Yiyemedikleri Tohumlar: Leningrad'ın Aç Botanikçileri

Bölüm metni

Şehirde yedi yüz bin kişi açlıktan ölürken, bir binanın bodrumunda tonlarca pirinç, mısır ve patates duruyordu. O bodrumda nöbet tutan adamlar da açlıktan öldü — çuvallara elini sürmeden. Onlara göre o tohumlar yemek değildi; savaştan sonraki dünyanın ekmeğiydi.

Bir kütüphane düşünün. Rafları var, katalog fişleri var, numaralandırılmış kutuları var. Ama bu kütüphanedeki hiçbir kitap kâğıttan değil. Her biri bir avuç tohum. Kimi buğday, kimi arpa, kimi patates yumrusu, kimi de adını duymadığınız bir dağ yulafı. Her kutunun üstünde nereden geldiği yazıyor: Peru'nun And yamaçları, Etiyopya platoları, Afganistan'ın kuru vadileri, Tayvan'ın pirinç terasları. Ve bu kütüphanedeki her kitap canlı. Doğru toprağa gömülürseniz yeniden doğuyor.

Bu kütüphaneyi kuran adamın adı Nikolay Vavilov'du. 1887'de Moskova'da, kendisi de bir köy çocuğuyken tüccar olmuş bir babanın oğlu olarak doğdu. Babasının anlattığı çocukluk hikâyelerinde hep aynı şey vardı: kıtlık. Rus kırsalının belirli aralıklarla tekrarlayan, köyleri boşaltan, insanları ot yemeye zorlayan kıtlıkları. Vavilov bütün bilimsel hayatını tek bir soruya adadı. Bir daha olmaması için ne yapmak gerekir?

Cevabı, bugün bize son derece doğal gelen ama o gün kimsenin bu ölçekte düşünmediği bir yerdeydi: çeşitlilikte. Vavilov, bir tarlaya ekilen tek bir buğday çeşidinin ne kadar verimli olursa olsun kırılgan olduğunu biliyordu. Yeni bir hastalık, yeni bir böcek, birkaç yıl süren bir kuraklık o çeşidi silip süpürebilirdi. Ama dünyanın dört bir yanındaki köylüler, binlerce yıldır kendi vadilerinde, kendi ikliminde dayanan çeşitleri seçe seçe elemişlerdi. Sibirya'nın donunda ayakta kalan bir çavdar vardı bir yerlerde. Tuzlu toprağı kaldıran bir arpa vardı. Pasa yakalanmayan bir buğday vardı. Bunları bulup bir araya getirirseniz, elinizde geleceğin tarımını kurtaracak bir gen havuzu olurdu.

Üstelik Vavilov bu tohumların nerede aranacağını da tarif etti. Kültür bitkilerinin kökeni üzerine geliştirdiği kurama göre, her ekili bitkinin dünya üzerinde çeşitliliğinin en yoğunlaştığı belli merkezleri vardı; oralar o bitkinin evcilleştirildiği yerlerdi. Buna bir de homolog seriler yasası dediği fikri ekledi: akraba türlerin benzer varyasyonlar üretme eğilimi. Bu, botanikçiye bir tür kehanet gücü veriyordu. Bir türde gördüğünüz bir özelliğin, kardeş türde de bir yerlerde bulunabileceğini önceden söyleyebiliyordunuz. 1920'de bu fikri bir kongrede anlattığında salondaki bilim insanlarının tepkisi şuydu: biyoloji nihayet kendi Mendeleyev'ini buldu.

Sonra da valizini aldı ve dünyayı toplamaya çıktı. İran'a, Afganistan'a, Etiyopya'ya, Japonya'ya, Kore'ye, Meksika'ya, Brezilya'ya, Cezayir'e gitti. Katır sırtında geçtiği dağlar, tutuklanma tehlikesiyle geçtiği sınırlar, sıtma nöbetleriyle geçirdiği geceler oldu. Ömrü boyunca 115 toplama seferine çıktı ve 64 ülkeden malzeme getirdi. Her seferden döndüğünde valizler tohum doluydu; ve her tohum torbasının üstünde, o küçük düzgün el yazısıyla, nereden alındığı, hangi rakımda yetiştiği, köylünün ona ne ad verdiği yazıyordu.

