Messines: Coğrafyayı Değiştiren On Dokuz Mayın

Bölüm metni

Bir generalin askerlerine verdiği söz şuydu: "Beyler, yarın tarih yazmayabiliriz ama coğrafyayı kesinlikle değiştireceğiz." Bir yıl boyunca, düşmanın ayaklarının yirmi beş metre altında, kazma sesini duyurmamak için toprağı ayakla tekmeleyerek ilerlediler. 7 Haziran 1917 sabahı saat üçü on geçe, o sırtın altındaki dört yüz elli ton patlayıcı aynı anda ateşlendi — ve sesi Londra'da duyuldu.

Flandre ovasında yükseklik bir ayrıcalıktır. Belçika'nın batısında, denizden yalnızca birkaç metre yukarıda uzanan bu düzlükte göz alabildiğine tarla, hendek, söğüt sırası ve alçak çiftlik damları vardır. Yağmur suyu hiçbir yere akmaz, olduğu yerde durur; toprağı bir kürek derinliğinde kazdığınızda kuyunun dibi kendiliğinden dolar. Burada 20 metrelik bir tepe, başka bir coğrafyada 2.000 metrelik bir dağın gördüğü işi görür.

1914 sonbaharının sonunda, Birinci Dünya Savaşı'nın ilk büyük çarpışmaları bu ovada donup kaldığında, Alman ordusu tam da böyle bir yüksekliği elinde tuttu. Belçika'nın Flandre bölgesindeki Ypres kasabası, Türkçe söyleyişle İper, İngiliz hatlarının içinde kalmıştı; ama kasabanın güneyinden doğusuna doğru kıvrılan, yer yer 80 metreyi bulan alçak bir sırt Almanların elindeydi. Bu sırtın güney ucunda Messines köyü vardı, Flamancasıyla Mesen; kuzeyinde ise Wytschaete köyü, İngiliz askerlerinin telaffuz edemedikleri için Whitesheet, yani Beyaz Çarşaf dedikleri yer.

Sonuç, haritada bir çıkıntıydı. İngilizler İper'i ve çevresindeki birkaç kilometrelik alanı tutuyor, Almanlar bu alanı üç yandan çevreleyen yüksekliklerden aşağı bakıyordu. Bakmak burada mecazi bir söz değildi. Sırttaki bir gözetleme noktasından dürbünle bakan bir Alman topçu gözcüsü, İper'e giden yolları, cephane taşıyan katırları, siperlere sabaha karşı giren nöbet değişimlerini, hatta arkadaki bataryaların ağzından çıkan alevi görebiliyordu. Cephenin bu bölümünde ölüm çoğu zaman görülmeden gelmezdi; tam tersine, önce görülür, sonra gelirdi.

Üstelik alçak arazi savunanın değil, saldıranın aleyhineydi. İngiliz siperleri su seviyesinin hemen üstündeydi; derin sığınak kazmak imkânsıza yakındı, çünkü bir buçuk metrede su çıkıyordu. Askerler siper kazmak yerine kum torbalarıyla yerin üstüne duvar örüyor, bu duvarlar da yukarıdan bakan gözcüye aynı netlikte görünüyordu. Yağmur mevsiminde ova bir çamur denizine dönüyor, yaralılar sedyeyle taşınamıyor, toplar lağıma saplanıyordu. Sırtı elinde tutan taraf yalnızca daha iyi görmüyordu; daha kuru duruyordu.

İngiliz komutanlığı bu sırtı 1914'ten beri geri almak istiyordu ve iki buçuk yıl boyunca alamadı. Cephe hattı kilitlenmişti. Topçu ateşi Alman mevzilerini alt üst ediyor, ardından piyade ilerliyor, makineli tüfekler ilerleyen hatları biçiyor, birkaç yüz metre kazanılıyor ve ertesi gün karşı taarruzla kaybediliyordu. Batı Cephesi'nin bütün trajedisi bu tekrarın içindeydi. Almanlar da boş durmamış, sırtın tepesini üst üste beton sığınaklar, dikenli tel örgüler ve birbirini kollayan makineli yuvalarıyla örülmüş bir savunma sistemine çevirmişlerdi. Yüzeyden gelen hiçbir saldırının bu sistemi bozmaya gücü yetmiyordu.

