Kuzgun: Roma'nın Denizi Karaya Çevirdiği Kanca

Bölüm metni

Roma denizde savaşmayı bilmiyordu. Kartaca ise yüzyıllardır denizin sahibiydi. Romalılar bu farkı kapatmak için daha iyi denizci olmayı değil, denizi ortadan kaldırmayı denediler.

MÖ 264 yılının bir gecesinde, İtalya'nın topuğu ile Sicilya arasındaki dar boğazda tuhaf bir kalabalık su üstündeydi. Roma'nın lejyonerleri, müttefik Yunan şehirlerinden ödünç alınmış tekneler, yük kayıkları ve birbirine bağlanmış sallarla karşı kıyıya geçmeye çalışıyordu. Ellerinde tek bir savaş gemisi yoktu. Karanlıkta, biraz ötede, devriye gezen Kartaca gemilerinin kürek sesleri duyuluyordu. Geçiş oldu, asker karaya çıktı; ama o gece suyun üstünde yaşanan çaresizlik, önümüzdeki 23 yıl boyunca Roma'nın peşini bırakmayacak bir dersin ilk cümlesiydi.

O tarihte Roma, İtalya yarımadasının efendisiydi. Epir kralı Pyrrhus'u savuşturmuş, güneydeki son büyük Yunan şehrini de egemenliğine katmıştı. Lejyon, Akdeniz dünyasının en disiplinli kara ordusuydu: yakın dövüşe kurulmuş, kısa kılıçla göğüs göğüse çarpışmak üzere eğitilmiş, kaybettiği adamı ertesi yıl yerine koyabilen bir makine. Sicilya'ya geçme sebebi ise hiç de görkemli değildi. Messana, yani bugünkü Messina şehrini, İtalya'dan gelip paralı askerlik yapan bir grup savaşçı ele geçirmiş, kendilerini kuşatılmış bulunca hem Kartaca'dan hem Roma'dan yardım istemişti. Senato tereddüt etti, halk meclisi oyladı, ordu yola çıktı. Küçük bir şehir için verilen bu karar, Akdeniz'in iki büyük gücünü karşı karşıya getirdi.

Kartaca ise bambaşka bir devletti. Bugünkü Tunus kıyısında kurulmuş, zenginliğini toprakla değil ticaretle, limanlarla ve gemilerle biriktirmiş bir deniz cumhuriyeti. Sicilya'nın batısında yüzyıllardır tutunduğu üsleri vardı: Lilybaeum, yani bugünkü Marsala; hemen kuzeyinde Drepana, bugünkü Trapani; ve adanın kuzey kıyısındaki Panormus, bugünkü Palermo. Bu limanlar bir zincirin halkalarıydı. Afrika'dan çıkan bir filo, birkaç gün içinde Marsala'ya asker, tahıl ve para boşaltabiliyordu.

İşte Roma'nın tıkandığı yer burasıydı. Savaşın ilk yıllarında Romalılar kara muharebelerini kazandılar. 262 yılında Akragas şehrini, yani bugünkü Agrigento'yu yedi ay kuşattılar, kuşatmayı kırmaya gelen Kartaca ordusunu açık alanda yendiler. Ama şehrin savunucuları bir gece sessizce çekilip gitti ve Kartaca, bu yenilgiden sonra bile savaşı sürdürebilecek durumdaydı. Çünkü kaybettiği şey bir şehirdi; kaybetmediği şey denizdi. Filoları Sicilya'nın kıyılarını istediği gibi dolaşıyor, kuşatılmış garnizonlara erzak taşıyor, dahası İtalya'nın sahil kasabalarına baskınlar düzenliyordu. Roma her kara savaşını kazanabilir ve savaşı yine de bitiremezdi.

Peki neden bu kadar güçlü bir devlet denizde bu kadar çaresizdi? Çünkü o çağın deniz muharebesi, Roma'nın bildiği hiçbir şeye benzemiyordu. Savaş gemisinin asıl silahı güvertedeki asker değil, su hattının hemen altına yerleştirilmiş, tunçtan dökülmüş ağır bir mahmuzdu. Muharebe, düşmanın böğrünü ya da kürek sıralarını bulmak için yapılan bir hız ve açı hesabıydı. Bir kaptan, gemisini bir atlı gibi döndürebilmeli; yüzlerce kürekçi tek bir bedenmiş gibi, bağırılan komuta değil, alışkanlığa dönüşmüş bir refleksle cevap verebilmeliydi. Düşmanın yanından sıyrılırken kürekleri kırmak, dar bir aralıktan geçip arkadan vurmak; bunlar birkaç ay çalışmayla öğrenilecek şeyler değildi. Kartacalı denizciler bu işi babalarından, onlar da kendi babalarından öğrenmişti.