Bu hazine Leningrad'da, Aziz İshak Meydanı'na bakan eski bir bakanlık binasında toplandı. Kurum, Bütün Birlik Bitki Yetiştiriciliği Enstitüsü adını taşıyordu; kısaca Bitki Enstitüsü diyelim. Meydanın öbür ucunda katedralin altın kubbesi duruyordu; binanın içinde, koridor boyunca uzanan odalarda, ahşap çekmecelerde, teneke kutularda, kalın kâğıt zarflarda dünyanın en büyük tohum koleksiyonu duruyordu. 1940'a gelindiğinde raflardaki örnek sayısı 250 bini bulmuştu. O tarihte dünyada bunun benzeri yoktu. Amerika'nın da, Almanya'nın da toplama programları vardı; ama hiçbiri bu kapsamda, bu sistematik, bu titiz değildi.

Ve bu bir müze değildi. Enstitü, koleksiyonu diri tutmak zorundaydı. Tohum sonsuza kadar yaşamaz; birkaç yıl içinde çimlenme gücünü yitirir. Bu yüzden her örnek belli aralıklarla toprağa ekilmek, yeniden hasat edilmek, tazelenmek zorundaydı. Ülkenin dört bir yanına kurulmuş deneme istasyonları bunun içindi; Leningrad'ın güneyindeki Pavlovsk'taki istasyon da 1926'da bu amaçla açılmıştı. Yani binadaki o çekmeceler, aslında sürekli dönen dev bir tarım makinesinin kalbiydi. Onlarca botanikçi, ziraatçı, teknisyen ömürlerini tek bir bitki grubuna adamıştı. Biri yalnızca yulafla ilgileniyordu. Biri yalnızca pirinçle. Biri yalnızca yerfıstığıyla. Biri, on binlerce patates örneğini elinde tutan adam, patatesin insanlık için ekmekten sonra gelen ikinci şey olduğuna inanıyordu; çünkü bunu ona Vavilov söylemişti.

Bu insanlar, dünyanın en büyük tohum koleksiyonunun bekçileriydi. Birkaç yıl sonra bu cümle mecazi olmaktan çıkacaktı.

Vavilov'un kurduğu dünyanın çatlaması, tarladan değil, kürsüden başladı.

1920'lerin sonunda Sovyet tarım çevrelerinde bir isim yükseldi: Trofim Lisenko. Azerbaycan'daki bir deneme istasyonunda çalışan, akademik eğitimi zayıf ama sahada iddialı bir ziraatçıydı. Ünü, tohumu ekmeden önce ıslatıp soğukta bekletme yöntemiyle kış buğdayını bahara uyarlama iddiasından geldi. Yöntemin kendisi yeni değildi ve etkisi sınırlıydı; ama Lisenko'nun sunumu yeniydi. Laboratuvar diliyle değil, köylü diliyle konuşuyordu. Yıllar süren melezleme çalışmaları vaat etmiyordu; birkaç mevsimde katlanacak rekolte vaat ediyordu.

Kolektifleştirmenin ardından gelen kıtlıkla boğuşan, sonuç isteyen bir yönetim için bu ses tam aradıkları sesti. Lisenko yükseldikçe iddiaları da büyüdü. Kazanılmış özelliklerin sonraki kuşaklara geçtiğini, çevrenin bitkinin kalıtımını doğrudan yoğurabildiğini savundu. Bu, genetiğin o güne dek biriktirdiği her şeye aykırıydı. Ama Lisenko tartışmayı bilimsel zeminde yürütmedi. Genetiği burjuva bilimi, soyut, halktan kopuk, yabancı ilan etti. Karşısındakilerin fikirlerini değil, sadakatini sorgulattı.

Vavilov önce onu destekledi. Genç, hevesli bir araştırmacıya kapı açmayı doğal buldu; birkaç yıl onun çalışmalarına alan tanıdı. Ama Lisenko'nun iddiaları denetlenebilir olmaktan çıkıp bir inanç sistemine dönüştükçe Vavilov karşı çıkmaya başladı. Ardı ardına gelen bitki ıslahı kongrelerinde ikisi karşı karşıya geldi. Lisenko onu Mendelci-Morgancı olmakla, yani ithal ve zararlı bir bilime hizmet etmekle suçladı. Vavilov 1939'daki bir toplantıda o meşhur cümlesini kurdu: ateşe gideriz, yanarız, ama inandığımızdan dönmeyiz.