1916'nın başında İngiliz İkinci Ordusu'nun başına General Sir Herbert Plumer getirildi. Plumer, döneminin gösterişli komutanlarına benzemiyordu; ufak tefek, beyaz bıyıklı, telaşsız bir adamdı ve savaşı bir ilham meselesi değil, bir hazırlık meselesi olarak görüyordu. Onun planlama anlayışının özü şuydu: hiçbir şeyi şansa bırakma, hazır olmadan başlama, hedefi gücünün yeteceği kadar tut. Messines Sırtı için tasarladığı harekât, Batı Cephesi'nin en uzun süre hazırlanmış taarruzlarından biri oldu.

Ama Plumer'ın planının kalbinde, yüzeyde yapılabilecek hiçbir şey yoktu. Alman savunmasının yukarıdan kırılamayacağı çok önce anlaşılmıştı. Geriye tek bir yön kalıyordu: aşağı. Eğer sırtın kendisi savunmanın temeli ise, savunmayı yenmenin yolu sırtın altına girmekti. Düşman mevzilerinin tam altına, toprağın derinine yerleştirilecek dev patlayıcı yüklerle savunma hattını topyekûn havaya uçurmak.

Bu, tümüyle yeni bir fikir değildi. Kale kuşatmalarında lağım kazıp surun altını patlatmak yüzlerce yıllık bir askerlik sanatıydı; Osmanlı ordusundan Vauban'ın istihkâmcılarına kadar herkes bu işi bilirdi. Yeni olan, ölçekti. Bir surun altına değil, 15 kilometrelik bir cephe boyunca dizilmiş onlarca mevzinin altına aynı anda girmek; bunu düşmanın burnunun dibinde, aylarca, sesini duyurmadan yapmak.

Ve bunu yapacak olanlar meslekten asker değildi.

1914 kışında Britanya Parlamentosu'nda John Norton-Griffiths adında bir milletvekili vardı. Aynı zamanda bir müteahhitti; dünyanın dört bir yanında kanal, liman ve kanalizasyon şebekesi inşa etmişti. Manchester'da yer altına lağım tüneli döşeyen ekiplerin bir tekniğini biliyordu: kil tekmeleme.

Kil tekmeleyen işçi, 45 derece eğimle yerleştirilmiş tahta bir sırtlığa uzanır, sırtüstü yatar, ayaklarını yukarı kaldırır ve kısa saplı özel küreği tabanlarıyla kile bastırır. Bütün vücut ağırlığı ve bacak kuvveti tek bir noktaya biner. Kolla kazmaya kıyasla çok daha güçlü, çok daha hızlı ve en önemlisi çok daha sessizdir; kazma darbesinin metalik çınlaması yoktur, sadece kilin yumuşak bir hışırtıyla yarılması vardır.

Norton-Griffiths, 1915 Şubat'ında Savaş Bakanı Lord Kitchener'ın karşısına çıktığında anlatmakla yetinmedi. Odanın şöminesinin yanındaki kömür küreğini aldı, yere uzandı ve bakanın halısında tekniği canlandırdı. Kitchener ikna oldu. Ayın sonunda Manchester'ın lağım işçilerinden derlenen ilk ekip Fransa'ya gönderildi; İngiliz ordusunda onlara Manchester Köstebekleri dendi. Kraliyet İstihkâm Sınıfı'na bağlı tünelci bölükleri böyle doğdu. Bu bölüklere sonradan Kanadalı, Avustralyalı ve Yeni Zelandalı madenciler katıldı; kömür ocaklarından, altın madenlerinden, metro şantiyelerinden gelen adamlar, üniformalı sivil ustalar.

Messines'te işin kaderini belirleyen şey ise jeolojiydi. Sırtın yapısı katman katmandı: yüzeye yakın yerde su taşıyan, akışkan, ıslak kum tabakaları vardı; bunların altında ise suyu geçirmeyen, koyu renkli, yoğun bir kil yatağı uzanıyordu. Kum tabakasında tünel kazmak neredeyse ölümcüldü; en küçük yarık, galeriye basınçlı bir çamur seli doldurabilirdi. Ama o kum tabakasını dikey bir kuyuyla delip geçebilirseniz, altta sizi bekleyen kil, bir tünelci için mükemmel bir malzemeydi: sıkı, kuru, kendini taşıyan ve sessiz.

Bu katmanları okuyan adamlardan biri, Avustralya'da profesörlük yapan Galler doğumlu bir jeolog olan Edgeworth David'di. 57 yaşında, Antarktika'ya gitmiş, bilimsel kariyerini tamamlamış bir adam olarak üniforma giymiş ve Batı Cephesi'nde tünel güzergâhlarına jeolojik danışmanlık yapmıştı. Hangi noktada kuyunun kaç metre inmesi gerektiği, hangi derinlikte kile girileceği, hangi hatta su riski olduğu; bütün bunlar artık askerî kararlar kadar bilimsel kararlardı. Messines, tarihte jeoloji biliminin doğrudan bir muharebe planının parçası hâline geldiği ender örneklerden biridir.

