Singapur: Yetmiş Günde Düşen Geçilmez Kale

Bölüm metni

Londra'nın "Doğu'nun Cebelitarık'ı" dediği o üs, düşman gelirse denizden gelir diye tasarlanmıştı. Düşman bisikletlerle ormandan geldi. Ve masaya oturduklarında, teslim olmaya zorlanan tarafın mı yoksa zorlayan tarafın mı cephanesi daha azdı, kimse bilmiyordu.

1930'ların sonunda Singapur'a denizden yaklaşan bir yolcunun gördüğü manzara, İngiliz İmparatorluğu'nun kendine dair anlattığı hikâyenin en görkemli sahnesiydi. Boğazın sularında Avrupa'dan, Hindistan'dan, Çin'den gelen yük gemileri sıralanır; rıhtımlarda kauçuk balyaları ve kalay külçeleri istiflenirdi. Şehrin kuzeyinde, adanın Malaya yarımadasına bakan yüzünde ise dünyanın en pahalı askerî yatırımlarından biri yükseliyordu. Londra'daki gazeteler burayı "Doğu'nun Cebelitarık'ı" diye anıyordu. Daha da iddialı bir sıfat da dolaşımdaydı: zaptedilemez kale.

Bu kalenin fikri, Birinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından doğdu. 1922'de imzalanan Washington Deniz Antlaşması büyük donanmaların boyutunu sınırlandırmış, İngiltere'yi zor bir hesabın önüne koymuştu. Elinde tek bir büyük filo vardı ve bu filo aynı anda hem Avrupa'yı hem Asya'yı koruyamazdı. Bulunan çözüm, tarihe Singapur Stratejisi adıyla geçti: Uzak Doğu'da sürekli bir filo tutulmayacak, bunun yerine devasa bir üs inşa edilecekti. Kriz çıkarsa ana filo İngiltere'den yola çıkacak, üsse varacak ve bölgeyi savunacaktı. Planın kalbinde bir sayı vardı: filonun gelmesine kadar geçecek süre. Başlangıçta 42 gün hesaplanmıştı. 1938'de bu süre 70 güne çıkarıldı. Avrupa'da savaş bulutları toplanınca 1939'da 180 güne uzatıldı. Yani üs, kendisini kurtaracak filoyu altı ay boyunca tek başına beklemeyi göze almıştı.

İnşaat 1923'te başladı ve 15 yıl sürdü. Toplam maliyet 60 milyon sterlini buldu; bu, dönemin en büyük bayındırlık harcamalarından biriydi. Ortaya çıkan tesis, adanın kuzey kıyısında 20 kilometrekarelik bir alana yayılıyordu. Dünyanın o tarihteki en büyük kuru havuzu buradaydı. Yakıt depoları, Kraliyet Donanması'nın tamamına altı ay yetecek petrolü barındıracak biçimde tasarlanmıştı. Tersane atölyeleri, hastaneler, sinemalar, kışlalar, hatta bir de kilise vardı. Üs 1938 Şubat'ında törenle açıldığında, gazeteler bunu imparatorluğun Asya'daki geleceğinin teminatı olarak duyurdu.

Savunmanın görünen yüzü toplardı. Adanın çevresine yerleştirilen bataryaların en ağırları 15 pusluk devlerdi; beş tanesi vardı ve mermilerini 33 kilometre öteye fırlatabiliyorlardı. Doğuda Changi'deki batarya, batıda Buona Vista mevzii, boğazın girişini ve güney açıklarını kapatıyordu. Yıllar sonra bu toplar hakkında meşhur bir söz dolaşıma girdi: yanlış yöne bakıyorlardı. Gerçek biraz daha incelikliydi. Topların çoğu, gerektiğinde karaya dönebilecek geniş bir atış yayına sahipti ve savaşın son günlerinde gerçekten de kuzeye çevrilip ateş açtılar. Asıl sorun namlunun yönü değil, cephaneliğin içeriğiydi. Bu toplar için depolanan mermiler, zırhlı gemi gövdesini delmek üzere tasarlanmış, yere çarpınca patlamak yerine toprağa gömülen türdendi. Kauçuk ağaçlarının arasında ilerleyen piyadeye karşı neredeyse hiçbir işe yaramıyorlardı.