Romalılar bunun farkındaydı. Ve karşı taraf da farkındaydı. Sonraki yüzyıllarda Cassius Dio'nun aktardığı bir söze bakılırsa, Kartacalı bir komutan, Romalıların izin almadan denizde ellerini bile yıkayamayacaklarını söyleyerek övünmüştü. Bu, kaba bir alay değil, soğuk bir teknik değerlendirmeydi. Denizcilik bir gelenek işiydi ve Roma'nın geleneği yoktu.

Önünde iki seçenek vardı. Ya Kartaca'nın oyununu, Kartaca'nın kurallarıyla, belki bir kuşak boyunca öğrenmeye çalışacak ve bu arada savaşı kaybedecekti. Ya da suyun üstünde kendi güçlü olduğu oyunu oynamanın bir yolunu bulacaktı. Roma ikinci yolu seçti. Ve bu seçimin kilidini açan şey, bir strateji dehası ya da kahraman bir amiral değil, Sicilya kıyısında karaya oturmuş tek bir düşman gemisiydi.

O gemi, boğazdan geçen Roma birliklerini taciz etmeye çalışırken sığ suya bindirmiş ve mürettebatı tarafından terk edilmişti. Romalılar onu ele geçirdiklerinde ellerinde bir ganimet değil, bir kalıp vardı. Kartaca'nın ana savaş gemisi tipi, Yunanca adıyla "penteres", yani beşliydi. Bu ad, beş sıra kürek anlamına gelmiyordu; her kürek grubunda toplam beş kürekçinin çalıştığı bir düzeni anlatıyordu. Yaklaşık 45 metre uzunluğunda, 300 kadar kürekçi ve 100'ü aşkın savaşçı taşıyan, kendi çağının en pahalı ve en karmaşık makinesiydi.

Polybios'un anlattığına göre Romalı ustalar bu gemiyi parça parça söküp ölçüsünü aldılar ve daha önce hiç yapmadıkları bir şeyi seri üretime geçirdiler. Ortaya çıkan rakam, antik dünyanın en çok tartışılan sayılarından biridir: kereste kesilmesinin üzerinden 60 gün geçtiğinde 100 beşli ve 20 üçlü suya inmişti. Bu, bugün bile insana abartılı gelir. Ama antik gemi yapımının mantığını bilince daha anlaşılır olur: o gemilerin kaplama tahtaları, iskelete çakılmadan önce birbirine geçme dişlerle, adeta bir marangoz işi hassasiyetiyle bağlanırdı. Yani her tahtanın yeri önceden bellidir. Nitekim Marsala açıklarında sular altında bulunan bir Kartaca savaş gemisinin enkazında, kerestelerin üzerine kazınmış montaj işaretleri çıktı: hangi parçanın nereye gireceğini gösteren harfler. Bu, atölyede ayrı ayrı üretilip sahilde birleştirilen bir gemi demektir. Roma'nın yaptığı, ele geçirdiği bu bilgiyi kendi devasa insan gücüyle çarpmaktı.

Gemiler inşa edilirken kürekçiler de boş durmuyordu. Kıyıya, gerçek geminin oturma düzenini taklit eden sıralar kuruldu; binlerce adam, henüz denize inmemiş gemilerin küreklerini kuru toprakta çekmeyi öğrendi. Bu görüntü, Roma'nın bütün yaklaşımını özetler: eksiği olan bir şeyi zorla, tekrarla ve kaba emekle telafi etmek.

Filo hazır olunca sonuç, ilk denemede acıydı. 260 yılında konsül Gnaeus Cornelius Scipio, 17 gemiyle Lipari Adaları'na doğru ilerledi. Şehrin teslim olacağı vaadine kandı, limana girdi ve Kartaca gemileri ağzı kapattığında ne dövüşebildi ne kaçabildi. Konsül esir düştü. Roma tarihinde ona "Asina", yani dişi eşek lakabı yapıştı. Birkaç gün sonra Kartacalı komutan Hannibal, 50 gemiyle keşfe çıktığında bu kez talih tersine döndü ve dağınık halde yakalanınca gemilerinin çoğunu kaybetti. İki olay birlikte okununca Roma'nın öğrendiği ders netti: gemi sayısı yetiyordu, mürettebat yetmiyordu. Açık denizde manevra yarışına girildiği anda kaybediyorlardı.

