Felaket Yılı: Ülkesini Sular Altında Bırakan Cumhuriyet

Bölüm metni

Bir ülkenin en değerli varlığı, yüzyıllardır denizden çalarak kazandığı topraklarıydı. 1672 yazında Hollandalılar, o toprakları kurtarmanın tek yolunun onları boğmak olduğuna karar verdiler. Aynı hafta, ülkeyi yirmi yıl yöneten adamı sokakta parçaladılar.

1672 yılının baharında Avrupa'nın en zengin ülkesi, aynı zamanda en küçüklerinden biriydi. Yedi eyaletten kurulu Birleşik Hollanda Cumhuriyeti'nin toplam yüzölçümü bugünkü ölçülerle bir orta boy vilayet kadardı, nüfusu 2 milyonu biraz aşıyordu; ama Amsterdam limanında demirli gemilerin direkleri bir orman gibi göğe uzanıyor, şehrin borsasında Baltık buğdayından Java biberine kadar her şeyin fiyatı belirleniyordu. Bu cumhuriyetin kralı yoktu. 1650'de genç eyalet valisi, yani stadhouder, çiçek hastalığından öldüğünde geride doğmamış bir oğul bırakmıştı ve şehirlerin tüccar aileleri bu boşluğu bir daha doldurmamaya karar vermişti. 22 yıl boyunca ülkeyi meclisler, kâtipler ve hesap defterleri yönetti. Bu düzenin mimarı, 1653'ten beri Hollanda eyaletinin baş yöneticisi olan Johan de Witt'ti: matematikçi, olasılık hesapları üzerine kitap yazan, ömür boyu gelir sözleşmelerinin gerçek değerini ilk kez doğru biçimde hesaplayan bir adam. Onun stratejisi basit ve tutarlıydı. Bir deniz devletinin parası donanmaya gider; ordu pahalıdır, tehlikelidir ve generallere siyasi güç verir.

Bu hesabın bir açığı vardı: Fransa kralı XIV. Louis, Hollandalıları affetmeye niyetli değildi. 1668'de İspanya Hollandası'ndaki fetihlerini yarı yolda bırakmasına yol açan üçlü ittifakın merkezinde onlar vardı. Bakanı Colbert'in gümrük duvarları Hollanda ticaretini ezmeyi başaramamıştı. Üstüne, Amsterdam'ın matbaaları Fransız kralını alaya alan broşürler, madalyonlar, karikatürler basıyordu. 1670'te Louis, İngiltere kralı II. Charles ile Dover'da gizli bir antlaşma imzaladı: Fransız parası karşılığında İngiliz donanması Hollanda'ya karşı savaşa girecekti. Ardından Almanya'nın iki kilise devleti, Münster ve Köln prens-piskoposlukları da yine Fransız altınıyla satın alındı. Dört düşman, tek bir taarruz planı.

İlk darbe ilan edilmeden geldi. 12 Mart'ta İngiliz gemileri, Manş'ta İzmir'den dönen Hollanda ticaret konvoyunu bastı; savaş ilanı iki hafta sonra, 27 Mart'ta geldi. Fransa 6 Nisan'da ilan etti. Mayıs ayında Liège civarında 120 bin kişilik bir ordu toplandı: Turenne, Condé ve kralın kendisi başta. Münster ile Köln'ün kiraladığı 30 bin kişilik ayrı bir kuvvet doğudan ilerleyecekti. Karşı tarafta kâğıt üzerinde 80 bine varan bir Hollanda ordusu vardı, ama birliklerin çoğu mevcudunun yarısıyla ayaktaydı, subay kadroları şehir ailelerine dağıtılmış birer maaş kalemine dönüşmüştü ve askerin büyük kısmı güneydeki kalelerde, yanlış yerde bekliyordu. Şubatta, çaresizlik içinde, 1650'de babasız doğan o çocuk öne çıkarıldı: 21 yaşındaki Willem, ordunun başkomutanlığına getirildi. Onu bu makamdan sonsuza dek uzak tutmak için çıkarılmış olan 1667 tarihli Ebedî Ferman, beş yıl sonra unutuldu.

