Baler: Bittiğine İnanmadıkları Savaşın Son Askerleri

Bölüm metni

Kilisenin duvarları arkasındaki elli yedi adam düşmanın attığı kurşundan çok, düşmanın attığı gazetelerden korkuyordu. Çünkü o gazeteler tek bir şey söylüyordu: uğruna öldüğünüz ülke bu savaşı aylar önce kaybetti, bu toprak artık İspanya'nın değil. Teğmen, kâğıtları tuzak sayıp yırttı ve savaşmaya devam etti — tam üç yüz otuz yedi gün.

Luzon adasının doğu kıyısında, Pasifik'in açık sularına bakan bir koyun kenarında, Baler adında küçük bir kasaba vardır. Bugün oraya karadan gidiliyor, sörfçüler kumsallarını biliyor. Ama 19. yüzyılın sonunda Baler, Filipinler'in en ıssız köşelerinden biriydi. Kasabayı adanın geri kalanından Sierra Madre dağları ayırıyordu; ormanla kaplı, yağmurla oyulmuş, katır sırtında bile haftalar süren bir engel. Manila'dan Baler'e gitmenin makul tek yolu denizdi, o da her mevsim mümkün değildi. Kasım ile Şubat arasında Pasifik'ten gelen dalgalar koyu öyle döverdi ki hiçbir vapur yanaşamazdı. Yani yılın bir bölümünde Baler, imparatorluğun haritasında var olan ama fiilen ulaşılamayan bir noktaydı.

İspanya, Filipinler'i 300 yılı aşkın süredir yönetiyordu. Bu yönetimin ucundaki kasabalarda devlet demek, birkaç memur, bir manastır kilisesi ve tabur eksiği bir müfreze demekti. Baler'de de öyleydi. Kasabanın ortasında, taştan, kalın duvarlı, penceresi az bir kilise duruyordu: San Luis de Tolosa Kilisesi. Tropik iklimde taş yapı bir lükstür; Baler Kilisesi çevresindeki ahşap ve hasır evlerin arasında bir kaya gibi dururdu. Kimse onu bir kale olarak tasarlamamıştı, ama bir kale gibi duruyordu.

Kasaba sakin değildi. 1896'da başlayan Filipin ihtilali adanın her yanına yayılmıştı ve Baler bundan payını almıştı. 1897 sonbaharında ihtilalciler kasabadaki İspanyol müfrezesini basmış, garnizon ağır kayıp vermişti. Madrid, kaybettiği mevziyi geri almak istiyordu. Böylece 1898'in şubat ayında, 12 Şubat'ta, koya bir vapur demirledi ve karaya yeni bir müfreze çıktı.

Bu adamlar, sonradan bütün dünyanın konuşacağı kadroydu, ama o gün kimse bunu bilmiyordu. Başlarında Yüzbaşı Enrique de las Morenas y Fossi vardı; bölgenin sivil ve askeri valisi olarak atanmıştı, yani hem komutan hem kaymakam. Yanında iki teğmen vardı: Juan Alonso Zayas ve Saturnino Martín Cerezo. Bir askeri hekim geldi, Rogelio Vigil de Quiñones. Bir de papaz, Cándido Gómez Carreño. Erlerle birlikte hepsi 57 kişiydi. Çoğu genç, çoğu köylü, çoğu İspanya'nın yoksul taşrasından askere alınmış, ömründe okyanus görmemiş insanlardı.

İlk aylar tuhaf bir sükûnet içinde geçti. Askerler kasabalılarla alışveriş yaptı, çocuklar meydanda koştu, kilisenin çanı çaldı. Yüzbaşı Las Morenas kasabanın işlerine baktı, defterler tuttu, raporlar yazdı. Martín Cerezo kilisenin duvarlarına, kapısına, çan kulesine bakıp aklından geçirdiği şeyi kimseye söylemedi: burası gerekirse savunulabilirdi. Bir asker olarak refleksiydi. O refleks, birkaç ay sonra 57 kişinin hayatta kalma sebebi olacaktı.

