Yanlış Vadi: Balaklava'da Yirmi Dakikalık Hücum

Bölüm metni

Bir sabah İngiliz süvarisi aynı ovada iki kez şaşırttı herkesi: önce ince bir kırmızı hat Rus süvarisini durdurdu, sonra ağır tugay yokuş yukarı hücum edip kazandı. Öğleden sonra ise dört satırlık bir kâğıt, altı yüz yetmiş atlıyı topların ağzına doğru dörtnala sürdü. Emri yazan da, taşıyan da, uygulayan da ömrünün sonuna kadar suçlunun başkası olduğunu söyledi.

Karadeniz'in kuzeyinde, Kırım yarımadasının güney ucunda, kayalıkların arasına bıçakla açılmış gibi duran dar bir koy vardır. Ağzı öyle dardır ki denizden bakan biri onu kolay kolay fark etmez; içeri girdiğinizde ise su birdenbire derinleşir, iki yanda dik yamaçlar yükselir ve rüzgâr kesilir. 1854 sonbaharında bu koyun adı İngiliz ordusunun kaderiyle birlikte anılmaya başlandı: Balaklava.

Savaş aslında burada başlamamıştı. 1853'te Rusya ile Osmanlı Devleti arasında patlak veren çatışma, Tuna boylarında ve Kafkaslarda sürerken, Rus donanmasının Sinop'ta Osmanlı filosunu yok etmesi Avrupa'daki dengeyi bozdu. 1854 baharında İngiltere ve Fransa, Rusya'ya savaş ilan etti. Müttefik kurmaylar uzun tartışmalardan sonra tek bir hedefte anlaştılar: Sivastopol. Rusya'nın Karadeniz filosunun barındığı büyük deniz üssü alınırsa, Rus donanması bir daha güneye inemezdi.

Eylül ayında müttefik ordular Kırım'ın batı kıyısına çıktı, Alma Irmağı'nda Rus mevzilerini yardı ve Sivastopol'ün güneyine sarktı. Ama şehri yürüyüşle almak yerine kuşatmaya karar verdiler; bu karar, birkaç haftalık olacağı sanılan seferi neredeyse bir yıllık bir siper savaşına çevirdi. Kuşatan ordunun da bir limana ihtiyacı vardı. Fransızlar batıdaki koyları aldı, İngilizlerin payına Balaklava düştü.

Balaklava küçüktü. Bir defada ancak birkaç geminin yanaşabildiği bu koy, otuz binden fazla insanın ekmeğini, barutunu, çadırını, ilacını ve yem torbasını taşımak zorundaydı. Limandan kuşatma hatlarına giden yol, tepeler arasından kıvrılarak yükseliyordu. Bütün İngiliz ordusu tek bir damarla besleniyordu ve o damar buradan geçiyordu. Ruslar bunu biliyordu.

Limanın kuzeyinde, iç kesimlerde uzanan araziyi anlamak, bundan sonra anlatacağım her şeyi anlamanın anahtarı. Düz bir ova düşünün; ortasından doğu-batı yönünde alçak, uzun bir sırt geçiyor. Bu sırtın üzerinden Vorontsov adlı bir araba yolu uzanır; İngilizler sırta Causeway Heights, yani Geçit Sırtları adını verdiler. Geçit Sırtları ovayı ikiye böler. Güneyde kalan çukur alan Güney Vadisi'dir ve limana bakar. Kuzeyde kalan uzun koridor ise Kuzey Vadisi'dir. Kuzey Vadisi'nin öbür kenarında, bu kez kuzeyden, Fedyuhin Tepeleri yükselir. Yani Kuzey Vadisi iki duvar arasına sıkışmış bir koridordur: sağda Geçit Sırtları, solda Fedyuhin Tepeleri. Bu koridoru aklınızda tutun.