12 Haziran sabahı Fransız ordusu Ren'in alt kolunu, Lobith köyü yakınındaki Tolhuis adlı eski bir gümrük evinin önünde geçti. Nehir o yaz alçaktı; süvariler sığ bir geçitten karşıya at sürdü, piyade dubalarla taşındı. Versailles'da bu geçiş yıllarca tablolara, tavan resimlerine, kabartmalara işlendi; Ren'in Geçilmesi adıyla anılan sahne, kralın en büyük askerî anı olarak satıldı. Gerçekte kayıp neredeyse yoktu, çünkü karşılarında kimse yoktu. IJssel nehri boyunca kurulmuş savunma hattı bir çırpıda arkadan dolanıldı. Sonraki haftalarda Doesburg, Zutphen, Deventer, Arnhem, Nijmegen birbiri ardına düştü. Kaleler günlerce değil, saatlerce dayandı. Haziran sonunda Utrecht şehri tek kurşun atmadan kapılarını açtı ve belediye heyeti Fransız kralını karşılamaya çıktı. Üç eyalet, altı haftada, bir ordunun sahada yenilmesine bile gerek kalmadan elden çıktı.

Geriye kaçan halk sellerle Holland eyaletinin şehirlerine doldu. Amsterdam'ın şehir bankasının önünde mevduatını çekmek isteyenler kuyruk oldu, tahvil fiyatları çöktü, kiliselerde günah çıkarma günleri ilan edildi. Sokakta Johan de Witt'in adı artık ihanetle birlikte anılıyordu. Hollandalılar o yılı sonradan birbirine kafiyeli üç kelimeyle anacaktı: halk aklını yitirmiş, hükümet çaresiz, ülke kurtarılamaz halde. Elde kalan tek silah, yüzyıllardır düşman belledikleri şeydi.

Holland eyaletinin büyük bölümü deniz seviyesinin altındadır. Bu topraklar, yüzyıllar boyunca bataklıktan kazanılmış, bentlerle çevrilmiş, yel değirmenleriyle kurutulmuş, kanallarla kuşatılmış yapay bir peyzajdı. Her polder, yani setle çevrili her kurutulmuş havza, aslında ters çalıştırılabilir bir makineydi. Suyu dışarı atan sistemin kapakları açılırsa, aynı sistem suyu içeri alırdı.

Kararı 8 Haziran'da Hollanda Eyalet Meclisi verdi. Güneyde Gorinchem'den kuzeyde Muiden'e, Zuiderzee kıyısına kadar uzanan bir şerit su altında bırakılacaktı. Bu hat sonradan Oude Hollandse Waterlinie, yani Eski Hollanda Su Hattı adıyla anılacaktı ve mantığı acımasız bir hassasiyet gerektiriyordu. Su çok yükselirse üzerinde kayıkla gidilebilirdi; çok az yükselirse asker yürüyüp geçerdi. Aranan derinlik kabaca 30 santimetreydi. Bir adamın topuğunu geçen, dizine varmayan bir su tabakası. Böyle bir örtü altında toprak görünmez olur; altta gizli hendekler, sulama kanalları, çamur çukurları kalır. Ağır top arabası çeken atlar bunlara saplanır, piyade nizamını kaybeder, mühendis nereye köprü kuracağını bilemez. Kuru kalan tek geçit, yükseltilmiş yollar ve bent sırtlarıydı; bunların her birinin başına tabya kuruldu, top yerleştirildi.

Kapakları açmak, kararı vermekten zordu. O toprak birilerinin otlağı, birilerinin biçilmeyi bekleyen samanıydı. Haziran ortasıydı; hasat mevsiminin tam ortasında kendi tarlasını sular altında bırakması istenen çiftçiler, geceleri açılan bent gediklerini fundalık ve toprakla kapattı. Bazı kasaba yönetimleri emri geciktirdi, bazıları tazminat pazarlığına oturdu. Askerler bent başlarında nöbete dikildi, gediği kapatana ateş açma izni verildi. Sular, günlerce, her gün yeniden ölçülerek, kapak kapak, gedik gedik yükseltildi.