Bu sırada, onlardan binlerce kilometre ötede, tarihin çarkı dönmeye başlamıştı. Şubatta Havana Limanı'nda bir Amerikan zırhlısı infilak etti; nisanda Amerika Birleşik Devletleri ile İspanya savaşa girdi. 1 Mayıs 1898 sabahı, Manila Körfezi'nde İspanyol filosu Amerikan donanmasının karşısına çıktı ve birkaç saat içinde yok edildi. İspanya'nın Pasifik'teki 300 yıllık varlığı, tek bir sabahın içinde temelinden sarsıldı.

Baler bunu haftalar sonra, kırık dökük söylentiler halinde duydu. Kasabaya gelen haberler artık tek yönlüydü: dağların ardından, isyancıların ağzından. Manila'dan resmî bir tebligat, bir emir, bir posta gelmiyordu; çünkü Manila'nın kendisi kuşatma altındaydı. Müfreze, imparatorluğun bir ucunda, kendisine ne olduğunu anlatacak kimsesi olmadan kaldı.

Haziran girdiğinde kasabanın havası değişti. Alışveriş azaldı, selamlar kısaldı, sokaklar erken boşalmaya başladı. Askerler geceleri ormandan gelen sesleri dinliyordu. Yüzbaşı Las Morenas, erzakın kiliseye taşınmasını emretti: pirinç, kurutulmuş et, fasulye, tuz, gaz, cephane. Kasaba halkı evlerini toplayıp birer ikişer çekilmeye başladı; bir kasabanın kendi halkı tarafından terk edilişi, gelecek olan şeyin en sessiz habercisidir. Haziranın son günlerinde Baler neredeyse bomboştu.

Elde kalan tek sağlam şey taş kiliseydi. 57 kişi, dünyanın öbür ucundaki bir imparatorluğun çoktan yenilmiş olduğunu bilmeden, o kilisenin içine girdi.

30 Haziran 1898 sabahı Martín Cerezo küçük bir devriyeyle nehir yönüne çıktı. Kasabanın boşalmasının sebebini görmek istiyordu. Sebebi çok geçmeden kendini gösterdi: ağaçların arasından açılan ateşle devriye pusuya düştü, bir onbaşı yaralandı, adamlar çatışa çatışa geri çekildi. O geri çekilme, artık bir garnizonun değil, bir kuşatmanın başlangıcıydı. Müfreze kilisenin kapısını arkasından kapattı ve sürgüledi.

Ertesi gün, 1 Temmuz, ilk teslim çağrısı geldi. Filipinli komutanlar yazılı bir mektup gönderdiler: İspanya'nın Filipinler'deki hâkimiyeti bitmişti, direnmenin anlamı yoktu, teslim olan onurlu muamele görecekti. Kuşatmanın başındaki isimlerden biri kasabanın kendi evladı Teodorico Novicio Luna'ydı; birkaç hafta sonra kumandayı Calixto Villacorta devraldı. Emirlerindeki kuvvet, kuşatmanın farklı dönemlerinde 800 ile 1000 arasında değişti. İçeride ise 57 kişi vardı ve her geçen gün sayıları azalacaktı.

Yüzbaşı Las Morenas çağrıyı reddetti. Reddin gerekçesi, dışarıdan bakınca inatçılık gibi görünen ama içeriden bakınca bambaşka bir şey olan bir askerî mantıktı. Bir İspanyol subayı, kuşatılmış bir mevziyi ancak kendi üstünden gelen yazılı ve doğrulanabilir bir emirle teslim edebilirdi. Düşmanın ağzından gelen "savaş bitti" cümlesi, tanımı gereği bir savaş hilesiydi; her ordunun kuşatma el kitabında bunun örneği vardır. Baler'in trajedisi tam da buradan doğdu: bu adamlar hatalı davranmadılar, doğru davrandılar; sadece doğru davranış onları 11 ay boyunca boşuna savaştırdı.

Kilise hızla bir istihkâma dönüştü. Duvarlara mazgallar açıldı, kapı ve pencereler kum torbaları ve moloz çuvallarıyla kapatıldı, çan kulesi gözetleme mevzii oldu. Kilisenin çevresindeki evler saldırganlara siper veriyordu; müfreze gece baskınlarıyla o evleri ateşe verdi. Kendi kasabalarını, hayatta kalmak için, kendi elleriyle yaktılar. Yangın bittiğinde kilisenin etrafında boş, düz, açık bir alan kalmıştı: nöbetçinin gördüğü, tüfeğin ulaştığı bir alan.