Geçit Sırtları'nın üzerine, limana giden yolu korumak için altı toprak tabya kazılmıştı. Bu tabyaların savunması Osmanlı askerlerine verildi. En doğudaki, düşmana en yakın olan 1 numaralı tabya, Fransız komutanın adıyla Canrobert Tepesi denen yükseltinin üstündeydi ve yaklaşık 600 kişilik bir garnizonu vardı; içlerinde Tunuslu birlikler de bulunuyordu. Diğer üç tabyada üçer yüz kişi vardı. Toplarsa İngiliz donanmasından çıkarılmış 12 libralık dokuz parçadan ibaretti; üçü 1 numaralı tabyada, ikişer tanesi diğerlerinde. Yanlarında topları kullanmayı bilen birer İngiliz topçu astsubayı bırakılmıştı. Bu kadar. Ovanın en kritik hattı, hafif toprak siperler ve birkaç eski topla tutuluyordu.

25 Ekim 1854 sabahı hava sisliydi ve soğuktu. Rus generali Pavel Liprandi, yaklaşık 25 bin kişilik bir kuvvetle ve 78 topla karanlıkta ilerlemiş, gün doğarken tabyaların önünde mevzilenmişti. Saat 06:00'ya doğru 1 numaralı tabyadaki toplar ateş açtı. Balaklava Muharebesi başlamıştı.

Rus topçusu tabyanın üzerine yüklendi. Toprak siperler ağır gülleler karşısında toz bulutuna dönüşüyordu. Tabyadaki askerler bir buçuk saate yakın dayandı; bu, kimsenin onlardan beklemediği bir süreydi, çünkü ne yeterli topları ne de geri çekilirken sığınabilecekleri bir hatları vardı. Saat 07:30'a doğru Rus piyadesi süngü hücumuyla siperlere girdi. Garnizonun yaklaşık 170'i öldü; kalanlar arka duvardan atlayıp Güney Vadisi'ne, limana doğru koştu. Kazak süvarileri arkalarından takibe geçti.

1 numaralı tabya düşünce diğerleri savunulamaz hale geldi. 2, 3 ve 4 numaralı tabyalar sırayla boşaltıldı. Askerler çekilirken topların ateşleme deliklerine çivi çakmaya çalıştı, ama Ruslar yine de yedi topu ganimet olarak alıp Sivastopol'e götürdüler. Bu, göründüğünden çok daha önemli bir ayrıntıydı; çünkü o dönemde bir ordunun toplarını düşmana kaptırması, bayrağını kaptırmakla neredeyse aynı utançtı. Londra'da gazete okuyan bir okur için "top kaybetmek" cümlesi, cephedeki bir subay için taşıdığı ağırlığın aynısını taşıyordu.

Saat sekiz buçukta durum şuydu: Geçit Sırtları Rusların elindeydi. Vorontsov yolu kesilmişti. Ovanın ortasındaki savunma hattı yoktu. Ve Balaklava limanı ile Rus süvarisi arasında, yalnızca birkaç yüz metrelik açık arazi ile bir tek alay duruyordu.

O alay, Sir Colin Campbell'ın komutasındaki 93. İskoç Dağlı Alayı'ydı. Campbell 62 yaşında, aristokrat olmayan, terfilerini ağır ağır ve savaş meydanlarında kazanmış bir askerdi. Alayı, limanın önündeki Kadıköy adlı küçük yerleşimin biraz ilerisinde, alçak bir tümseğin üzerinde mevzilenmişti. Emrinde yaklaşık 550 Dağlı, bunlara katılan yüz kadar hafif yaralı, birkaç düzine muhafız eri ve tabyalardan çekilen Osmanlı askerlerinin bir bölümü vardı.