Bu, Sovyetler Birliği'nde 1939 yılında söylenebilecek en tehlikeli cümlelerden biriydi.

Enstitünün etrafındaki halka o yıllarda çoktan daralmaya başlamıştı. Vavilov'un yakın çalışma arkadaşlarından bazıları 1930'ların sonunda tutuklandı; kimi kamplara gönderildi, kimi bir daha dönmedi. Kurumun içinde ihbar mekanizması işliyordu; yurt dışı seferleri casusluk şüphesiyle anılıyor, yabancı bilim insanlarıyla yazışmalar dosyalara giriyordu.

6 Ağustos 1940'ta Vavilov, Sovyetler Birliği'nin yeni ilhak ettiği batı topraklarında bir arazi çalışmasındaydı. Kamyonet ona kırda yetişti. Moskova'da acil işi olduğu söylendi. Arkadaşları o akşam kamp yerine döndüğünde, onun çantası ve o gün toplanmış bitkiler hâlâ oradaydı.

Sorgusu on bir ay sürdü ve 400'ü aşkın oturum boyunca devam etti. Dosyaya sığdırılan suçlamalar, ülkeye sabotaj yapmak ve yabancı istihbaratla iş birliği içinde olmak etrafında kuruldu; hiçbirinin gerçekle bağı yoktu. 1941 yazında ölüm cezası verildi. Ceza sonradan 20 yıl hapse çevrildi. Aynı yılın sonbaharında, Almanların Moskova'ya yaklaşması üzerine Saratov'daki hapishaneye nakledildi.

Onu hücre arkadaşları anlattı. Vavilov, kimsenin kimseye söyleyecek sözü kalmadığı o hücrelerde ders vermeye başlamıştı. Genetik, bitki coğrafyası, dünya tarımının tarihi. Yüz saati aşan bir ders dizisi, tahtasız, kitapsız, kâğıtsız. Dünyanın en büyük tohum koleksiyonunu kuran adam, artık yalnızca hafızasındakini aktarabiliyordu.

Leningrad'daki bina ise başsız kalmıştı. Kurucusunun adı anılamaz olmuştu; rafları hangi mantıkla dizdiği, hangi seferin hangi çekmeceye karşılık geldiği, koleksiyonun neden bu kadar önemli olduğu, artık yalnızca orada çalışanların kafasındaydı. Ve o insanlar, kendi kurumlarının kurucusunun bir hain diye içeri alındığı bir ülkede, o koleksiyona sahip çıkmanın ne anlama geldiğini gayet iyi biliyorlardı.

Bir yıl sonra bu sahip çıkmanın anlamı bir kez daha değişecekti.

22 Haziran 1941'de Almanya Sovyetler Birliği'ne saldırdı. Kuzey cephesindeki ordular Baltık üzerinden hızla ilerledi ve rotalarının ucunda Leningrad vardı.

Şehirde önce çocuklar tahliye edildi, sonra fabrikalar sökülüp doğuya taşınmaya başlandı. Enstitü de tehlikeyi gördü ve koleksiyonun şehir dışına çıkarılması için başvurdu. Ama bir savaşın ilk aylarında, tank fabrikalarının ve top mühimmatının sıraya girdiği bir tahliye listesinde, içinde tohum olan yüzlerce ağır sandık kimsenin önceliği değildi. Cevap gecikti. Sonra cevap verilecek bir kapı da kalmadı.

8 Eylül 1941'de Alman birlikleri Ladoga Gölü'nün güneyindeki son kara koridorunu kesti. Leningrad'a giden bütün kara yolları kapanmıştı. Şehirde 2 milyondan fazla insan, dünyanın en büyük tohum koleksiyonu ve giderek azalan bir yiyecek stoku vardı.

Aynı günlerde şehrin başlıca gıda depolarından biri bombardımanda tutuştu. Yangında un, şeker ve yağ yandı; eriyen şeker toprağa işledi. Sonraki kışta insanlar o toprağı kazıp kavanozlara doldurup şekerli çamur diye satacaktı.