Bir an her şeyin boşa gitmesine çok yaklaşıldı. Amsterdam'ın hemen doğusundaki küçük Muiden kasabası, bütün sistemin kalbindeki büyük deniz kapağını barındırıyordu. 20 Haziran'da bir Fransız süvari müfrezesi kasabaya vardı; kapılar açıktı, garnizon yoktu. Müfreze şehre girip biraz dolaştı, kimsenin kendilerini beklemediğini görüp geri döndü; ne ellerinde tuttukları şeyin kıymetini bilen bir subayı vardı, ne de oraya yerleşme emri. Hollanda askerleri Muiden'e ancak saatler sonra ulaştı. O kapak Fransızların elinde kalsaydı, Amsterdam'ın kuzey kanadını su altına almak mümkün olmayacaktı. 22 Haziran'da su yerini aldı ve Fransız ordusu, Utrecht'ten 40 kilometre batıda, aşamayacağı bir çamur denizinin kıyısında durdu.

Louis o sırada acele etmiyordu. Askerî olarak bitmiş saydığı bir ülkeye teslim şartlarını dikte etmeyi tercih etti. Şartlar Utrecht'e çağrılan Hollanda heyetine okundu: güneydeki büyük kaleler Fransa'ya verilecek, Katolik ibadeti serbest bırakılacak, milyonlarca guldenlik savaş tazminatı ödenecek, cumhuriyet bundan sonra hiçbir ittifaka Fransız onayı olmadan girmeyecek ve her yıl Versailles'a özel bir elçilik heyeti gidip krala bir şükran madalyası sunacaktı. Son madde askerî bir talep değildi, bir mülkiyet beyanıydı. Şartlar Lahey'de duyulduğunda kamuoyu patladı; ödenmesi teklif edilen para değil, madalya konuşuldu. Genç başkomutan Willem'e atfedilen cevap, yıllar sonra bir İngiliz tarihçinin kaleminden aktarılır: memleketinin sonunu görmeye mahkûm olduğu söylendiğinde, bunu görmemenin bir yolu olduğunu söylemiş, son hendekte ölmek.

Aynı silah kuzeyde ikinci kez kullanıldı. Münster prens-piskoposu Bernhard von Galen, kuşatma toplarına duyduğu tutkudan ötürü Hollandalıların ona taktığı adla Bombacı Berend, temmuz sonunda 20 binin üzerinde askerle Groningen şehrinin önüne geldi. Şehrin savunmasını, cumhuriyetin hizmetine girmiş yaşlı bir Bohemyalı asker olan Carl von Rabenhaupt yönetiyordu. O da çevredeki bataklıkları ve tarlaları su altında bıraktı, kuşatma hatlarını çamura mahkûm etti, siperlere gece baskınları düzenledi. Piskopos şehre binlerce bomba attı; taş duvar yıktı, irade yıkamadı. 28 Ağustos'ta kuşatmayı kaldırıp çekildi. Groningen o günü hâlâ her yıl şenlikle anar. Ülkenin kuzeyi ve batısı, kendi toprağını feda ederek ayakta kalmıştı. Ama aynı haftalarda cumhuriyetin siyasi merkezinde, hiçbir düşmanın yapmadığı bir şey oluyordu.

Johan de Witt, 19 yıl boyunca bu ülkeyi yönetmiş adamdı ve yönettiği ülke ona ihanet etiketini yakıştırmaya karar vermişti. Dordrecht'in köklü bir ailesinden geliyordu, Leiden'da hukuk ve matematik okumuştu, eğri çizgilerin cebirsel incelemesi üzerine yazdığı kitap dönemin matematikçileri arasında ciddiye alınıyordu. Siyasi inancı da bir teorem gibiydi: gerçek özgürlük, tek bir hanedanın değil, şehirlerin ortak aklının yönetimiydi. Bu inancın en parlak meyvesi 1667'de toplanmıştı; Hollanda donanması Thames nehrinin kollarına girip İngiliz filosunun bir bölümünü limanında yakmış, İngiltere barışa zorlanmıştı. O baskında Eyalet Meclisi'nin donanmadaki temsilcisi olarak gemide bulunan kişi, Johan'ın ağabeyi Cornelis de Witt'ti. Beş yıl önce kardeşler ulusal kahramandı.

1672'de aynı tercih, yani paranın gemilere gitmesi, kara ordusunun bakımsız kalması, onların idam fermanı oldu. Amsterdam ve Lahey matbaaları haftalar içinde yüzlerce broşür bastı: de Witt kardeşler Fransızlarla anlaşmıştı, kaleleri bilerek boş bırakmıştı, genç prensi hakkı olan makamdan mahsus uzak tutmuştu. 21 Haziran akşamı, Fransız ordusu su hattının önünde beklerken, Lahey'de dört genç adam Johan de Witt'i evinin yakınında bıçakladı. Saldırganlardan biri, Jacob van der Graeff, yakalanıp haftalar içinde idam edildi; kalabalığın bir kısmı onun mezarını ziyaret etmeye başladı. Ağır yaralı baş yönetici haftalarca yataktan kalkamadı. Ülkenin en kritik günlerinde, devletin dümeni boş kaldı.