Rus süvarisinden ayrılan yaklaşık 400 atlı, Geçit Sırtları'nı aşıp Güney Vadisi'ne indi ve doğrudan limana yöneldi. Süvari hücumu karşısında piyadenin yapması gereken şey o dönemin talimnamelerinde açıkça yazılıydı: kare düzeni almak. Dört sıra halinde içe kapalı bir kare kuran piyade, atların üzerine gelmesini engelleyecek bir dikenli duvar gibi olurdu. Campbell kare kurmadı. Alayı iki sıra halinde, ince uzun bir hat olarak bıraktı. Sebebi basitti: kare kurarsa cephesi daralacak, cephesi daralınca ateş gücü azalacak ve arkasındaki limanın önü açılacaktı. Riski aldı.

Hattın önünden geçerken adamlarına söylediği söz, sonradan İngiliz askerî hafızasının en çok tekrarlanan cümlelerinden biri oldu: buradan geri çekilmek yoktu, olduğunuz yerde ölecektiniz.

Rus atlıları tırısla yaklaştı. İlk yaylım ateşi uzak mesafeden açıldı ve pek etkili olmadı. İkinci yaylım daha yakından geldi; atlar sendeledi, hat bozuldu. Tam o sırada Dağlıların bir bölümü, düşmanı kovalamak için ileri fırlamaya yeltendi. Campbell'ın onlara bağırdığı cümle de kayıtlara geçti: 93., şu ataklığın canı cehenneme. Adamlar yerlerinde kaldı, üçüncü yaylımı verdi ve Rus süvarisi yön değiştirip geri çekildi. Toplam süre birkaç dakikaydı.

Bu birkaç dakikayı, Sapun Sırtı'nın yamacından, savaş alanının tamamını gören bir noktadan izleyen bir sivil vardı. Londra'da çıkan gazete The Times'ın, yani Tayms'ın muhabiri William Howard Russell. Russell modern anlamda ilk savaş muhabirlerinden biriydi ve gördüğünü, ordunun resmî yazışmalarından bağımsız olarak yazıyordu. O sabah gördüğü manzarayı tarif ederken kullandığı ifade, çeliğe bürünmüş ince kırmızı bir çizgiydi. Yıllar içinde bu tarif kısaldı ve "ince kırmızı hat" haline geldi; bugün hâlâ, sayıca üstün bir düşmanın önünde tutunan azınlık için kullanılır.

Ama günün asıl süvari başarısı henüz gelmemişti. Rus süvarisinin ana gövdesi, yaklaşık 3 bin atlı, Geçit Sırtları'nı aşarak Güney Vadisi'ne inmeye başladı. Tam o sırada, sırtın eteğinde, İngiliz Ağır Tugayı yürüyüş halindeydi. Ağır Tugay iri atlara binen, göğüs zırhlı ya da ağır üniformalı, kırma ve ezme işine göre eğitilmiş süvarilerden oluşuyordu. Komutanı Tümgeneral James Scarlett 55 yaşındaydı ve o güne kadar hiç savaşa girmemişti.

Scarlett, üzerine doğru inen kalabalığı görünce çok az komutanın yapacağı şeyi yaptı. Geri çekilmedi, mevzi almaya çalışmadı. Birliğine sağa dön emri verdi, hizaya girmelerini bekledi ve yokuş yukarı hücum ettirdi. Elinde ilk anda ancak 300 kadar atlı vardı. Süvari hücumunda avantaj neredeyse her zaman hız ve eğimdedir; Scarlett ikisinden de yoksundu. Buna rağmen Rus kütlesinin içine daldı.

Sekiz on dakika süren bir boğuşma oldu. Bu, at üstünde, kılıçların birbirine geçtiği, atların çığlık attığı, kimin nerede olduğunun görünmediği bir kalabalıktı. Arkadan gelen İngiliz bölükleri kütleye yandan girince Rus hattı çözüldü ve süvari geri, Geçit Sırtları'nın kuzeyine çekildi. İngilizlerin kaybı 10 ölü ve 98 yaralıydı. Bu, o günün en iyi planlanmış, en soğukkanlı ve en az konuşulan askerî işiydi.