Kuyular 25 ile 40 metre arasında derinliğe indi. Oradan yatay galeriler, Alman hatlarına doğru, kimi yerde yarım kilometreden uzun mesafeler boyunca sürüldü. Değirmen mevkiine, yani Flamancası "bataklıktaki değirmen" anlamına gelen Spanbroekmolen adlı yükseltiye giden galeri 521 metreydi. Haç Sokağı, yani Kruisstraat adı verilen noktaya uzanan galerilerden biri 658 metreye vardı. Bütün Messines düzeneği için kazılan yatay galerilerin toplamı 5 kilometreyi aşıyordu.

Bu tünellerde çalışmak, sıradan bir madencilikten farklıydı. Galeriler çoğu yerde bir insanın ancak eğilerek ilerleyebileceği genişlikteydi. Hava, yüzeyden körüklerle basılıyordu. Çıkan kil, geceleyin dışarı taşınıp saklanıyordu; çünkü derin kilin rengi yüzey toprağından farklıydı ve havadan çekilen bir keşif fotoğrafında parlayan bir kil yığını, orada derin bir kazı olduğunun itirafı demekti. Kili örttüler, gömdüler, kum torbalarının içine doldurup siper duvarı yaptılar.

Ve konuşmadılar. Tünel işinin ilk kuralı sessizlikti. Çıplak ayakla ya da çuval sarılı ayakkabılarla yürüdüler, alet düşürmemek için ipe bağladılar, galeri ağızlarına battaniye gerdiler.

Yükler yerine yerleştirilirken kullanılan patlayıcı, ağırlıklı olarak amonyum nitrat ve alüminyum tozu karışımı olan amonaldı; su geçirmez tenekelere ve torbalara doldurularak, adam adam, galerinin ucundaki odaya taşındı. Sonra tamponlama geldi: patlamanın basıncının geldiği yoldan geri kaçmaması için galerinin arkası onlarca metre boyunca kum torbalarıyla tıkandı. Fitil kabloları, birbirinden bağımsız iki ayrı hat hâlinde geri çekildi, çünkü tek bir kablonun kopması bir yılın emeğini boşa çıkarabilirdi.

1917 baharına gelindiğinde sırtın altına 20'den fazla yük yerleştirilmişti. Toplam patlayıcı miktarı 454 tonu buluyordu. En büyük tek yük, Türkçe söyleyişle Sen Eloi denen Saint Eloi mevkiinde, 42 metre derinlikteydi: 95.600 libre, yani yaklaşık 43 ton. Bu, bütün savaş boyunca kullanılan en büyük tekil patlayıcı yüküydü.

Hepsi yerindeydi. Ve hepsi beklemek zorundaydı.

Beklemek, bu hikâyenin en ağır kısmıdır. Çünkü yerin altı boş değildi.

Almanlar da tünel kazıyordu. Onların da istihkâmcıları, madencileri, mühendisleri vardı ve karşı tarafın ne yapmaya çalıştığını gayet iyi biliyorlardı. Flandre'da yer altında, yüzeydeki savaşın gölgesinde, kendi kuralları olan ikinci bir savaş sürüyordu: karşı lağım savaşı.

Bu savaşın başlıca silahı kazma değil, kulaktı. Her iki taraf da galerilerin uçlarına dinleme noktaları açmıştı. Jeofon denilen aletler, toprağa yerleştirilen iki ayrı alıcıdan gelen sesi dinleyen adamın iki kulağına ayrı ayrı veriyor, böylece sesin hangi yönden geldiği kabaca kestirilebiliyordu. Dinleyici saatlerce kıpırdamadan oturur, karanlıkta, toprağın içinden gelen sesleri ayıklardı: suyun sızması, ahşap direğin çatırdaması, uzakta bir küreğin kile girmesi. Bir dinleme nöbetinde en çok korkulan şey, sesin gün geçtikçe yaklaşması ve sonra bir gün tamamen kesilmesiydi. Ses kesildiyse, karşı taraf kazmayı bırakmış ve yükünü doldurmaya başlamış olabilirdi.