Sonra kuşatmanın kendine has, tekdüze ritmi kuruldu. Sabaha karşı ateş, gün boyu keskin nişancı düellosu, akşamüstü sessizlik. Kuşatanlar duvarı topla dövemiyordu; ellerindeki hafif toplarla taş duvarda ancak yaralar açıyorlardı. Doğrudan hücum denediklerinde açık alanda ağır kayıp veriyorlardı. Kuşatmanın 337 gününde Filipin tarafının kaybı, ölü ve yaralı olarak 700 dolayında hesaplanır; bu, kilisenin ne kadar zor bir hedef olduğunun en açık ölçüsüdür.

Aradaki ilişki yalnızca kurşundan ibaret değildi. Zaman zaman ateş kesildi, beyaz bayrak altında adamlar buluştu, tütün ve küçük hediyeler el değiştirdi, birbirlerinin sağlığını sordular. Sonra herkes mevziine dönüp yeniden ateş etti. Kuşatmalarda sık görülen bu tuhaf nezaket, Baler'de baştan sona sürdü ve sonun nasıl biteceğini de belirledi.

Ağustosta dışarıdaki dünya iyice hızlandı. 13 Ağustos'ta Manila Amerikan kuvvetlerine teslim oldu. Artık İspanya'nın Filipinler'de savunacak bir başkenti bile yoktu. Manila'daki İspanyol makamları Baler'i unutmadılar; tam tersine, defalarca elçi yolladılar. Rütbeli subaylar, imzalı mektuplar, hatta Filipinlilerin elinde esir bulunan iki İspanyol rahip, kiliseye gönderildi. Rahipler içeri alındı ve kuşatmanın sonuna kadar orada kaldılar, ama getirdikleri haberi kabul ettiremediler.

Çünkü içeridekiler için her elçi, düşmanın kontrolünden geçmiş bir elçiydi. Her mektup, düşman hatlarının ardından gelen bir kâğıttı. İmzalar taklit edilebilirdi, mühürler yapılabilirdi, esir bir subaya istediğiniz cümleyi yazdırabilirdiniz. Martín Cerezo bu ihtimalleri tek tek düşündü ve hepsini reddetti. Yıllar sonra yazacağı anılarında, o günlerde aklındaki tek sabit fikri anlatır: kanıt, düşmanın elinden geçmemiş bir kanıt olmalıydı.

Böyle bir kanıt yoktu. Ve kilisenin içinde, kurşundan çok daha sabırlı bir düşman çoktan işe koyulmuştu.

Kuşatmanın gerçek katili tüfek değildi. Erzak baştan tartılıydı; pirinç, kuru fasulye, tuzlanmış et, biraz konserve. Aylar geçtikçe tayınlar kısıldı, sonra yarıya indi, sonra tanınmaz hale geldi. Ama asıl mesele miktar değil, çeşitti. Kilisedeki adamlar aylarca neredeyse yalnız cilalanmış pirinçle beslendi. Bugün bunun ne demek olduğunu biliyoruz: pirincin kepeği alındığında B1 vitamini de gider, ve o vitamin olmadan insan bedeni beriberi denen hastalığa teslim olur.

Beriberi yavaş gelir. Önce bacaklarda uyuşma, sonra güçsüzlük başlar. Adam tüfeğini kaldıramaz olur. Ayak bileklerinden başlayarak vücut şişer, ödem yukarı doğru tırmanır, nefes darlaşır. Sonunda kalp yorulur ve durur. Kilisenin içinde, 20 yaşındaki sağlıklı erkekler haftalar içinde yürüyemez hale geldi. Duvar diplerine serilmiş, şişmiş bacaklarını uzatmış, konuşacak takati kalmamış adamlar sırayla öldü.