Bütün bunlar olurken, Ağır Tugay'ın yaklaşık bir kilometre kuzeybatısında, Hafif Tugay hiç kıpırdamadan durdu. Rus süvarisi bozulup geri çekilirken, yanlarındaki bu taze, dinlenmiş beş alay onları takip etmek için ideal konumdaydı; hafif süvarinin varlık sebebi tam olarak buydu. Komutanları Lord Cardigan yerinden ayrılmadı. Kendisine mevkiini korumasının emredildiğini söyledi. Subayları arasında hoşnutsuz mırıltılar dolaştı. Karargâhtan olan biteni izleyen bir yaver subay için ise bu, tahammül sınırını aşan bir görüntüydü.

Saat ona geliyordu. Ruslar Geçit Sırtları'nda oturuyor, ele geçirdikleri topları kancalayıp geriye çekmeye hazırlanıyorlardı.

Başkomutan Lord Raglan, Sapun Sırtı'nın tepesinde, vadi tabanından 200 metre kadar yüksekte duruyordu. 66 yaşındaydı, Waterloo'da sağ kolunu kaybetmişti ve gençliğinde Wellington'ın yaverliğini yapmıştı; o kadar ki savaş boyunca zaman zaman dalgınlıkla düşmandan "Fransızlar" diye söz ettiği, oysa Fransızların artık müttefiki olduğu anlatılır.

Raglan'ın bulunduğu yerden savaş alanı bir masa gibi görünüyordu. Geçit Sırtları'nın üzerindeki hareketi, tabyalardaki Rusların top çekme hazırlığını, vadilerin ikisini birden görüyordu. Aşağıda, düzlükte duran Süvari Tümeni komutanı Lord Lucan ise sırtın ardını göremiyordu. Bir alçak tepenin arkasında ne olduğunu göremeyen bir komutanla, o tepenin üstünü kuş bakışı gören bir komutan aynı emri okuduklarında aynı şeyi anlamazlar. O sabahın bütün trajedisi bu tek cümlede saklı.

Raglan önce bir emir gönderdi: süvari, piyade desteği gelince ilerleyecek ve tabyaları geri alacaktı. Piyade tümenleri kilometrelerce geriden yürüyordu ve gecikiyordu. Raglan yukarıdan bakıyor, Rusların toplara halat bağlamasını izliyor ve dakikaların akıp gittiğini görüyordu. Kurmay başkanı Tuğgeneral Richard Airey'e, dizinin üstünde, kurşun kalemle bir emir daha yazdırdı. Dört satırdı.

Emirde şöyle deniyordu: Lord Raglan süvarinin hızla ileri atılmasını, düşmanı izlemesini ve topları götürmesine engel olmaya çalışmasını istiyor. Ata koşulu topçu birliği eşlik edebilir. Fransız süvarisi solunuzdadır. Derhal.

Bu metinde hiçbir yer adı yok. Hangi düşman, hangi toplar, hangi yön yazmıyor. Raglan için buna gerek yoktu, çünkü o toplara bakıyordu; Geçit Sırtları'ndaki tabyalardan çekilmekte olan İngiliz deniz toplarından söz ediyordu. Kâğıdın gideceği yerdeki adam ise onları göremiyordu.

Emri götürme işi, Yüzbaşı Louis Edward Nolan'a verildi. Nolan Hindistan'da yetişmiş, 15. Hüsar Alayı'ndan bir süvari subayıydı ve süvari taktiği üzerine iki kitap yazmıştı. Süvarinin doğru kullanıldığında savaşı kazanabileceğine tutkuyla inanıyordu; o güne kadarki Kırım seferinde İngiliz süvarisinin sürekli geride tutulmasını da kişisel bir hakaret gibi karşılıyordu. Lucan ve Cardigan hakkındaki fikirlerini gizleme zahmetine girmiyordu. Yamaçtan aşağı, dik bir patikadan, atını neredeyse kaydırarak indi.