Boşluk hızla doldu. Temmuzun başında, şehir meclislerini kuşatan kalabalıkların baskısı altında, Hollanda Eyalet Meclisi 1667'deki Ebedî Ferman'ı yürürlükten kaldırdı ve 3 Temmuz'da Willem'i eyalet valisi ilan etti. Cumhuriyet, kendi kurucu kararını 22 yıl sonra iptal etti.

Bu, kardeşler için yeterli olmadı. Piershil'den Willem Tichelaar adlı bir berber cerrah ortaya çıkıp Cornelis de Witt'in kendisine prensi öldürmesi için para teklif ettiğini ileri sürdü. Kanıt yoktu, tanık yoktu, tek beyan berberin sözüydü. Cornelis tutuklandı, Lahey'deki şehir zindanına kapatıldı ve itiraf ettirmek için işkenceye alındı. Aktarılan hikâyeye göre, saatler süren işkence boyunca Horatius'un doğru ve kararlı adamı öven ünlü dizelerini tekrarladı ve hiçbir şey imzalamadı. Mahkeme onu ölüme mahkûm edemedi; sürgüne gönderdi. Ağustos başında Johan de Witt bütün görevlerinden istifa etti.

20 Ağustos sabahı Johan, sürgüne gidecek ağabeyini almak için o zindana, yani şehrin Gevangenpoort adıyla bilinen kapı hapishanesine, Türkçesiyle Zindan Kapısı'na gitti. Kısa sürede önüne kalabalık toplandı; şehrin milis bölükleri silahlı biçimde alana yerleşti. Lahey'de düzeni sağlayabilecek tek güç olan süvari birliği, o gün şehir dışındaki bir hareketlenmeyi bastırmak üzere gönderildi; komutan, açık emir olmadan geri dönmeyeceğini bildirdi. Öğleden sonra kalabalık kapıyı kırdı. İki kardeş sokağa çıkarıldı ve öldürüldü. Cesetleri karşıdaki darağacına baş aşağı asıldı, parçalandı ve kalabalığın arasında hatıra niyetine el değiştirdi. Johan 46, Cornelis 49 yaşındaydı.

Ardından ne bir soruşturma açıldı, ne bir dava görüldü. Olayın önde gelen isimlerinden bazıları sonraki yıllarda görev ve gelirle ödüllendirildi; berber cerrah da dahil. Genç eyalet valisinin o gün neyi bildiği, neyi durdurabilecek durumda olup durdurmadığı tarihçiler arasında hâlâ tartışılır; kesin olan, cinayetin failleri için hiçbir yaptırım istemediğidir. Cumhuriyetin tüccar yönetimi ile Orange hanedanı arasındaki yarık, bu sokakta iki yüzyıl sürecek bir biçim aldı. Bütün bunlar olurken savaşın gerçek kaderi Lahey'de değil, iki hafta öncesinden itibaren denizde tayin ediliyordu.

Su hattı, karadan gelen orduyu durdurmuştu. Ama planın asıl parçası oydu ki, İngiliz ve Fransız donanmaları birleşip Hollanda kıyısına asker indirecek, hattın arkasındaki şehirleri denizden basacaktı. O plana karşı cumhuriyetin elinde 65 yaşında bir adam vardı: dokuz yaşında halat işçisi olarak gemiye çıkmış, kaptanlıktan amiralliğe yükselmiş Michiel de Ruyter. Elindeki kuvvet 75 kadar gemi, 4 bin 500 civarında top ve 21 bine yakın insandı. Karşısındaki birleşik filo daha kalabalıktı; yalnızca hat gemisi sayısı 80'i geçiyor, top sayısı 6 binin üzerindeydi ve başında İngiltere kralının kardeşi, York Dükü James bulunuyordu.