Ama kalenin asıl çatlağı daha derinde, planın ilk çiziminde duruyordu. Üs, denizden gelecek bir saldırıya karşı konumlandırılmıştı; çünkü üssün kurulduğu yıllarda Japonya'nın en yakın deniz üssü binlerce kilometre uzaktaydı, uçakların menzili kısaydı ve Malaya yarımadasının içi yol yüzü görmemiş ormanlarla kaplıydı. Bu ormanların geçilemez olduğu varsayımı, İngiliz askerî düşüncesinde giderek bir doğa yasası kıvamına geldi. Kimse kuzey kıyısına kalıcı istihkâm yapmadı. Ne siper hattı, ne tel örgü, ne tahkim edilmiş mevzi.

İşin en çarpıcı yanı, uyarının ta kendi kurmaylarından gelmiş olmasıdır. 1937'de Malaya'daki İngiliz karargâhında görevli bir kurmay subay, olası bir Japon saldırısının nasıl gelişeceğine dair bir değerlendirme yazdı. Vardığı sonuç netti: düşman denizden değil, kuzeyden, yarımadayı aşarak gelecekti. O subayın adı Arthur Percival'dı. Dört yıl sonra, 1941'de Malaya'daki tüm İngiliz Milletler Topluluğu kuvvetlerinin komutanı olarak aynı adaya döndüğünde, kuzey kıyısına savunma hattı kazılmasını isteyen önerileri geri çevirdi. Gerekçesi askerî değil, psikolojikti: tahkimat yapmak hem askerin hem halkın moralini bozar, yenilgi ihtimalini kabul etmek anlamına gelirdi. Kale, kendi komutanının on yıl önce tarif ettiği tehlikeye karşı bilerek çıplak bırakıldı.

8 Aralık 1941 gecesi, saat 00.25'te, Malaya'nın doğu kıyısındaki Kota Bharu sahiline ilk Japon çıkarma botları değdi. Bu, Pearl Harbor'daki uçakların havalanmasından da önceydi; Pasifik Savaşı'nın ilk kurşunları aslında burada atıldı. Aynı saatlerde Tayland kıyısındaki Singora ve Patani limanlarına kan dökülmeden asker çıkarıldı. İngilizlerin elinde, savaş çıkar çıkmaz Tayland'a girip bu limanları önceden tutmayı öngören bir plan vardı; adı Matador Harekâtı'ydı. Diplomatik kaygılarla günlerce beklendi, emir hiçbir zaman verilmedi.

Birkaç saat sonra Japon bombardıman uçakları Singapur semalarındaydı. Şehrin sokak lambaları ve vitrinleri pırıl pırıl yanıyordu; karartma düğmesinin anahtarını taşıyan görevli bulunamamıştı. Bombalar aydınlık bir şehre düştü, 60'tan fazla kişi öldü. Zaptedilemez kalenin savaşla ilk teması böyle oldu.

Adada, bu tabloyu tersine çevirmesi beklenen bir koz vardı. Birkaç gün önce limana iki büyük savaş gemisi girmişti. Biri Prince of Wales, yani Galler Prensi'ydi: yepyeni, Kraliyet Donanması'nın gururu, birkaç ay önce Churchill'i Atlantik'teki zirveye taşımış bir zırhlı. Diğeri Repulse'tu; Birinci Dünya Savaşı'ndan kalma, hızlı ama yaşlı bir savaş kruvazörü. Bu kuvvete Z Filosu adı verilmişti ve başında Koramiral Tom Phillips vardı. Filoya hava koruması sağlayacak uçak gemisi de yola çıkmıştı, ancak Karayipler'de karaya oturmuş ve seferden düşmüştü. Yani iki dev gemi, üzerlerinde bir tek dost avcı uçağı olmadan savaşa girdi.

Phillips, 8 Aralık akşamı çıkarma filosunu vurmak üzere kuzeye yöneldi. Daha ilk gece bir Japon denizaltısı tarafından fark edildi. Baskın unsurunun kaybolduğunu anlayıp dönmeye karar verdiğinde, Kuantan yakınlarında yeni bir çıkarma yapıldığına dair bir ihbar aldı. İhbar asılsızdı, ama filo o yöne saptı ve Japon keşif uçaklarının ağına girdi.