Emri alan Lucan kâğıdı okudu ve önündeki manzaraya baktı. Karşısında Kuzey Vadisi vardı: iki kilometrelik açık bir koridor, sonunda Rus bataryası, iki yanında Rus mevzileri. Bu, süvari için düşünülebilecek en kötü arazi parçasıydı. Hangi toplardan bahsedildiğini sordu.

Nolan'ın cevabı, gösterdiği el hareketiyle birlikte tarihe geçti. Kolunu geniş bir yay çizerek uzattı ve düşmanın orada, topların orada olduğunu söyledi. Kolunun tam olarak neyi işaret ettiğini bugün bile kimse bilmiyor. İşaret ettiği yön Kuzey Vadisi'nin dibiydi. Ama belki de sırtın üstündeki tabyaları kastediyordu ve öfkeyle savurduğu kol yanlış anlaşıldı.

Lucan itiraz etmedi. Kâğıtta "derhal" yazıyordu ve emir başkomutandandı. Atını sürüp Hafif Tugay'ın önüne gitti ve emri Cardigan'a iletti.

Bu iki adamın birbiriyle konuşmak zorunda kalması başlı başına bir mesele. Lord Lucan ile Lord Cardigan kayınbiraderdi; Cardigan'ın kız kardeşi Lucan'ın karısıydı. Evlilik kötü gitmiş, aile bağı düşmanlığa dönüşmüştü ve iki adam yıllardır neredeyse hiç konuşmuyordu. Şimdi biri tümen komutanı, diğeri onun altındaki tugay komutanıydı ve savaşın ortasında birbirlerine resmî bir soğuklukla hitap ediyorlardı.

Cardigan 57 yaşındaydı, servetinin büyük bölümünü alayının üniformalarına harcamış, disiplin anlayışıyla ün salmış bir adamdı. Emri dinledi ve at üstünde selam verdi. Ardından, kayınbiraderine, izin verirse belirtmek istediğini söyleyerek konuştu: vadinin dibinde bir batarya vardı ve iki yandaki tepelerde tüfekli piyade ile toplar bulunuyordu.

Lucan bunu biliyordu. Verdiği cevap, kâğıttaki cümlenin ağırlığını olduğu gibi devrediyordu: başka çare yoktu, emir Lord Raglan'dan geliyordu.

Cardigan kendi kendine bir şey mırıldandı ve atını döndürdü. Tugayın önüne geçti, kılıcını çekti ve trampetçiye işaret verdi.

Saat 11:10 civarıydı. Hafif Tugay 673 atlıydı ve beş alaydan oluşuyordu: 17. Mızraklılar, 13. Hafif Süvariler, 11. Hüsarlar, 4. Hafif Süvariler ve 8. Hüsarlar. İlk hatta mızraklılar ve hafif süvariler, arkalarında ikinci ve üçüncü hatlar vardı. Cardigan, alaylarının önünde, tek başına, iki at boyu ileride ilerliyordu; 11. Hüsarların altın sırmalı, koyu mavi üniformasını giymişti ve tugayın tamamı onun sırtını görüyordu.

Tugay tırısla yola çıktı. Vadinin girişinde her şey hâlâ bir geçit töreni gibiydi: hizalar düzgün, mesafeler ölçülü, nal sesleri tek bir ritim halinde.

Yaklaşık iki yüz metre sonra hattın sağından bir atlı fırladı. Nolan'dı. Emri teslim ettikten sonra, eski alay arkadaşlarının yanında hücuma katılmak için 17. Mızraklılara katılmıştı. Şimdi tugayın önüne, Cardigan'ın önüne geçiyor, kılıcını havaya kaldırmış, sağa doğru bir şeyler bağırıyordu. Cardigan bunu bir saygısızlık, hız kazanma çabası olarak gördü ve öfkelendi. Nolan'ın ne söylediğini kimse duyamadı, çünkü tam o anda sağdan gelen ilk Rus mermisi yakınında patladı. Bir şarapnel parçası göğsünü paramparça etti. Kılıcı elinde havada kaldı, gövdesi eyerde dimdik durdu ve at, ölü binicisini taşıyarak geri, gelen hattın içinden geçip gitti. Hücumun ilk kurbanı, hücumu başlatan emri getiren adamdı. Neyi göstermeye çalıştığı onunla birlikte gömüldü.