De Ruyter beklemedi. 7 Haziran sabahı müttefik filoyu İngiltere'nin doğu kıyısında, Suffolk açıklarındaki Solebay koyunda, yani Sole Koyu'nda buldu: gemiler demirli, su ve erzak alıyor, mürettebatın bir kısmı karada. Rüzgârı arkasına alıp koyun içine daldı. Müttefik hat daha kurulamadan bölündü; Fransız tümeni, amirali d'Estrées'in yorumuyla, güneye doğru açıldı ve günün büyük bölümünde muharebenin dışında kaldı. De Ruyter bunu görünce filosunun dörtte birini Fransızları göz altında tutmaya ayırdı, kalanını topluca İngilizlerin üstüne sürdü. Akşama kadar süren yakın mesafeli top düellosunda her iki taraf ağır kayıp verdi; İngiliz mavi filosunun amirali Sandwich Kontu'nun 100 toplu amiral gemisi ateş kayıklarıyla tutuşturuldu, gemi infilak etti ve amiral öldü. Ertesi gün iki taraf da zafer ilan etti. Fakat müttefik filo onarım için limana dönmek zorunda kaldı ve o yaz Hollanda kıyısına tek asker inmedi.

Bir sonraki tehdit rüzgârdan değil, sıcaklıktan geldi. Su hattının kusuru açıktı: 30 santimetrelik su donarsa, üstünden ordu geçer. Aralık 1672'de kuvvetli bir soğuk bastırdı ve o günlerde Willem III, sahra ordusunun büyük kısmını alıp güneye, Fransızların Charleroi kalesine yönelmişti; hat ince bir perdeyle tutuluyordu. Utrecht'teki Fransız komutan Luxembourg Dükü fırsatı gördü, seçme birliklerle buzun üstünden batıya yürüdü. Hedef Lahey'di. Hat üzerindeki Bodegraven ve Zwammerdam köylerini aştıklarında, gece yarısı hava değişti ve çözülme başladı. Buz altlarında çatlamaya, yollar bataklığa dönmeye başladı; geri çekilmek zorunda kaldılar. Dönüş yolunda, 28-30 Aralık arasında, o iki köyü yaktılar ve halkına ağır şiddet uyguladılar. Olay Hollanda matbaalarının elinde savaşın en çok basılan görüntüsü oldu: alevler içindeki köy, kaçan aileler, asker çizmeleri. Fransız tehdidi artık soyut bir askerî sorun değil, her evin duvarına asılabilecek bir gravürdü.

Aynı günlerin kuzeyinde buz bu kez Hollandalıların işine yaradı. Groningen'i savunmuş olan Rabenhaupt, 30 Aralık'ta donmuş hendeklerin üzerinden Coevorden kalesine baskın yaptı ve Münster'in yazın aldığı bu kilit noktayı geri kazandı. Kış bitmeden, işgalin doğu kanadı çözülmeye başladı.

1673'te mesele denizde kesin olarak kapandı. İngiliz-Fransız donanması bu kez Rupert Prensi'nin komutasında ve yanında asker taşıyan nakliye gemileriyle geldi; niyet yine karaya çıkarma yapmaktı. De Ruyter haziran ayında Schooneveld sığlıklarında iki kez, 7 ve 14 Haziran'da, kendi kıyısının sığ sularını bir kale gibi kullanarak onları geri çevirdi. 21 Ağustos'ta Texel açıklarında, sayıca üstün filoya karşı bütün gün süren bir muharebe verdi ve aynı anda Doğu Hint Adaları'ndan dönen ve cumhuriyetin bir yıllık gelirini ambarında taşıyan ticaret konvoyunun geçmesini sağladı. Çıkarma birlikleri gemilerinde bekledi, indirilemedi. Cumhuriyet, denizi kaybetmediği için hayatta kalmıştı.