10 Aralık sabahı, Çinhindi'ndeki üslerden havalanan 85 bombardıman ve torpido uçağı, iki gemiyi Kuantan açıklarında buldu. Saldırı dalgalar hâlinde geldi. Torpidolar önce Galler Prensi'nin pervane şaftını parçaladı; gemi dümenini kaybetti, hızı düştü, elektrik sistemleri birer birer söndü. Repulse bir süre olağanüstü bir manevra becerisiyle torpidoları savuşturdu, ama aynı anda farklı açılardan gelen dalgaya dayanamadı ve öğleden hemen önce battı. Galler Prensi bir saat kadar daha ayakta kaldı, sonra yan yatıp kayboldu. Sulara dökülen binlerce adamı refakatteki muhripler topladı; yaklaşık 2 bin kişi kurtarıldı. 840 denizci öldü. Phillips gemisini terk etmedi, Galler Prensi'nin kaptanı da öyle.

Bu, açık denizde yalnızca uçaklarla batırılan ilk büyük savaş gemileriydi ve deniz savaşının kurallarını bir sabahta yeniden yazdı. Haber Londra'ya ulaştığında Churchill, savaş boyunca hiçbir haberin kendisini bu kadar doğrudan sarsmadığını yazacaktı. Havada durum daha iyi değildi. Malaya'daki İngiliz hava kuvvetleri büyük ölçüde eskimiş avcı uçaklarına dayanıyordu; karşılarındaki Japon avcıları daha hızlı, daha çevik ve daha uzun menzilliydi. Üsler ilk günlerde peş peşe bombalandı, uçaklar yerde yakalandı.

Üç gün içinde denge tamamen tersine döndü. Deniz gitti, gökyüzü gitti. Geriye, gelmeyecek bir filoyu korumak için inşa edilmiş bir üs ve arkasında, kimsenin geçemeyeceğine inandığı bir orman kaldı.

Ormanın öbür yanındaki adam, Korgeneral Tomoyuki Yamashita'ydı. Emrindeki 25. Ordu üç tümenden oluşuyordu ve savaşın başında yaklaşık 70 bin askeri vardı. Bu, Malaya'daki İngiliz Milletler Topluluğu kuvvetlerinden sayıca daha azdı. Fark sayıda değil, hazırlıktaydı.

Japon Genelkurmayı, savaştan aylarca önce Tayvan'da küçük bir araştırma birimi kurmuştu. Başındaki kurmay subay Masanobu Tsuji'nin ekibi tropikal iklimde savaşın her ayrıntısını incelemişti: sıtma, ayak mantarı, su ikmali, kauçuk plantasyonlarında görüş mesafesi, erzağın ne kadar sürede küflendiği. Bu çalışma, askerlere gemide dağıtılmak üzere ince bir broşüre dönüştürüldü. Adı "Sadece Bunu Okuyun, Savaş Kazanılır"dı ve içinde ormanın düşman değil müttefik olduğu anlatılıyordu.

Aynı ekip, harekâtın en beklenmedik aracını da seçti: bisiklet. Her tümene yaklaşık 6 bin bisiklet verildi. Yakıt istemeyen, gürültü çıkarmayan, dar patikalardan geçen, gerektiğinde omuzda taşınıp derenin öbür yakasına aktarılan bir araçtı bu. Japon birlikleri yol üstündeki barikatları zorlamak yerine bisikletleriyle plantasyon yollarına sapıyor, ormanın içinden dolanıp savunma hattının arkasına çıkıyor ve İngiliz taburlarını her seferinde geri çekilmek zorunda bırakıyordu. Lastikler patladıkça askerler jantla ilerlemeye devam etti; yüzlerce jantın asfalta çıkardığı metalik uğultuyu duyan bazı İngiliz birlikleri karanlıkta tank kolonu geliyor sanıp mevzi terk etti. Gerçek tanklar da vardı: 200 kadar. İngilizlerin Malaya'da tek bir tankı yoktu, çünkü Londra ormanda tankın işe yaramayacağına karar vermişti.