Ve tam bu noktada, adını bilmediğimiz biri, Roma'nın bütün deniz tarihini değiştirecek kadar basit bir şey tasarladı.

Geminin pruvasına, yaklaşık 7 metre boyunda, bir insan bileğinden kalın, dik bir direk dikiliyordu. Direğin tepesinde bir makara vardı. Makaraya bağlı halat, direğin etrafında dönebilen bir köprüyü taşıyordu: yaklaşık 11 metre uzunluğunda, 1,2 metre genişliğinde, üzerine enine tahtalar çakılmış bir geçit. İki yanında, adamın dizine gelen alçak korkuluklar vardı. Ve köprünün serbest ucunun altına, ağır, sivri, demirden bir gaga monte edilmişti. Halat bırakıldığında köprü bütün ağırlığıyla düşüyor, o demir gaga düşman gemisinin güvertesine saplanıyor ve iki gemiyi birbirine perçinliyordu.

Polybios bu düzeneğe Yunanca "korax" diyor: kuzgun. Latince karşılığıyla bugün onu corvus adıyla tanıyoruz. Ad, gagasını ete geçiren o leş kuşu görüntüsünden geliyordu.

Kuzgunun dehası, yaptığı işte değil, iptal ettiği şeydeydi. Bir Kartaca gemisi güvertesine kanca yemişse, artık dönemez, hız alamaz, mahmuzunu kullanamaz. Kürekçilerinin kuşaklar boyu biriktirdiği ustalık bir anda değersizleşir. Geriye kalan şey, birbirine kilitlenmiş iki tahta platformda, elinde kalkan ve kılıçla göğüs göğüse dövüşmektir. Yani Roma lejyonerinin dünyadaki en iyi olduğu iş. Köprüden iki adam yan yana geçebiliyor, öndekiler kalkanlarını yana çevirip geçidin korkuluksuz ucunu kapatıyor, arkadan gelenler koridoru dolduruyordu. Kuzgun, denizi bir savaş alanı olmaktan çıkarıp yüzen bir kara parçasına çeviriyordu.

Sınav, 260 yılının yazında, Sicilya'nın kuzey kıyısındaki Mylae açıklarında geldi. Burası, Messina'nın biraz batısındaki bugünkü Milazzo'dur. Roma filosunun başında konsül Gaius Duilius vardı; asker kökenli, denizle hiçbir geçmişi olmayan bir adam. Karşısında 130 gemilik bir Kartaca filosu ve komutanı Hannibal bulunuyordu. Hannibal'in amiral gemisi, yıllar önce Epir kralı Pyrrhus'a ait olmuş bir "yedili", yani daha da büyük bir sınıftan, görkemli bir tekneydi.

Kartacalılar düzen almaya bile gerek görmedi. Kaynakların tarif ettiği tablo, ciddiye alınmayan bir düşmana doğru dağınık ve hevesli bir koşudur. Onlar için bu bir muharebe değil, bir avdı.

Yaklaştıklarında Roma gemilerinin burunlarında o tuhaf direkleri gördüler. Ne olduklarını anlamadılar; anlamalarını sağlayacak hiçbir örnek yoktu. Kartaca gemisi hücum için yaklaştı, mahmuzunu yönlendirmek üzere dönmeye hazırlandı ve tam o anda tepeden ağır bir tahta geçit çakılarak indi. Demir gaga güverteye saplandı. Kürekler hâlâ suyu döverken gemi artık gitmiyordu. Ve köprüden, üzerlerine adamlar iniyordu.