1673'e gelindiğinde Avrupa'nın hesap defteri değişmişti. Fransa'nın küçük bir tüccar cumhuriyetini altı haftada yutması, Madrid'i, Viyana'yı ve Berlin'i uykusundan uyandırdı. Willem III'ün elçileri bunu iyi kullandı; İspanya, Kutsal Roma İmparatoru ve Brandenburg birbiri ardına Hollanda'nın yanında savaşa girdi. Genç vali artık yalnız değildi ve ilk kez kendi seçtiği yerde saldırabiliyordu. Eylül ayında Amsterdam'ın doğu kapısını tutan Naarden kalesini geri aldı; bu, ordusunun bir yıl içindeki ilk gerçek başarısıydı. Ardından kimsenin beklemediği bir şey yaptı. Hollanda'daki Fransız ordusuyla boğuşmak yerine, imparatorluk ve İspanyol kuvvetleriyle birleşip güneydoğuya, Ren boyunca yürüdü ve kasımda Bonn şehrini aldı. Bonn, Utrecht'teki Fransız ordusunun nehir üzerinden beslendiği hattın kilidiydi. Kilit kırıldığında, ülkenin içindeki işgal kuvveti birden ikmalsiz ve kuşatılmış duruma düştü. 1674 baharında Fransızlar, kayda değer bir muharebe vermeden Utrecht'i ve doğu eyaletlerini boşalttı.

Koalisyon çözülmeye başlayınca düşmanlar tek tek masaya oturdu. İngiltere, 19 Şubat 1674'te imzalanan Westminster Antlaşması'yla savaştan çıktı; Münster ve Köln de aynı yıl barış yaptı. Fransa ile savaş 1678'e kadar sürdü ve Nijmegen Barışı'yla bitti; cumhuriyet toprak kaybetmeden çıktı. Kâğıt üzerinde kazanılmış bir savaştı.

Kâğıdın altında fatura duruyordu. Su hattı kurtarıcıydı ama bedelini ödeyen, o suyun altında kalan insanlardı. Zuiderzee'den içeri alınan tuzlu su, yıllarca ürün vermeyen çayırlar bıraktı; bentler, değirmenler, çiftlik binaları tahrip oldu; işgal altındaki eyaletlerde Fransız komutanlar şehirlere ağır nakdî yükümlülükler bindirmişti. Devlet borcu savaş yıllarında katlandı ve bir daha o gün öncesindeki düzeye inmedi. Tarihçiler Hollanda'nın Altın Çağı'nın tam olarak nerede bittiği konusunda anlaşmasa da, ülkenin ticari atılımının 1672'den sonra eski hızını bulamadığı konusunda geniş bir mutabakat vardır. Cumhuriyet varlığını korudu, önderliğini yitirdi.

Ve o yılın en uzun gölgesi, kimsenin o bahar tahmin edemeyeceği bir yere düştü. 1672'de makamı olmayan 21 yaşındaki bir genç, bir ülkenin suya gömülmesi sayesinde iktidara gelmişti. 1677'de İngiltere tahtının vârisi olan amcasının kızı Mary Stuart ile evlendi. 1688'in kasımında, İngiliz muhalefetinin çağrısı üzerine, yüzlerce gemiden oluşan bir filoyla Manş'ı geçip İngiltere'nin güneybatısındaki Torbay koyuna asker çıkardı. Kayınpederi II. James ülkeden kaçtı; 1689 baharında Willem ve Mary, İngiltere tahtına birlikte oturdu. 16 yıl önce onun ülkesini boğmak için birleşen iki donanmadan biri, artık onun emrindeydi. XIV. Louis'nin geri kalan bütün savaşlarını, karşısında aynı adamı bulacak şekilde vermesi, 1672'de Utrecht'te acele etmemiş olmasının uzun vadeli bedeliydi.

Suyun kendisi ise Hollanda askerî düşüncesinin merkezinde kaldı. 17. yüzyılın aceleyle açılmış bent gedikleri, sonraki iki yüzyılda mühendislik harikası bir sisteme dönüştü: hesaplanmış kapaklar, ölçülü kanallar, hattın üzerine dizilmiş yüzlerce tabya ve kale. Yeni Hollanda Su Hattı adıyla bilinen bu düzenek, 1940 Mayısı'nda son kez göreve çağrıldığında hâlâ ayaktaydı ve hâlâ suyu 30 santimetrede tutmak üzere tasarlanmıştı; ancak o savaşta düşman, suyun üstünden uçtu. Bugün hattın bentleri, kapak odaları ve tabyaları UNESCO Dünya Mirası listesinde; bisikletçiler otlakların arasındaki setlerde geziyor, tabyaların içinde kafeler işliyor. Bu manzaraya bakan birinin aklına savaş gelmez. Oysa altında şu karar yatıyor: bir ülke, kendini yalnızca kendi toprağını mahvederek savunabileceğini anladığında ne yapar. 1672'de Hollanda bu soruya cevap verdi ve kapakları açtı.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.