Yarımada boyunca iniş, ürkütücü bir düzenlilikle sürdü. Kuzeydeki Jitra mevzii, üç ay tutulmak üzere hazırlanmıştı; bir günden kısa sürede çöktü. Ocak ayı başında Slim Nehri'nde bir Japon tank kolu, gece karanlığında savunma hattının tam ortasından geçip 30 kilometre içeri daldı ve bir Hint tümenini fiilen dağıttı. Geri çekilen birlikler ardlarındaki köprüleri havaya uçurdu; Japon istihkâmcıları bunları saatler içinde onardı ya da yanından geçici geçitler kurdu. Japon askerleri, geride bırakılan depolardan aldıkları benzine, konserveye ve sigaraya "Churchill ikmali" adını taktı.

Direniş yer yer sert oldu. Ocak ortasında Muar bölgesinde Avustralyalı iki tabur, kuşatılmış hâlde günlerce çarpışarak geri çekilme yolunu açık tuttu; birliği yaran komutan bu çarpışmada Victoria Haçı aldı. Ama genel gidişat değişmedi. 31 Ocak sabahı son birlikler Johor Boğazı'nı aşan geçit yolundan adaya çekildi; İskoç alayının iki gaydacısı, geride kalan 90 kadar adamın önünde çalarak geçti. Arkalarından geçit havaya uçuruldu ve ortasında 21 metrelik bir boşluk açıldı. Yarımadanın 1.100 kilometresi 55 günde kaybedilmişti.

İki gün önce limana taze bir İngiliz tümeni çıkmıştı; askerler haftalarca gemide kalmış, ağır silahları henüz boşaltılmamıştı. Doğrudan çökmekte olan bir cepheye ve ardından esarete yürüdüler.

Yamashita karargâhını Johor Bahru'daki sultan sarayına kurdu. Sarayın kulesinden adanın kuzey kıyısı dürbünle avuç içi gibi görünüyordu ve Yamashita, İngilizlerin tarafsız bir hükümdarın sarayını topa tutmayacağını doğru tahmin etmişti. Günlerce oradan baktı, çıkarma noktasını seçti.

8 Şubat gecesi, adanın kuzeybatısındaki Sarimbun kıyısına ilk dalga geldi. Percival asıl çıkarmayı kuzeydoğuda bekliyordu ve kuvvetlerini 100 kilometrelik kıyı şeridine yaymıştı. Sarimbun'u savunan Avustralya tugayı, karanlıkta üzerine gelen kalabalığa karşı sayıca birkaç kat azdı. Sabaha kadar Japonlar sağlam bir köprübaşı kurdu. Ertesi gece ikinci nokta da tutuldu.

Sonrası hızlandı. 11 Şubat'ta adanın ortasındaki Bukit Timah tepesi düştü; burası hem ana erzak ve akaryakıt depolarının hem de su kaynaklarına hâkim yüksekliğin bulunduğu yerdi. Ada, içme suyunun büyük bölümünü boğazın altından geçen bir boru hattıyla yarımadadan alıyordu; o hat çoktan kesilmişti, geriye kalan barajlar ise artık cephe hattının içinde kalmıştı. Batıda, Pasir Panjang sırtlarında Malay Alayı'nın bir bölüğü, Teğmen Adnan Saidi komutasında Bukit Chandu tepesinde son mermisine kadar direndi. 14 Şubat'ta Alexandra Hastanesi'ne giren Japon askerleri, hastalar ve personel dâhil 200'e yakın kişiyi öldürdü. Şehir merkezine, mültecilerle birlikte bir milyona yaklaşan bir nüfus sıkışmıştı ve su mühendisleri şebekede en fazla bir iki günlük ömür kaldığını bildiriyordu.

15 Şubat 1942, Çin Yeni Yılı'nın ilk günüydü. Havai fişek yerine top sesiyle açıldı.

Percival sabah karargâhında, Canning Kalesi'nin yer altındaki beton sığınağında komutanlarını topladı. Masadaki tablo şuydu: su bitmek üzereydi, sahra topçusunun cephanesi tükenmişti, benzin yoktu, hava desteği yoktu, dışarıdan yardım gelme ihtimali yoktu ve şehrin içinde bir milyon sivil vardı. İki seçenek konuşuldu: depolara doğru bir karşı taarruz denemek ya da teslim olmak. Karşı taarruzun gerçekçi olmadığında birleştiler. Bölge başkomutanı Wavell son ana kadar sonuna dek direnilmesini emretmiş, ancak nihayetinde kararı Percival'ın takdirine bırakmıştı.