Kartacalı denizciler bunun karşısında yapabilecek bir şey bilmiyorlardı çünkü daha önce hiç kimse böyle savaşmamıştı. İlk temasta 30 kadar gemi, içindeki mürettebatla birlikte ele geçirildi. Hannibal'in o görkemli amiral gemisi de alınanlar arasındaydı; komutan kendisi küçük bir kayıkla kaçabildi. Toparlanan Kartacalılar taktiğini değiştirdi, kancanın erişemeyeceğini düşünerek yandan ve arkadan dolanmayı denedi. Ama kuzgun, direğin etrafında dönüyordu. Hangi yönden yaklaşılırsa yaklaşılsın gagasını indirebiliyordu. Kartaca filosu o gün 50 gemisini kaybetti ve savaş alanını Roma'ya bıraktı.

Roma'da bu haberin yarattığı etki, kazanılan gemi sayısıyla ölçülemez. Duilius, Roma tarihinin ilk deniz zaferi töreniyle onurlandırıldı. Forum'a onun adına bir sütun dikildi ve sütun, ele geçirilen gemilerden sökülmüş tunç mahmuzlarla süslendi; o zaferi anlatan yazıt, sonraki yüzyıllarda yapılmış bir kopyası sayesinde bugüne ulaştı. Duilius'a ayrıca ömrünün sonuna kadar, akşam yemeğinden evine dönerken önünde meşaleci ve flütçüyle yürüme ayrıcalığı verildi. Her gece, sokaktan geçen o küçük alay, şehre aynı şeyi hatırlatıyordu: deniz artık kapalı bir kapı değil.

Bu psikolojik kırılma, savaşın geri kalanını açıklar. Roma, denizi kendi yöntemleriyle yenebileceğine inandı. O inanç hem gelecek zaferlerin hem de gelecek felaketin kaynağı olacaktı. Çünkü kuzgun bir muharebe silahıydı ve Roma onu bir deniz stratejisinin temeline koydu. Bir geminin işi ise yalnızca dövüşmek değildir. Asıl işi yüzmektir.

Dört yıl boyunca kanca çalıştı. 256 yılında, Sicilya'nın güney kıyısında, Ecnomus Burnu açıklarında, yani Türkçe söyleyişiyle Eknomos açıklarında, antik çağın en kalabalık deniz muharebelerinden biri yaşandı. Polybios, Roma tarafında 330, Kartaca tarafında 350 savaş gemisi sayar; verdiği insan sayısı, 290 bin civarındadır, ki modern tarihçilerin çoğu bu rakamı fazla bulur. Sonuç yine aynıydı: Kartaca 30 gemisini batmış, 64 gemisini ele geçirilmiş halde bıraktı. Yol açıktı.

Roma o yolu sonuna kadar kullandı ve savaşı Afrika'ya taşıdı. Konsül Marcus Atilius Regulus, Kartaca'nın hemen yanı başına asker çıkardı, ilk muharebeyi kazandı, kışı düşman topraklarında geçirdi ve barış için öyle ağır şartlar öne sürdü ki Kartaca reddetmeyi tercih etti. Ardından Kartaca, Yunanistan'dan gelen Xanthippus adında bir Spartalı subayın elinde ordusunu yeniden düzenledi. 255 yılında Tunis önlerinde Regulus'un ordusu imha edildi, kendisi esir düştü. Sonraki yüzyılların Roma edebiyatı bu esareti bir erdem efsanesine çevirecekti, ama o an için tablo yalındı: Afrika seferi çökmüştü.

Roma, Afrika kıyısında sıkışan sağ kalanları almak için büyük bir filo gönderdi. Dönüş yolunda Kartaca donanmasıyla bir kez daha karşılaştı ve bir kez daha kazandı; 114 düşman gemisi ele geçirildi. Filo şimdi 364 gemiye ulaşmıştı, kurtardığı askerlerle ve ganimetle ağırdı, ve eve dönüyordu.

Temmuz ayıydı. Kılavuzlar, Sicilya'nın güney kıyısını, Camarina ile Passero Burnu arasındaki bölgeyi bu mevsimde takip etmenin tehlikeli olduğunu söylediler. Burası sığınılacak limanı olmayan, açık denize dönük, rüzgâr tersine döndüğünde gemiyi kayalara bastıran bir kıyıdır. Komutanlar uyarıyı dinlemedi; kıyıyı izlemek daha kısaydı ve yol boyunca birkaç şehri teslim almayı umuyorlardı.

Fırtına, filoyu tam da o kıyıda yakaladı. Polybios'un anlatımına göre 364 geminin yalnızca 80'i kurtuldu. Kamarina'dan Passero Burnu'na kadar uzanan sahil şeridi, enkazla ve cesetlerle kaplandı. Modern tahminler ölü sayısını yüz bine yakın verir. Polybios bunu, o güne dek bilinen en büyük deniz felaketi olarak tanımlar ve sorumluluğu açıkça komutanların inadına yükler.