Bir düşman galerisini fark eden taraf, kamuflet denen küçük bir karşı yük hazırlardı: yüzeye kadar çıkmayan, krater açmayan, yalnızca yer altında komşu tüneli ezip çökerten bir patlama. Kamuflet, yer altı savaşının sessiz suikastıydı. Patladığında ne bir alev görünür, ne bir gürültü duyulurdu; sadece bir galeri, içindekilerle birlikte yok olurdu. Ölüm buradaydı ve çoğu zaman göğüs göğüse değil, duvarın öbür tarafından geliyordu.

Bu sessiz savaşın Messines hazırlığındaki en acı kaybı, adı Fransızcada "küçük hendek" anlamına gelen Petit Douve Çiftliği'nde yaşandı. Küçük Hendek Çiftliği'nin altına 24 metre derinliğe 50.000 librelik bir yük yerleştirilmişti; düzeneğin en ileri hazırlanmış parçalarından biriydi. 1916 Ağustos'unun sonunda Almanlar burada karşı harekete geçti. 26 Ağustos'ta patlattıkları ağır yük, ana İngiliz galerisinin yaklaşık 120 metrelik bölümünü ezip çökertti. Tünel gitmişti. Yükün kendisi patlamamıştı, yerinde duruyordu; ama ona ulaşan yol yoktu.

Karar vermek gerekiyordu. Yeniden kazmak aylar alacak, gürültü çıkaracak, dikkat çekecek ve büyük ihtimalle Almanların bütün hatta alarma geçmesine yol açacaktı. Küçük Hendek Çiftliği'nin altındaki 50.000 libre terk edildi. Planın bir parçası olarak doğmuş, tamamlanmış, sonra da karanlıkta bırakılmış bir yük olarak orada kaldı.

Başka bir yerde iş tersine döndü. Değirmen mevkiindeki galeri 1917 Şubat'ında bir Alman karşı patlamasıyla hasar gördü. Burada çalışan tünelci bölüğü vazgeçmedi; çöken kesimi temizleyip yeniden açtılar, kabloyu yenilediler ve yükü taarruzdan kısa süre önce tekrar hazır hâle getirdiler. Bazı mevkilerde yükün son bağlantısı, saldırıya saatler kala tamamlandı.

Ama hepsinden uzun bekleyiş, haritadaki adıyla 60 Rakımlı Tepe'deydi. Bu isimsiz yükselti ve hemen yanındaki, demiryolu yarmasının açtığı sırta askerlerin Caterpillar, yani Tırtıl dedikleri toprak yığını, Batı Cephesi'nin en çok kazılmış, en çok patlatılmış, en çok kan dökülmüş noktalarından biriydi. Buradaki iki yük 1916 yazında tamamlandı. Sonra on aydan uzun bir süre boyunca beklediler.

O on ay boyunca birileri her gün o tünellere inip yüklerin başında nöbet tuttu. Hava kaçağı var mı, su yükseliyor mu, kablolar sağlam mı, Almanlar yaklaşıyor mu diye kontrol etti. 1916 Kasım'ından itibaren bu görevi Avustralyalı bir tünelci bölüğü devraldı; başlarında, madencilik eğitimi almış bir subay olan Oliver Woodward vardı. Görevleri saldırmak değildi. Görevleri, bir şeyin olmamasını sağlamaktı. Alman dinleyicileri birkaç metre öteye kadar yaklaştı, karşılıklı kamufletler patladı, galeriler çöktü, adamlar öldü; ama yükler bulunmadı.

Yerin 30 metre altında, karanlıkta, on ay boyunca bir patlayıcı yığınının yanında beklemek; yukarıda mevsimlerin geçtiğini, ovanın donup çözüldüğünü, tarlaların yeşerdiğini bilerek beklemek. Messines'in asıl hikâyesi belki de patlamanın kendisi değil, o bekleyiştir.

6 Haziran 1917 akşamı, taarruzdan önceki son toplantıda söylendiği aktarılan bir cümle vardır. Plumer'ın kurmay başkanı Charles Harington'a atfedilir, kimi anlatılarda Plumer'ın kendisine: "Beyler, yarın tarih yazar mıyız bilmiyorum; ama coğrafyayı kesinlikle değiştireceğiz."

Hazırlık zaten günlerdir sürüyordu. 2 binden fazla top, sırtın üzerindeki Alman mevzilerini, tel örgülerini ve top mevzilerini haftalardır dövüyordu. Bu bombardıman o kadar yoğundu ki Alman komutanlığı içinde sırtın tamamen boşaltılıp geriye çekilmesi tartışıldı; ama mevzi, üzerine harcanan emek nedeniyle tutulmaya devam edildi. Almanlar bir yer altı tehdidi olduğunu biliyorlardı. Bilmedikleri şey, tehdidin ölçeğiydi.