Ekmek karnesi haftalar içinde eridi. Kasım ayına gelindiğinde ağır işte çalışanlar günde 250 gram, geri kalan herkes 125 gram ekmek alıyordu. Üstelik bu ekmeğin içinde giderek azalan oranda un vardı; selüloz, kepek artığı, keten tohumu küspesi, ne bulunursa hamura karışıyordu. Aralık ayında sıcaklık eksi 30'un altına indi. Su boruları patladı, elektrik kesildi, tramvaylar durduğu yerde dondu. İnsanlar Neva Nehri'nin buzunda açılan deliklerden kovayla su taşımaya başladı.

Aziz İshak Meydanı'ndaki bina bu kışa hazırlıksız girdi. Camlar bombardımanların basıncıyla çoktan gitmişti; pencereleri kontrplak ve tahtayla kapattılar. Isıtma yoktu. Koridorlarda soluk buğulanıyordu. Çalışanlar koleksiyonun en kırılgan bölümlerini binanın iç odalarına, pencereden en uzak noktalara taşıdılar; kutuları yerden yükseltip metal dolaplara kilitlediler.

Çünkü tohumun düşmanı yalnızca soğuk ve nem değildi. Şehrin bütün gıda deposu tükendikçe fareler akıl almaz bir açlıkla her yere giriyordu. Enstitüdekiler farelerin kutuları devirdiğini, kâğıt zarfları kemirdiğini gördüler. Kutuları demir çubuklarla bağladılar, dolapların ayaklarını yalıttılar, bazı odalarda gece boyunca tenekelere vurup ses çıkararak fareleri uzak tutmaya çalıştılar.

Ve insan vardı. Şehirde açlık, her kapıyı bir olasılık hâline getirmişti. Enstitünün depolarında pirinç, buğday, mısır, bezelye, mercimek, badem vardı. Sayısı bugün için tonlarla ölçülebilecek bir yiyecek yığını, kilitli odalarda, yalnızca botanikçilerin bildiği bir düzen içinde duruyordu.

Çalışanlar nöbet sistemi kurdu. Odalar kilitli tutuluyor, kilitlerin anahtarları bölünüyor, kimse depoya tek başına girmiyordu. Gece nöbetleri ikişerli tutuluyordu; hem güvenlik için, hem de nöbetçinin donarak uyuyakalmaması için. Uçaksavar sirenleri çaldığında binanın çatısına çıkıp yangın bombalarını kumla söndürme görevi de onlarındı. Bir yangın, yirmi yıllık seferin külü demekti.

Bu arada koleksiyonun değerini bilen tek taraf onlar da değildi. Almanya'nın tarım yönetimi, Sovyet tarım istasyonlarındaki genetik malzemeye baştan beri ilgiliydi; 1943 yazında SS bünyesinde kurulan bir toplama müfrezesi, iki kamyonla işgal altındaki Ukrayna ve Kırım'daki araştırma istasyonlarını dolaşıp Vavilov'un ülkeye yaydığı örneklerin bir bölümünü topladı. Leningrad'daki ana koleksiyona ise hiçbir zaman ulaşamadılar. Şehir kuşatıldı, bombalandı, açlığa terk edildi; ama düşmedi.

Böylece dünyanın en büyük tohum kütüphanesi, 872 gün boyunca, kendisini koruyan insanların vücut ısısıyla aynı hızda eriyen bir binanın içinde kaldı.

1942'nin ocak ve şubat ayları, kuşatmanın en karanlık aylarıydı. Şehirde her gün binlerce kişi ölüyordu; cesetler kızaklarla taşınıyor, gömülemiyor, çoğu zaman sokak köşelerinde bekliyordu. Kuşatma boyunca açlıktan ölenlerin sayısı en yaygın tahminlerde 700 bin dolayında verilir.

Bitki Enstitüsü'ndeki insanlar da bu sayının içindeydi.

Pirinç koleksiyonundan sorumlu botanikçi Dmitri İvanov, on binlerce paket pirincin arasında çalışıyordu. Bunların büyük kısmı Vavilov'un Asya seferlerinden gelmişti; her paket ayrı bir köyün, ayrı bir su rejiminin, ayrı bir olgunlaşma süresinin kaydıydı. İvanov o kışı bu paketleri koruyarak geçirdi ve 1942 kışında, kendi odasında, açlıktan öldü. Ölü bulunduğunda çevresinde binlerce paket pirinç duruyordu.

Yerfıstığı uzmanı Aleksandr Şçukin'i masasında buldular. Elinde kendi koleksiyonundan bir paket vardı. Yerfıstığı, o binadaki en yağlı, kaloriyi en yoğun taşıyan malzemelerden biriydi. Şçukin paketi açmamıştı.