Bundan sonrası yirmi dakika sürdü.

Sağda Geçit Sırtları vardı ve üzerindeki tabyalar Rusların elindeydi; oradan yandan ateş açıldı. Solda Fedyuhin Tepeleri vardı; oradaki Rus toplarıyla tüfekli piyade, koridorun içindeki hedefe rahatça nişan alabiliyordu. Karşıda, vadinin dibinde, Prens Obolensky'nin komutasındaki 8 top vardı; 200 kişilik bir topçu takımı bu bataryayı besliyordu. Üç yönden gelen ateş, ilerleyen bir kutunun üzerine kapanan üç duvar gibiydi.

İlk gülleler hatlarda boşluklar açtı. Süvari eğitiminin en temel refleksi devreye girdi: boşluğu kapat, sıklaş, hizayı koru. Adamlar düşen arkadaşlarının yerini doldurmak için içeriye kaydı, hat daraldı, tekrar düzeldi ve ilerlemeye devam etti. Tırıs dörtnala döndü. Cardigan öndeki mesafesini bozmadan gitti; sonradan anlatacağı gibi, arkasına dönüp bakmadı.

Vadinin sonuna varıldığında Rus bataristi son yaylımını çok yakından, neredeyse elli metreden verdi. Duman perdesi bir anda her şeyi kapattı. İlk hattaki atlılar dumanın içine daldı ve topların arasına girdi. Burada olan şey artık hücum değil, top arabalarının çevresinde, tekerleklerin arasında, kılıç ve topçu kolonyasıyla yapılan bir boğuşmaydı. Rus topçularının bir bölümü toplarını bırakıp kaçtı, bir bölümü olduğu yerde savaştı.

Ama bataryanın arkasında Rus süvarisinin ana gövdesi bekliyordu. Vadinin dibine ulaşan İngiliz süvarisi artık dağınık, yorgun, sayıca birkaç yüz kişiydi ve tugay diye bir bütün kalmamıştı. 17. Mızraklılar ile 11. Hüsarların kalıntıları bir süre daha ileri gitti, karşılarındaki süvari kütlesini geri itti, sonra kuşatılma tehlikesi belirince küçük gruplar halinde geri dönmek zorunda kaldı.

Dönüş yolu, gidiş yolundan daha kötüydü. Aynı koridordan, bu kez düzensiz, atları yaralı, kimi yaya olarak geri geleceklerdi ve iki yandaki toplar hâlâ oradaydı.

Sol yandaki ateşi kesen şey, planın parçası olmayan bir müdahale oldu. Fransız General d'Allonville komutasındaki 4. Chasseurs d'Afrique, yani Afrika Avcıları, Fedyuhin Tepeleri'ne yandan bir hücum yaptı. Cezayir'deki savaşlarda pişmiş bu birlik, yamaçtaki iki yarım bataryayı ve iki piyade taburunu mevzilerinden söktü. Bu, Kuzey Vadisi'nin sol duvarını birkaç kritik dakikalığına susturdu ve geri dönen İngiliz süvarilerinin geçebileceği bir koridor açtı. Hafif Tugay'ın hayatta kalanlarının önemli bir bölümünü kurtaran şey buydu.

Fransız Mareşal Pierre Bosquet bütün bunları yandaki bir yükseltiden izliyordu. Söylediği cümle sonradan bu hücumun neredeyse ikinci adı oldu: muhteşemdi ama savaş değildi. Cümlenin nadiren aktarılan devamı ise daha sertti: bu bir çılgınlıktı.

