi ise ardından geldi. Şirket, ilk filonun başına gelenleri henüz öğrenmemişken 1699 yazının sonunda dört gemiyle ikinci bir kafile yola çıkardı. Aralarında en büyüğü, 38 toplu Rising Sun, yani Doğan Güneş vardı. Bu kafilede 1000'i aşkın insan bulunuyordu ve gittikleri yerin kurulmuş, işleyen bir koloni olduğunu sanıyorlardı. 30 Kasım 1699'da Kaledonya Koyu'na girdiklerinde gördükleri şey, ormanın geri almaya başladığı boş barakalar, çökmüş bir kale ve yüzlerce mezardı.

Geri dönmek de kolay değildi. Gemiler yıpranmıştı, insanlar yorgundu ve İskoçya'ya elleri boş dönmek, ülkenin bütün parasını yok etmiş olduklarını itiraf etmek demekti. Kalmaya karar verdiler. Kısa sürede aynı döngü başladı: yağmur, bataklık, humma, ölüm. Liderlik yine paylaşılamadı; papazlar günahkârlığı suçladı, konsey üyeleri birbirini suçladı.

Şubat 1700'de kısa bir umut ışığı parladı. Alexander Campbell of Fonab adında, Avrupa savaşlarında pişmiş bir subay yardım gemisiyle geldi ve komutayı fiilen eline aldı. İspanyolların kolonini kuşatmaya hazırlandığını öğrenince beklemedi; küçük bir kuvvetle ormanın içine daldı ve Toubacanti'deki İspanyol ileri karakolunu doğrudan bir hücumla bastı. Baskın başarılı oldu, İspanyollar mevzilerini bırakıp çekildi. Ama Campbell göğsünden yaralandı ve döndükten kısa süre sonra humma yatağa düşürdü. Kolonicilerin bulduğu tek yetkin komutan, kazandığı zaferden günler sonra savaşamaz hale gelmişti.

İspanyolların cevabı ölçülüydü ve kesindi. Juan Pimienta komutasındaki bir filo koyun ağzını kapattı, karaya asker çıkarıldı, Aziz Andreas Kalesi karadan ve denizden kuşatıldı. İspanyollar hücum etmedi; buna gerek yoktu. Kuşatma bir ay sürdü. İskoçların suyu azaldı, barutu azaldı, sağlam adam sayısı her gün düştü. Toplar ateş etti, siperler kazıldı, hastalar kalenin içinde öldü.

Sonunda Pimienta görüşme önerdi. 31 Mart 1700'de teslim anlaşması imzalandı. Şartlar, kuşatanın gücü düşünülürse cömertti: İskoçlar bayraklarıyla, silahlarıyla ve davulları çalarak kaleden çıkacak, gemilerine binip bir daha dönmemek üzere gideceklerdi. Nisan ayında Yeni Kaledonya ikinci ve son kez boşaltıldı. İspanyollar boş kaleye girdi ve bölge bir daha hiçbir Avrupa devletinin yerleşim kurmayı başaramadığı hâline döndü.

Dönüş yolculuğu son darbeyi vurdu. Doğan Güneş, tamir için Kuzey Amerika kıyısında, Charleston açıklarında demirliyken Eylül 1700'de bir kasırgaya yakalandı ve battı. Gemide bulunan yüzden fazla kişiden kimse kurtulamadı. Hayatta kalan tek isim, o gün tesadüfen karada vaaz vermek üzere gemiden inmiş olan genç papaz Archibald Stobo'ydu; Amerika'da kaldı ve yıllar sonra Güney Carolina'da kilise kuran bir adam olarak öldü. İki sefere toplam 2500 kadar insan katılmıştı. İskoçya'ya dönebilen birkaç yüz kişiydi.

Haberler Edinburgh'a damla damla ulaştı ve her damla bir öncekinden kötüydü. Kayıp yalnızca insan değildi. Ülkenin nakit sermayesinin beşte biri buhar olmuştu. Hisse alan dul kadınlar geçim kaynaklarını kaybetti, loncalar kasalarını boşaltmış buldu, şehir yönetimleri borç altına girdi. Bir kuşak boyunca İskoçya'da "Darién'e para yatırmış" olmak, bir ailenin yoksullaşmasının açıklaması olarak kullanıldı.

Öfke önce krala yöneldi. Sömürgelere gönderilen yardım yasağı, İskoçlar için ihanetin kanıtıydı. Ardından İngiltere'ye yöneldi. 1705'te Leith açıklarında alıkonan Worcester adlı bir İngiliz ticaret gemisinin kaptanı ve iki adamı, kaybolan bir İskoç gemisinin mürettebatını öldürdükleri suçlamasıyla yargılandı. Deliller son derece zayıftı, ama Edinburgh sokakları kan istiyordu ve üç adam Leith kumsalında asıldı. Bu, iki ülke arasındaki ilişkinin geldiği noktayı gösteriyordu.