Tıbbi bitkiler bölümünün başındaki Georgi Kriyer öldü. Yulaf uzmanı Liliya Rodina öldü. Enstitünün kendi anlatısında bu ölümler uzun yıllar dokuz kişi olarak anıldı; arşivlere dayanan daha yeni çalışmalar, kuşatma boyunca açlıktan ölen kurum çalışanı sayısının bunun iki katından fazla olduğunu gösteriyor.

Bu ölümlerin hiçbiri bir intihar değildi. Hiçbiri de teatral bir jest değildi. Enstitüde kimse kimseyi yeminle bağlamamıştı; sonradan sağ kalanların anlattığına göre öyle bir tören, öyle bir ant içme sahnesi hiç yaşanmadı. Yalnızca herkes aynı şeyi biliyordu: bu tohumlar yenirse, o gün bir kişi bir öğün doyardı ve yüzyıllarca süren bir seçimin sonucu olan bir çeşit dünyadan silinirdi. İçlerinde tarımın ne demek olduğunu en iyi bilen insanlar vardı; bir çeşidin nasıl kaybolduğunu ve bir daha nasıl geri gelmediğini biliyorlardı. Savaş bitecekti. Ülkenin tarlaları yeniden ekilecekti. O tarlalara ekilecek şey bu binadaydı.

Sağ kalanlardan biri, o kışı anlatırken açlığın en zor yanının yemek yiyememek olmadığını söyledi. En zor olan, sabah kalkmaktı. Yataktan doğrulmak, paltoyu giymek, karanlık koridorda yürüyüp kilidi açmak, kutuları saymak, kayıt defterine o günün notunu düşmek. Her gün, yeniden.

Bu insanlar öldüğü sırada, kurumlarının kurucusu da 1200 kilometre güneydoğuda, Saratov'daki hapishanede aynı sebepten ölüyordu. Vavilov 1942 boyunca giderek zayıfladı; hapishane koşullarında beslenme yetersizliğine bağlı bir çöküş yaşadı ve 26 Ocak 1943'te, 55 yaşında öldü. Ölüm nedeni, kayıtlarda geçen tıbbi ifadeyle distrofiydi. Yani açlık.

Dünyayı kıtlıktan kurtarmak için 64 ülke dolaşmış adam, açlıktan öldü. Onun topladığı tohumları koruyan insanlar da açlıktan öldü. Aralarında bir tek fark vardı: Leningrad'dakilerin yiyeceği vardı ve yemediler.

Vavilov, arkadaşlarının ne yaptığını hiç öğrenemedi. Onlar da müdürlerinin çoktan öldüğünü bilmiyorlardı. Ölüm haberi ailesine yıllar sonra, gerçek mezar yeri ise hiçbir zaman tam olarak bildirilmedi; Saratov'da bir ortak mezarlığa gömüldüğü kabul edilir.

1942 baharında, kuşatmanın ikinci yılına girilirken, enstitüde ayakta kalanlar imkânsız bir işe giriştiler.

Sorun şuydu: patates tohum gibi saklanamaz. Yumru canlı bir dokudur; birkaç ay içinde ya çürür ya filizlenip tükenir. Koleksiyondaki binlerce patates çeşidini yaşatmanın tek yolu onları toprağa dikmekti. Toprak ise şehrin dışındaydı ve şehrin dışı cepheydi.

Patates koleksiyonundan sorumlu Vadim Lehnoviç ile eşi ve meslektaşı Olga Voskresenskaya, yumruları kış boyunca binanın en uygun odasında sıcaklığı elle ayarlayarak, sobayı besleyecek yakacağı kendileri taşıyarak canlı tuttular. İlkbaharda yumruları sırt çantalarına ve el arabalarına doldurup şehrin eteklerindeki tarlalara çıktılar. Topçu menzilindeki tarlalara. Bir kısmı, top atışlarının arasında, günde birkaç saatlik pencerelerde dikildi. Yazın bakımını yaptılar, sonbaharda söktüler, kışın yeniden sakladılar. Bunu kuşatma sürdüğü her yıl tekrarladılar.