Geri dönenler Geçit Sırtları'nın yan ateşini bir kez daha yediler. Vadi tabanına yayılmış yaralıların bir bölümü Kazak süvarilerinin takibine uğradı; bir bölümü yaralı arkadaşlarını atlarının sağrısına alarak taşıdı. Atını kaybedenler iki kilometreyi yürüyerek geri geldi.

Cardigan bataryaya ulaşmış, kısa bir çarpışmaya girmiş ve tek başına geri dönmüştü. Adamlarını toplamadı, geride ne olduğunu öğrenmeye çalışmadı. Muharebe alanından ayrıldı ve limandaki yatına döndü.

Toplanma borusu çaldığında, 673 atlı ile yola çıkan tugaydan 195 kişi atının üstünde saf tutabildi. 110'a yakın adam ölmüştü, 130 kadarı yaralıydı, bir bölümü yaralı olarak esir düşmüştü. 375 at telef olmuştu. Ele geçirilen top yoktu; vadinin dibindeki batarya birkaç dakika içinde yeniden Rusların elindeydi. Geçit Sırtları da o gün geri alınamadı.

Yirmi dakika. Bir insanın kahve içmesi kadar bir süre.

Muharebeden sonra başlayan ikinci savaş, ilkinden çok daha uzun sürdü ve kimse orada ölmedi; yalnızca itibarlar öldü.

Lord Raglan, olayı Londra'ya bildiren resmî yazısında sorumluluğu açıkça Lucan'a yükledi: emirde yazılanlarla yapılanın örtüşmediğini, tümen komutanının emri fena halde yanlış yorumladığını yazdı. Bu yazı Londra'da resmî gazetede yayımlandı; yani Lucan, kendisini suçlayan belgeyi kamuoyuyla aynı anda okudu. Savunma yazdı, karşı yazışmalar yaptı ve Mart 1855'te görevden alınıp İngiltere'ye çağrıldı. 2 Mart 1855'te Lordlar Kamarası'nda ayağa kalkıp kendini savundu; ona verilen emrin metnini okudu ve o metinden başka türlü bir sonuç çıkarmanın mümkün olmadığını anlattı. Kariyeri o gün bitmedi; yıllar içinde terfi etmeyi sürdürdü ve sonunda mareşal rütbesine kadar yükseldi. Ama adı bir daha o yirmi dakikadan kurtulamadı.

Lord Cardigan ise İngiltere'ye bir kahraman olarak döndü. Kalabalıklar onu karşıladı, süvarinin genel müfettişliğine getirildi, hücumu anlatan konuşmalar yaptı. Yıllar sonra, muharebede bulunmuş bir subayın kitabında, Cardigan'ın aslında Rus toplarına hiç ulaşmadığı ve adamlarını erkenden bıraktığı ileri sürüldü. Cardigan 1863'te bunu mahkemeye taşıdı. Dava onun beklediği kesin aklanmayla sonuçlanmadı; suçlamanın tartışması ölümünden sonra da sürdü.

En kolay suçlanan ise Nolan oldu. Çünkü Nolan ölmüştü. Ölü bir subay, kendisine yöneltilen hiçbir iddiaya cevap veremez. Kolunun neyi gösterdiğini, ağzından çıkan son cümlenin ne olduğunu, hücumun ortasında öne fırlarken tugayı hızlandırmaya mı çalıştığını yoksa yanlış yöne gidildiğini haykırıp düzeltmeye mi çalıştığını hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Onu suçlayan anlatı, tam da bu boşluğa yerleşti ve rahat etti.

Aynı mekanizma, o sabahın bir başka grubu için de işledi. İngiliz basınında ve hatıratlarında Geçit Sırtları'ndaki tabyaları savunan Osmanlı askerleri, kısa sürede "kaçan Türkler" klişesine indirgendi; hikâyenin kolay ve ucuz suçlusu haline geldiler. Oysa aynı hikâyenin belgelerinde, en öndeki tabyanın Rus topçusu altında ne kadar süre dayandığı ve garnizonunun ne kadarını kaybettiği de yazılıydı; sadece kimse o kısmı okumak istemedi. Muharebe üzerine çalışan tarihçiler yirminci yüzyıl boyunca bu tabloyu düzelttiler, ama bir klişeyi düzeltmek onu yaratmaktan çok daha uzun sürer.