Öğleden sonra küçük bir heyet, beyaz bayrak ve İngiliz bayrağıyla hatları geçip kuzeye yürüdü. O yürüyüşün fotoğrafı, imparatorluk tarihinin en çok yeniden basılan görüntülerinden biri olacaktı.

Buluşma yeri Bukit Timah'taki Ford fabrikasıydı. Bina daha dört ay önce, 1941 Ekim'inde açılmıştı; Ford'un Güneydoğu Asya'daki ilk montaj tesisiydi ve savaş başlayınca kamyon ve uçak parçası üretimine geçirilmişti. Yamashita ileri karargâhını buraya kurmuştu.

Toplantı akşamüstü 17.15 civarında başladı. Yamashita masanın bir yanında subaylarıyla oturuyordu, Percival karşısındaydı. Tercüman zorlanıyor, cümleler arasında dakikalar geçiyordu. Percival zaman kazanmaya çalıştı: silahların susmasının ayrıntılarını konuşmak, şehirdeki düzeni korumak için birkaç birliğin silahlı kalmasını sağlamak, mümkünse kararı ertesi sabaha bırakmak istiyordu. Yamashita bunu kabul etmedi. Kırk dakika süren çekişmenin sonunda masaya yumruğunu vurdu, teslimin kayıtsız şartsız olacağını söyledi ve tek bir cevap istedi: evet mi, hayır mı. Aksi hâlde gece şehre genel taarruz emri vereceğini bildirdi.

O yumruk bir blöftü.

Yamashita'nın adaya geçirebildiği muharip gücü 30 bin civarındaydı; karşısındaki garnizon üç katından fazlaydı. İkmal hattı, yarımadanın kuzey ucundan itibaren 1.100 kilometre uzanıyordu ve topçu cephanesi neredeyse tükenmişti. Şehir sokaklarında ev ev sürecek bir savunma savaşı, onun hesabına göre haftalar alacak ve Japon ordusunun gerçek zayıflığını ortaya çıkaracaktı. Yıllar sonra bunu açıkça anlattı: taarruzunun bir blöf olduğunu, sayıca üçte bir kaldığını, İngilizlerin bunu fark edip kendisini sokak çarpışmasına zorlamasından korktuğunu, bu yüzden ne pahasına olursa olsun pazarlığı uzatmamak gerektiğini söyledi. Öfke gösterisi, hesaplanmış bir taktikti.

Percival elindeki bilgilerle karşısındakinin ne kadar zayıf olduğunu bilemezdi. Bildiği şey, susuz bir şehirde bir milyon sivilin bulunduğuydu. Belgeyi imzaladı. Ateşkes akşam 20.30'da yürürlüğe girdi. Adadaki bir haftalık çarpışmada Japon tarafı yaklaşık 1.700 ölü vermişti.

Kalenin 70 günü böyle doldu. 8 Aralık gecesi Kota Bharu'da başlayan sayaç, 15 Şubat akşamı bir fabrika binasındaki masada durdu.

Ertesi sabah, 80 bin kadar asker silahlarını bırakıp esir kamplarına yürümeye başladı. Malaya harekâtının tamamında Japon eline geçen İngiliz Milletler Topluluğu askerlerinin sayısı 130 bini buldu. Bu, İngiliz askerî tarihinin en büyük teslimiydi ve Churchill bunu tam da o sözlerle, tarihin en büyük felaketi ve en büyük teslimi olarak tanımladı.

Esaret, savaşın kendisinden çok daha ölümcül çıktı. Adanın doğusundaki Changi, on binlerce adamın toplandığı bir kamp ağına dönüştü. Buradan gelen kafileler Siyam ile Burma arasında demiryolu inşaatına, Japonya'daki madenlere, Borneo'daki havaalanlarına gönderildi. Japon esaretindeki Batılı savaş esirlerinin yaklaşık dörtte biri geri dönemedi; demiryolu şantiyelerinde ölüm oranı çok daha yüksekti. Esirlerin arasındaki Hint askerlerine ise farklı bir teklif götürüldü: Japon himayesinde kurulacak bir Hint Ulusal Ordusu'na katılmak. Binlercesi katıldı; bu kuvvet savaşın geri kalanında ve savaş sonrası Hindistan'ın bağımsızlık tartışmasında kendi başına bir mesele hâline geldi.