Ateşleme saati 7 Haziran sabahı 3'ü 10 geçeydi. O dakikada 19 yük, birbirinden 20 saniyeden kısa aralıklarla ateşlendi. 60 Rakımlı Tepe'nin altındaki düğmeyi Oliver Woodward çevirdi.

Yerin altındaki basınç önce sırtın yüzeyini bir kabarcık gibi şişirdi, sonra yardı. Tanıklar, toprağın kırmızı ve turuncu sütunlar hâlinde göğe fırladığını, bu sütunların dağılmadan önce bir an havada asılı kaldığını anlattı. Ses, Flandre ovasında bir gök gürültüsünden çok bir yer sarsıntısı gibi yayıldı. Manş Denizi'nin öte yakasında, Londra'da Başbakan Lloyd George Downing Caddesi'ndeki evinde bu derin uğultuyla uyandı. O âna kadar insan eliyle çıkarılmış en yüksek sesli patlamaydı.

Patlamaların açtığı çukurlar, Flandre haritasına kalıcı olarak işlendi. Değirmen mevkiindeki 91.000 librelik yükün açtığı krater 76 metre çapında ve 12 metre derinliğindeydi; yani içine rahatlıkla dört katlı bir apartman sığardı. Sırt boyunca 19 böyle çukur açıldı.

Patlamanın hemen ardından baraj ateşi başladı ve 9 tümen ileri yürüdü. İngiliz, Avustralyalı ve Yeni Zelandalı birlikler, bu kez alışık oldukları duvara toslamadılar. Karşılarındaki savunma sistemi, bazı noktalarda fiziksel olarak ortadan kalkmıştı; hayatta kalan Alman askerlerinin çoğu sarsıntıdan sersemlemiş, bağlantıları kopmuş, komuta zinciri parçalanmıştı. Messines köyünü Yeni Zelanda Tümeni aldı. Kuzeyde, Beyaz Çarşaf yönünde ise Britanya ordusunun 16. İrlanda Tümeni ile 36. Ulster Tümeni yan yana ilerledi; İrlanda'nın bağımsızlık meselesinde birbirine taban tabana zıt iki siyasi geleneğinden gelen bu adamlar aynı hatta savaştı. O gün ağır yaralanan İrlandalı milliyetçi milletvekili Willie Redmond'u savaş alanından taşıyanlar Ulster Tümeni'nin sedyecileriydi; Redmond aynı gün hayatını kaybetti.

Her şey kusursuz gitmedi. Değirmen mevkiindeki yük, onarılmış kablosu yüzünden birkaç saniye gecikmeyle patladı; o saniyelerde ileri çıkmış bazı birliklerin üzerine gökten inen toprak ve taş yağdı, kendi mayınlarının gölgesinde ölenler oldu.

Yine de sonuç, Batı Cephesi ölçüleriyle olağanüstüydü. Sırtın büyük bölümü sabahın ilk saatlerinde, yani birkaç saat içinde ele geçirildi. 7.000 Alman askeri esir alındı. Muharebe 14 Haziran'a kadar sürdü ve İngiliz tarafı yaklaşık 24.500 zayiat verdi; Alman tarafının kaybı da benzer ölçüdeydi. Batı Cephesi'nde savunan tarafın kaybının saldıran tarafınkini aştığı ender günlerden biriydi bu.

Buradaki bir rakama dikkat etmek gerekir. Onlarca yıl boyunca "mayınlar 10.000 Alman askerini öldürdü" cümlesi tekrarlandı. Yer altı savaşı üzerine çalışan tarihçiler bu sayıyı ciddi biçimde sorguluyor; patlamaların doğrudan öldürdüğü asker sayısının çok daha düşük olduğunu, kayıpların büyük kısmının bombardıman, piyade çarpışması ve karşı taarruzlar sırasında verildiğini savunuyorlar. Mayınların asıl etkisi belki de öldürmek değil, bir savunma sistemini ve onu savunan insanların iradesini aynı anda dağıtmaktı.

Messines, planlandığı gibi giden bir harekâttı ve tam da bu yüzden tekrarlanamadı.