Ama yalnızca inat mıydı? İşte kuzgunun hikâyesindeki asıl dönüm noktası burada başlar. Bir geminin pruvasına, güvertenin çok üstüne uzanan, tahtası ve demiriyle birlikte tahminen bir tonu bulan bir düzenek monte edersiniz. Bu ağırlık, teknenin ağırlık merkezini yukarı ve öne kaydırır. Sakin suda fark etmezsiniz. Ama dalga büyüdüğünde, burnunu kaldırıp dalganın üstüne tırmanması gereken gemi, o hamleyi geç yapar; yalpalarken devrilmeye daha yatkın hale gelir. Antik savaş gemisi zaten kırılgan bir yapıdır: uzun, dar, alçak bordalı, hız için her gram hesaplanarak yapılmış. Modern tarihçilerin önemli bir kısmı, 255 felaketinin tek başına kötü karardan değil, Roma filosunun denize dayanıklılığını ciddi biçimde azaltmış bir ekipmandan kaynaklandığını düşünür. Kesin kanıt yoktur; ama sonraki olaylar bu yorumu besler.

Çünkü felaket tek kalmadı. 253 yılında, Afrika kıyılarına yapılan bir akından dönen filo bir başka fırtınaya yakalandı ve 150 gemi kayboldu. 249 yılında Trapani önlerinde Publius Claudius Pulcher, 123 gemisinin 93'ünü tek bir muharebede kaybetti; savaştan önce kutsal tavukların yem yemeyi reddettiği söylendiğinde, "yemiyorlarsa içsinler" deyip kuşları denize attırdığı anlatısı, Roma'da uğursuzluğun ders kitabı örneği olarak yüzyıllarca tekrarlandı. Aynı yıl, bir başka Roma filosu neredeyse aynı kıyıda, Kamarina yakınlarında ikinci kez fırtınaya kurban gitti.

Ve burada, kaynakların sessizliği konuşmaya başlar. Kuzgun, 255 yılından sonra hiçbir muharebe anlatısında geçmez. Ne Trapani'de vardır, ne savaşın son deniz muharebesinde. Kimse onu kaldırma kararını kayda geçirmemiştir. Roma, kendisine denizi açan aleti, denizi ondan geri alan alet olduğunu anladığı bir noktada, sessizce bir kenara bırakmış görünüyor.

249 yılından sonra Roma yedi yıl boyunca büyük bir deniz harekâtı yapmadı. Hazine boşalmıştı, savaş Sicilya'nın batısındaki kuşatmalarda kilitlenmişti. 243 yılında senato, kaybedilmiş bir savaşı kazanmanın tek yolunun yeniden denize dönmek olduğuna karar verdi; ama parası yoktu. Bunun üzerine Roma'nın varlıklı yurttaşları, tek tek ya da birkaç kişi birleşerek, birer gemiyi kendi ceplerinden finanse ettiler. Anlaşma açıktı: savaş kazanılırsa devlet borcu ödeyecekti. Kaybedilirse, para yanacaktı.

Bu kez model olarak alınan gemi de anlamlıydı. Marsala ablukasını yararak içeri girip çıkmayı alışkanlık haline getirmiş Rodoslu bir kaptanın hızlı teknesi ele geçirilmişti. Roma 200 yeni beşlisini, bir muharebe canavarını değil, o hızlı ve temiz yürüyüşlü gemiyi örnek alarak yaptırdı. Yirmi yıl önce Kartaca'dan kopya çekmişlerdi; şimdi yine kopya çekiyorlardı, ama bu kez kopyaladıkları şey bir hile değil, denizcilikti.

Filonun başına Gaius Lutatius Catulus getirildi. Sicilya'ya vardığında yaptığı ilk iş savaşmak olmadı. Marsala ve Trapani limanlarını abluka altına aldı ve bütün kışı mürettebatını çalıştırarak geçirdi. Kürek düzeni, sıralı manevra, dönüş yarıçapı, filo halinde hareket: yani Roma'nın yirmi yıldır kaçındığı, kuzgunu icat ederek atlamaya çalıştığı bütün o zahmetli iş. Bu, Roma donanmasının tarihinde ilk kez bir kışın eğitime ayrılmasıydı.