27 Ocak 1944'te kuşatma kırıldı. O akşam şehrin üstünde, üç yıldır ilk kez, bombardıman değil kutlama ateşi vardı.

Enstitüde envanter yapıldığında ortaya çıkan tablo şuydu: koleksiyon yerindeydi. Yenmemişti, çalınmamıştı, yanmamıştı. Kayıt defterleri bütün savaş boyunca eksiksiz tutulmuştu; hangi kutunun nereye taşındığı, hangi örneğin ne zaman tazelendiği yazılıydı. Tohumların bir bölümü uzun soğuk yıllarda çimlenme gücünü yitirmişti ve yeniden ekilerek kurtarılmaları gerekiyordu. Sonraki yıllar bununla geçti; savaştan çıkmış bir ülkede, yanmış istasyonlarda, eksik personelle, koleksiyon tek tek toprağa döndürülüp yenilendi.

Ama hikâye orada bitmedi ve bundan sonrası, o binadaki insanların hak ettiği son değildi.

1948'de Lisenko nihai zaferini kazandı. Tarım bilimleri akademisinin ağustos oturumunda genetik resmen sahte bilim ilan edildi; kromozom kalıtımını savunmak bir görüş olmaktan çıkıp bir suç hâline geldi. Üniversitelerde dersler kaldırıldı, laboratuvarlar kapatıldı, yüzlerce araştırmacı işinden edildi. Bitki Enstitüsü de payına düşeni aldı; Vavilov'un yetiştirdiği kuşak dağıtıldı. Koleksiyonu açlıkta koruyan kurum, barışta budandı. Sovyet tarımının bu dönemde ödediği bedel, sonraki on yılların rekolte tartışmalarında uzun uzun konuşulacaktı.

Lisenko'nun etkisi ancak 1950'lerin ortasından itibaren, Stalin'in ölümünden sonra kırılmaya başladı. Vavilov 1955'te resmen aklandı; suçlamaların tümü düşürüldü. Adı yavaş yavaş yayınlara geri döndü. 1968'de Leningrad'daki enstitüye onun adı verildi. Bugün dünya o kurumu kısaca Vavilov Enstitüsü diye tanıyor.

Koleksiyon ise büyümeye devam etti. Bugün 330 binin üzerinde örnek barındırıyor ve içinde, dünyanın başka hiçbir yerinde bulunmayan, yabanıl akrabaları çoktan yok olmuş çeşitler var. 2010'da bu mirasın bir parçası bir kez daha tehlikeye girdi: Leningrad'ın güneyindeki Pavlovsk deneme istasyonunun arazisi konut yapımı için satışa çıkarıldı. Orası, ancak canlı olarak saklanabilen meyve ve yumuşak meyve koleksiyonunun bulunduğu yerdi; yani bir sandığa konup taşınamayacak binlerce ağaç ve çalı. Dünyanın dört bir yanından bilim insanları kampanya başlattı, konu uluslararası basına taşındı ve satış süreci durduruldu.

Vavilov'un fikrinin kendisi ise bugün Kuzey Kutbu'nun buzuna gömülü. 2008'de Norveç'in Svalbard takımadalarında açılan küresel tohum deposu, tam olarak onun hayal ettiği şeyin çağdaş hâli: dünyanın bütün gen bankalarının yedeğini tutan, donmuş kayanın içine oyulmuş bir sığınak. Depodaki milyonu aşkın örneğin arasında Vavilov Enstitüsü'nden gönderilen kutular da var. Yani Leningrad'da 872 gün boyunca fareden, soğuktan, bombadan ve açlıktan korunan o çeşitlerin torunları, şimdi Arktik'in içinde saklı duruyor.

Tohum kütüphanesinin asıl meselesi hiçbir zaman geçmiş değildi. Kimse Etiyopya'daki bir dağ buğdayını hatıra olsun diye toplamadı. O tohumlar, henüz ortaya çıkmamış bir hastalığa, henüz yaşanmamış bir kuraklığa, henüz kimsenin adını koymadığı bir soruna verilecek cevabın taşıyıcısıydı. Bugün iklim değişikliği altında yeni çeşit arayan ıslahçılar, bir asır önce bir katırın sırtında dağdan indirilmiş o örneklere bakıyor.

1942 kışında, Aziz İshak Meydanı'ndaki o soğuk binada, önündeki pirinç paketlerini açmadan ölen adam bunu bilemezdi. Ama tam olarak bunun için ölmüştü.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.