Plumer'ın başarısı, sınırlı bir hedefi olağanüstü uzun bir hazırlıkla almaya dayanıyordu. O hazırlık 18 aydan uzun sürmüştü, durağan bir cephe gerektiriyordu, eşi benzeri olmayan bir jeolojik katman sayesinde mümkün olmuştu ve bir kez kullanıldığında biten bir kaynaktı. Sırt alındıktan 7 hafta sonra, 31 Temmuz 1917'de İngiliz komutanlığı aynı bölgede çok daha geniş bir taarruz başlattı. Üçüncü İper Muharebesi olarak bilinen ve Passchendaele adıyla anılan o harekâtta yer altında bekleyen mucize yoktu; yağmur, çamur ve aylarca süren bir yıpratma vardı. Messines'in kesin zaferiyle Passchendaele'in uzayan çilesi arasındaki fark, bir komutanın dehasından çok, bir yöntemin ölçeklenememesiydi.

Derin lağım savaşı da aslında o sabah zirvesini gördü ve orada bitti. Hareketli cephelerde 18 ay tünel kazmanın yeri yoktu; savaşın geri kalanında ve sonraki savaşlarda bu ölçekte bir yer altı harekâtı bir daha denenmedi. Messines, bir tekniğin hem şaheseri hem de mezar taşı oldu.

Ama sırtın altında kalanlar, savaşla birlikte bitmedi.

Ateşlenmeyen yükler vardı. Bunlardan dördü, İngiliz askerlerinin Plugstreet dediği Ploegsteert Ormanı yakınında, Kuş Kafesi adı verilen bir Alman çıkıntısının altına 1916 baharında yerleştirilmişti; 20.000 ile 34.000 libre arasında değişen yükler, 20-25 metre derinlikte. Haziran 1917'deki taarruz planında bu bölgeye ihtiyaç duyulmadı ve yükler patlatılmadı. Cephe hattı ilerledi, savaş bitti, ordular gitti, çiftçiler geri döndü, kraterler doldu, tarlalar yeniden sürüldü.

17 Haziran 1955'te, patlamanın üzerinden 38 yıl geçtikten sonra, bölgede şiddetli bir fırtına çıktı. Savaştan sonra kurulan elektrik şebekesinin direklerinden biri, tam da bu yüklerden birinin üzerine dikilmişti. Yıldırım direğe düştü; akım, ateşleme kablolarını koruyan zırhlı hortum boyunca aşağı indi ve en doğudaki Kuş Kafesi yükünü ateşledi. Flandre ovasında, hiçbir savaşın sürmediği bir haziran gününde yer yeniden yarıldı. Çevredeki yapılar hasar gördü. Tek can kaybı bir inekti.

Geri kalanlar hâlâ orada. Kuş Kafesi yüklerinden üçü, terk edilmiş 20.000 librelik bir yan galeri yükü ve 1916'da erişimi kaybedilen Küçük Hendek Çiftliği'nin 50.000 librelik yükü, yeniden inşa edilmiş çiftlik binalarının yakınında, toprağın onlarca metre altında duruyor. Onları çıkarmak, kazmaya kalkışmaktan daha tehlikeli görülüyor; bu yüzden yapılan şey, yerlerini bilmek ve dokunmamak. Belçikalı bir çiftçi tarlasını sürerken ayağının altında ne olduğunu biliyor ve sürmeye devam ediyor.

Yüzeyde ise Harington'ın sözü harfi harfine doğrulandı. Sırt boyunca dizilen kraterler doldu, kenarları yumuşadı, kimi kurutuldu, kimi göle dönüştü. Değirmen mevkiindeki en büyüklerinden birini 1929'da Toc H adlı bir İngiliz hayır derneği satın aldı ve dokunulmadan bırakılması için koruma altına aldı. Bugün o çukura Pool of Peace, yani Barış Havuzu deniyor. Kenarında söğütler var, suyunda gökyüzü yansıyor ve yaz aylarında oraya gelen ziyaretçilerin çoğu, sessiz bir gölet kıyısında durduklarını sanıyor.

Flandre'ın haritası 7 Haziran 1917 sabahından önce ve sonra aynı değil. Bir sırtın profili değişti, 19 yeni çukur açıldı, birkaç köy silinip yeniden kuruldu. Askerî tarihte çoğu zaman hatlar değişir, sınırlar kayar, isimler yer değiştirir; ama arazinin kendisi kalır. Messines, arazinin de kalmadığı bir örnektir. Ve coğrafyayı değiştirenler generaller değil, kilin içine sırtüstü uzanıp ayaklarıyla kazan, adları çoğunlukla bilinmeyen madencilerdi.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.