Hikâyenin şiire dönüşmesi çok hızlı oldu. Russell'ın Kırım'dan gönderdiği ayrıntılı haber, kasım ortasında Tayms'ta yayımlandı; savaş alanındaki bir felaketin, hükümetin ağzından değil, olayı gören bir gazetecinin kaleminden okunması İngiliz kamuoyu için yeni bir deneyimdi. O haberi okuyan kişilerden biri de dönemin saray şairi Alfred Tennyson'du. 2 Aralık 1854'te, birkaç dakika içinde bir şiir yazdı ve 9 Aralık'ta The Examiner, yani Ekzaminer adlı haftalık gazetede yayımlandı. Şiirin adı The Charge of the Light Brigade, yani Hafif Tugay'ın Hücumu'ydu.

Şiir, olayın nedenlerini tartışmıyordu. Bir emrin verildiğini, birinin hata yaptığını, ama askerin işinin sorgulamak değil yapmak ve ölmek olduğunu söylüyor; ardından ilerledikleri koridora bir isim veriyordu: Ölüm Vadisi. Ertesi yıl, bir din adamının girişimiyle şiirin binlerce kopyası basılıp Kırım'daki askerlere dağıtıldı. Yenilgi, birkaç ay içinde ezberlenen bir metne dönüşmüştü.

Bu dönüşümün bedeli vardı. Şiir olayı unutulmaz kıldı, ama olayın asıl sorusunu da örttü. Asıl soru, cesaret değildi; kimsenin cesaretinden şüphe eden yoktu. Asıl soru şuydu: göremediğin bir araziyi, senin gördüğünü sanarak tarif eden bir emir, dört satırda nasıl yazılır? Bir komutan astına ne yapacağını mı söylemelidir, yoksa neyi başarmak istediğini mi? Balaklava, modern kurmay eğitiminde bu yüzden hâlâ okutulur; emirlerde niyetin açıkça yazılması, hedefin isimlendirilmesi, alıcının hangi noktadan baktığının hesaba katılması gibi bugün sıradan görünen kuralların her biri, bu tür sabahların faturasıyla yazıldı.

Geriye tuhaf bir miras daha kaldı. O savaştan üç kelime, sahiplerinden çok daha uzun yaşadı. Kırım'ın dondurucu kışında evden gönderilen, yalnızca göz ve ağız için delik bırakan örgü başlıklara, limanın adı verildi: balaklava. Raglan'ın tek koluna rahat gelsin diye omuzdan yaka çizgisine kesilen kol biçimi, raglan kol olarak terzilik terimlerine girdi. Cardigan'ın alayında giyilen önden düğmeli örgü ceket ise onun adını taşıdı; bugün milyonlarca insan, o sabahla ilgili hiçbir şey bilmeden hırka giyiyor.

Hayatta kalanlar uzun yıllar boyunca her 25 Ekim'de bir araya geldiler; 1877'de bu buluşmalar için bir dernek kuruldu ve akşam yemeklerinde masalar, her yıl biraz daha boşaldı. En son gidenlerden biri, 13. Hafif Süvari Alayı'nda er olarak hücuma katılan, hücumda atı altında öldüğü için bacağı sıkışıp vadide kalan Edwin Hughes'du. Yaşadığı kasabada ona "Balaklava Ned" derlerdi. 18 Mayıs 1927'de, hücumdan 72 yıl sonra öldü. Onunla birlikte, o vadiyi kendi gözüyle görmüş son insan da gitmiş oldu; geriye yalnızca herkesin ezberlediği dizeler ve kimsenin tam olarak cevaplayamadığı bir soru kaldı.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.