Hekim Rogelio Vigil de Quiñones bu hastalığın sebebini bilmiyordu; o tarihte hiç kimse tam olarak bilmiyordu, vitamin kavramı henüz kurulmamıştı. Elinde ilaç da kalmamıştı. Ama iyi bir hekimin sezgisiyle bir şeyi fark etti: hastalık ile yedikleri arasında bir bağ vardı. Israrla taze şeyler istedi. Bunun üzerine kilisenin çevresine küçük bir bostan ekildi, gece karanlığında yakın bahçelere sızıp kabak, yeşillik, ne bulurlarsa toplayan akınlar düzenlendi. Bir avuç yaprak için ateş altına çıkmak, dışarıdan bakınca akıl dışı görünür. İçeriden bakınca hayatta kalmanın kendisiydi ve o akınlar gerçekten de ölümleri yavaşlattı.

Yeterli olmadı. Kilisenin papazı Cándido Gómez Carreño hastalığa yenildi. 18 Ekim 1898'de Teğmen Juan Alonso Zayas öldü; beriberi onu da almıştı. Bir ay geçmeden, 22 Kasım'da, müfrezenin komutanı Yüzbaşı Enrique de las Morenas aynı hastalıktan öldü. Bir kasabanın valisi olarak gelmişti; bir kilisenin içinde, kendi adamlarının yanında, ilaçsız öldü.

O kasım ayı Baler'in en karanlık ayıdır. İki subayını birden kaybeden bir müfreze, normal şartlarda dağılır. Cenazeler kilisenin avlusuna, ateş altında kazılan çukurlara gömüldü. Ölülerin gömülmesi bile bir operasyondu; kısa ateşkesler ayarlandı, insanlar toprağı aceleyle örttü. Kuşatma boyunca ölenlerin sayısı 19'u buldu: 15 kişi hastalıktan, 2 kişi aldığı yaradan, 2 kişi de kendi arkadaşlarının kararıyla.

Komuta artık geriye kalan tek subaya, Saturnino Martín Cerezo'ya geçmişti. Otuzlu yaşlarının başında, taşralı, sert, az konuşan bir adamdı. Onun eline geçen şey bir birlik değil, bir enkazdı: yürüyemeyen hastalar, tükenen erzak, ölmüş iki subay ve dışarıdan durmadan "savaş bitti" diye bağıran bir düşman. Martín Cerezo'nun yaptığı şey, insanın tüylerini ürperten bir tercihti. Gevşemek yerine sıktı. Nöbetleri düzenledi, günlük yoklamayı sürdürdü, ayakta kalabilen herkese görev verdi, disiplini kuşatmanın ilk günündeki gibi işletmeye çalıştı.

Bunun bir sebebi vardı. Böyle yerlerde ölümü hızlandıran şey çoğu zaman hastalık değil, çözülmedir; yapacak işi kalmayan insan daha çabuk gider. Rutin, o kilisede bir tür ilaç işlevi gördü. Sabah yoklaması, gece nöbeti, bostanın sulanması, mazgalın temizlenmesi. Ama aynı disiplin, aynı sertlik, sonradan Martín Cerezo'nun adının etrafında hep bir tartışma bırakacaktı: kahraman mı, yoksa adamlarını gereksiz yere aylarca ölüme yatıran bir inatçı mı?

O soru bugün bile tam kapanmış değildir. Kesin olan şu ki, kilisenin içindekiler ne için dayandıklarını bilmiyorlardı. İspanya, onlar duvar diplerinde ölürken, masaya oturmuş, sömürgesini satmaktaydı.

10 Aralık 1898'de Paris'te bir antlaşma imzalandı. İspanya, Küba'daki hâkimiyetinden vazgeçti, Porto Riko'yu ve Guam'ı devretti, Filipinler'i ise 20 milyon dolar karşılığında Amerika Birleşik Devletleri'ne bıraktı. Baler'deki kilisenin savunduğu egemenlik, o gün bir kâğıt üzerinde hukuken sona erdi. İçeridekilerin bundan haberi yoktu; olsa da inanmayacaklardı.

Çünkü inanmamak, o kilisede bir alışkanlığa dönüşmüştü. Kuşatanlar bir süredir yeni bir yöntem deniyorlardı: mermi yerine kâğıt. Beyaz bayrakla yaklaşıp kilisenin önüne İspanyolca gazeteler bıraktılar. Manila'nın düştüğünü, filonun battığını, antlaşmanın imzalandığını yazan gazeteler. Martín Cerezo bunları okudu ve sahte olduklarına hükmetti.