241 yılının 10 Mart günü, Kartaca'dan gelen Hanno komutasındaki filo, Sicilya'daki orduya erzak ulaştırmak üzere göründü. Gemileri yüklüydü ve savaşçılarını ancak adaya vardıktan sonra alacaklardı. Roma filosu onları Aegates Adaları'nda, yani bugünkü adıyla Egadi Adaları'nda, Levanzo açıklarında karşıladı. Catulus bir çarpışmada yaralandığı için harekâtı fiilen yardımcısı Quintus Valerius Falto yürüttü. Roma gemileri hafifti; direkleri, yelkenleri ve gereksiz her şeyi karaya bırakmışlardı. Mürettebat aylardır aynı suları çalışıyordu.

Sonuç, kuzgunun hiç kullanılmadığı bir muharebede, kuzgunun vaat ettiğinden daha kesin bir zafer oldu: 50 Kartaca gemisi batırıldı, 70'i mürettebatıyla ele geçirildi. Kartaca bir daha filo çıkaracak parayı ve zamanı bulamadı ve barış istedi. Antlaşmanın şartlarına göre Sicilya boşaltılacak, esirler fidyesiz iade edilecek ve 2200 talent savaş tazminatı ödenecekti; Roma halk meclisi bu rakamı 3200 talente çıkarıp ödeme süresini 10 yıla indirdi. Sicilya, Roma'nın ilk eyaleti oldu.

O muharebenin kendisi, yirmi yüzyıl boyunca yalnızca metinlerde yaşadı. 2005 yılından itibaren Sicilya'nın deniz kültür mirası birimiyle Amerikalı bir araştırma vakfının ortak yürüttüğü taramalar, Levanzo'nun yaklaşık 8 kilometre açığında, derin suda muharebe alanını buldu. Bu çalışmanın arkasındaki isimlerden biri, 2019'da bir uçak kazasında hayatını kaybeden arkeolog Sebastiano Tusa'ydı. Deniz dibinden çıkanlar, antik bir muharebenin bugüne kadar bulunmuş en doğrudan kanıtları oldu: 2024 sezonunun sonu itibarıyla 27 tunç gemi mahmuzu, her biri 125 kilogram civarında; bronz miğferler ve yanaklıklar; kurşun sapan mermileri; yüzlerce amfora.

Mahmuzların bir kısmının üzerinde yazı var. Yedisinde Latince, birinde Fenike alfabesiyle. Latince yazıtlar, o mahmuzun dökümünü denetleyip onaylayan Romalı görevlilerin adlarını taşıyor; bu adlar sayesinde o döneme ait bilinen görevli listesi dörtte bir oranında genişledi. Yani deniz dibinde bulunan bir silahın üstünde, onu teslim alan memurun imzası duruyor. Dahası, mahmuzların ölçüleri beklenenden küçük çıktı; bu da o gün savaşan gemilerin bir bölümünün, metinlerin anlattığı devasa beşlilerden daha küçük ve daha çevik tekneler olabileceğini düşündürüyor.

Ve o enkaz alanından bugüne kadar kuzguna ait tek bir parça çıkmış değil.

Kuzgunun bıraktığı asıl miras, bir alet değil, bir alışkanlıktır. Roma bu savaşta, çoğu fırtınalarda olmak üzere, altı yüzü aşkın savaş gemisi ve kendi nüfusuna oranla akıl almaz sayıda insan kaybetti. Her seferinde yeniden gemi yaptı. Denizde iyi olduğu için değil, kaybettiğini yeniden kurabildiği için deniz gücü oldu. Kuzgun ise, bir zayıflığı düşmanın sorununa çeviren bir çözümün ne kadar parlak olabileceğini ve aynı anda ne kadar dar bir kapı olduğunu gösterir. Bir muharebeyi kazanmak için tasarlanmış, bir muharebeden fazlasını kazanmış, sonra kendisini taşıyan filoları kayalara sürüklemişti. Roma onu bıraktığında kaybettiği bir şey yoktu; çünkü o zamana kadar kuzgunun asıl işlevi tamamlanmıştı. Roma'ya denizde durabilecek kadar zaman kazandırmıştı, ve Roma o zamanı denizciliği öğrenmek için kullanmıştı.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.