İngiltere'nin tepkisi ekonomikti. Londra'daki parlamento, 1705'te çıkardığı ve Alien Act, yani Yabancılar Yasası diye anılan düzenlemeyle, İskoçya belirli bir tarihe kadar birleşme görüşmelerine oturmazsa İskoçları İngiltere'de yabancı sayacağını, İskoç sığırının, kömürünün ve ketenin İngiltere'ye girişini yasaklayacağını bildirdi. Darién'den sonra ekonomisi zaten dizlerinin üstünde olan bir ülke için bu, tartışmayı bitiren bir baskıydı.

Görüşmeler 1706'da başladı ve 1707'de iki parlamento birleşme antlaşmasını onayladı. İskoçya kendi parlamentosunu kapattı; İskoçya ve İngiltere tek bir krallık, tek bir gümrük alanı, tek bir parlamento oldu. Antlaşmanın maddeleri arasında, tarihin en dikkat çekici kalemlerinden biri duruyordu. On beşinci madde, İskoçya'ya 398.085 sterlin 10 şilinlik bir ödeme öngörüyordu; belgelerde bu paranın adı Denklik'ti. Resmî gerekçesi, İskoçya'nın İngiltere'nin ulusal borcunun bir kısmını üstlenmesinin karşılığıydı. Fiilî kullanımı ise başkaydı: bu paranın büyük bölümü, İskoçya Şirketi'nin hissedarlarına, yatırdıkları sermayenin yüzde 5 faiziyle birlikte geri ödenmesine gitti. Darién'de parasını kaybeden herkes, İskoçya bağımsız parlamentosundan vazgeçtiği gün parasını geri aldı.

Bu ödemenin nasıl okunacağı üç yüzyıldır tartışılıyor. Bir görüşe göre Denklik dürüst bir muhasebe işlemiydi; İskoçya yeni bir mali birliğe girerken hesap kapatılıyordu. Başka bir görüşe göre bu, bir ulusun egemenliğinin satın alınmasıydı ve parayı cebine koyanlar, oy veren parlamento üyelerinin bir kısmıyla aynı kişilerdi. Robert Burns, bu satın alma fikrini yaklaşık seksen yıl sonra "Bir Ulus Dolusu Alçak" adlı şiirinde İskoç altınının yerine İngiliz altını geçtiğini söyleyen dizelere döktü ve o dizeler bugün hâlâ söyleniyor.

Denklik'in kendi devamı da oldu. Ödemeyi yönetmek, dağıtımı yapmak ve kalan alacakları takip etmek üzere kurulan şirket, 1727'de bir kraliyet beratı alarak Royal Bank of Scotland'a, yani İskoçya Kraliyet Bankası'na dönüştü. Yani Darién felaketinin tasfiye masası, İskoçya'nın en büyük bankalarından birinin doğduğu yerdir. Paterson ise yıllarca hükümet kapılarını aşındırdı ve sonunda kendisine 18 bin sterlinin üzerinde bir tazminat ödendi. 1719'da, kurduğu bankanın Londra'da güç kazandığını ve tasarladığı koloninin haritadan silindiğini görerek öldü.

Fikrin kendisi ise yanlış değildi. Yanlış olan yer ve zamandı. Paterson'ın iki okyanusu birbirine bağlama düşüncesi, ondan iki yüz yıl sonra, aynı kıstağın 200 kilometre kadar batısında, modern mühendisliğin ve büyük bir devletin kaynaklarıyla gerçekleşti; Panama Kanalı 1914'te açıldığında dünya ticareti tam da Paterson'ın öngördüğü biçimde yeniden şekillendi. Buna karşılık Darién'in kendisi hiçbir zaman ehlileştirilemedi. Bugün Kuzey ve Güney Amerika'yı baştan sona kat eden karayolunun tek kopuk parçası oradadır; haritalarda Darién Gap, yani Darién Boşluğu diye geçen bu yaklaşık 100 kilometrelik orman ve bataklık şeridi, üç yüz yıl sonra hâlâ asfaltlanamamıştır.

Geriye kalan asıl ders, iklimle ya da sivrisinekle ilgili olandan daha soğuk bir şeydir. Darién, küçük bir ülkenin büyük ticaret imparatorluklarının arasına, onların izni olmadan giremeyeceğini gösterdi. Koloni yalnızca hastalıktan ölmedi; ticaret yapabileceği limanların kapatılmasından, kredi bulamamaktan, hiçbir donanmanın koruması altında olmamaktan öldü. Ve bir ulus bütün riskini tek bir kartın üzerine yığdığında, o kart döndüğünde kaybettiği şey yalnızca para olmuyor. İskoçya'nın Darién'de kaybettiği para 1707'de geri ödendi. Kaybettiği parlamento ise 1999'a kadar geri gelmedi.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.