Sivillerin payına düşen daha ağırdı. Teslimden üç gün sonra, 18 Şubat'ta Japon askerî polisi Singapur'daki Çin kökenli erkeklere 18 ile 50 yaş arasında toplanma emri verdi. Amaç, Çin'deki savaşa para ve gönüllü göndermiş "Japon karşıtı unsurları" ayıklamaktı. Uygulamada elenme, çoğu zaman bir masanın arkasındaki maskeli muhbirin başını sallamasıyla belirlendi. Kamyonlara bindirilenler kıyılara ve ıssız arazilere götürüldü. Japon makamları savaş sonrası yargılamalarda 6 bin rakamını kabul etti; Singapur'daki resmî tahminler 25 bin ile 50 bin arasında değişir. Şehrin merkezindeki Sivil Savaş Anıtı'nın dört beyaz sütunu, adanın dört büyük topluluğunu temsil eder ve altında bu dönemde bulunan kurbanların kalıntıları yatar.

Ada yeni bir ad aldı: Şonan-to, yani Güneyin Işığı. Saatler Tokyo'ya göre ayarlandı, okullarda Japonca zorunlu oldu, para değiştirildi. İşgal üç buçuk yıl sürdü.

Yankısı Singapur'la sınırlı kalmadı. Avustralya, en iyi tümenlerinden birini tek bir günde kaybetmişti ve başbakanı Curtin, ülkesinin güvenliği için artık Londra'ya değil Washington'a bakması gerektiğini açıkça ilan etti. Bu cümle, Avustralya dış politikasının yönünü kalıcı biçimde değiştirdi. Adadaki Avustralya tümeninin komutanı Gordon Bennett'in teslimden sonra birliklerini bırakıp küçük bir tekneyle adadan kaçması ve ülkesine dönmesi, yıllarca süren bir tartışmaya ve resmî soruşturmaya yol açtı.

Baş aktörlerin sonu tuhaf bir simetriyle bağlandı. Percival önce Tayvan'a, sonra Mançurya'ya götürüldü ve savaşın sonuna kadar esir kaldı. 1945 Eylül'ünde, Tokyo Körfezi'nde teslim belgesi imzalanırken masanın arkasında, MacArthur'un hemen yanında duran zayıf, uzun boylu adam oydu; ertesi gün Filipinler'e uçurulup Yamashita'nın teslimine tanıklık etti. Yamashita ise Filipinler'de işlenen kitlesel cinayetler nedeniyle yargılandı ve 1946'da idam edildi. Onun davası, bir komutanın emri altındaki birliklerin suçlarından sorumlu tutulup tutulamayacağına dair uluslararası hukukta bugün hâlâ tartışılan bir ölçüt bıraktı.

En kalıcı etki belki de Singapur'un kendi içinde oldu. O şubatta 18 yaşında bir öğrenci olan Lee Kuan Yew, yıllar sonra anılarında o günlerin kendisinde bıraktığı izi anlatırken, İngilizlerin sarsılmazlığına duyulan inancın bir hafta içinde dağıldığını yazdı. Bir imparatorluğun Asya'daki otoritesi, tüfekten çok itibar üzerine kuruluydu; 15 Şubat 1942 akşamı o itibar, kaybedilen topraktan çok daha hızlı buharlaştı. Savaştan sonra İngilizler adaya geri döndüler, ama artık kimse kalenin zaptedilemez olduğunu söylemedi; 23 yıl sonra Singapur bağımsız bir devlet oldu.

Bugün Bukit Timah'taki fabrika binası bir müzedir. İçeride, teslim belgesinin imzalandığı oda aslına uygun biçimde korunur: uzun bir masa, karşılıklı sandalyeler, duvarda o günün fotoğrafları. Ziyaretçiler çoğunlukla o odadan çıkarken aynı şeyi fark eder. Yetmiş günde düşen kaleyi yıkan şey ne topların menzili ne de mermilerin cinsiydi. Bir varsayımdı: ormanın geçilemeyeceği, düşmanın denizden geleceği ve filonun zamanında yetişeceği varsayımı. Beton, çelik ve 60 milyon sterlin, o varsayımın etrafına örülmüştü.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.