Bugünden bakınca bu karar akıl almaz görünür. Ama onun mantığını izlemek gerekir. Bir gazete, en kolay taklit edilen şeydir. Düşman hattının ardında bir matbaa varsa, istediğiniz haberi dizip basabilirsiniz. Üstelik gelen gazetelerin bazıları gerçekten de dikkat çekecek kadar "tam yerinde" haberler taşıyordu: sanki içeridekini ikna etmek için seçilmiş sayfalar. Martín Cerezo her nüshayı bir istihbarat subayı gibi inceledi; ilanlara, tarihlere, dizgiye baktı ve hepsinde bir kurgu ihtimali buldu. Gazeteleri bir kenara attı, adamlarına da moral bozacak diye çoğunu göstermedi.

Dışarıdaki dünya bu sırada bir kez daha değişti. 4 Şubat 1899'da Manila'da Filipin kuvvetleriyle Amerikan kuvvetleri arasında çatışma çıktı ve Filipin-Amerikan Savaşı başladı. Yani kiliseyi kuşatan insanlar artık yepyeni bir savaşın içindeydi ve Baler'deki bu tuhaf düğümü bir an önce çözmek istiyorlardı.

Nisanda denizden beklenmedik bir gölge belirdi. 11 Nisan 1899'da Amerikan savaş gemisi Yorktown, Baler koyuna demir attı. Amerikalılar, kilisede hâlâ direnen İspanyolların hikâyesini duymuşlardı ve onları alıp götürmeyi düşünüyorlardı. Gemiden bir bot indirildi; teğmen James Gillmore komutasındaki küçük müfreze, nehir ağzına doğru ilerledi. Kıyıdaki ağaçların arkasında bekleyen Filipin kuvvetleri ateş açtı. Amerikalılardan birkaçı öldü, Gillmore ve adamları esir düştü; aylarca esarette kalıp ancak aralık ayında kurtarılabildiler. Amerikan gemisi bir süre koyda bekledi, sonra demir aldı ve gitti.

Kilisedekiler o silah seslerini duydular. Denizden gelen kurtuluş, kapılarının birkaç kilometre ötesinde parçalanmıştı ve onlar bunun ne olduğunu bile tam anlayamadılar.

Mayıs geldiğinde kilisenin içindeki hava zehirlenmişti. Aylardır aynı duvarların arasında, aynı yüzleri görerek, ölülerini gömerek, yarı aç yaşayan adamlar arasında umutsuzluk konuşulmaya başlanmıştı. 8 Mayıs'ta bir asker, Alcaide adında bir er, gece karanlığında dışarı sızıp Filipin tarafına geçti. Kaçış, kuşatmanın en tehlikeli anıydı; çünkü bir kişi kaçtıysa diğerleri de düşünüyor demekti.

Martín Cerezo bunu bir çözülme belirtisi saydı ve bir askerî mahkeme kurdu. Kaçağa yardım ettikleri kararına varılan iki asker, Antonio Menache Sánchez ve Vicente González Toca, 1 Haziran 1899'da kurşuna dizildi. Kuşatmanın son gününden bir gün önce, kendi arkadaşlarının kurşunuyla öldüler. Baler hikâyesinin en çok tartışılan, en karanlık sayfası budur; kahramanlık anlatısının içine yerleştirilmesi en zor olan gerçek de.

Oysa kilit çoktan dönmeye başlamıştı. 28 Mayıs 1899'da, Manila'dan gönderilen Yarbay Cristóbal Aguilar y Castañeda beyaz bayrakla kiliseye yaklaştı ve her zamanki gibi konuşmayı denedi, sonuç alamadan geri döndü. Ama arkasında bir tomar gazete bıraktı.

Martín Cerezo o gazeteleri de şüpheyle açtı. Sayfaları çevirdi. Sonra, savaş haberlerinin arasında değil, günlük hayat sayfalarında, tanıdığı bir subayla ilgili küçük, sıradan, önemsiz bir habere rastladı. Yalnızca kendisinin bilebileceği türden özel bir ayrıntıydı. Hiçbir düşman bunu uyduramazdı; uydurmak için o adamın hayatını bilmek gerekirdi, üstelik böyle bir ayrıntıyı bir tuzağın içine koymak kimsenin aklına gelmezdi.

Kâğıdı elinde tutarken anladı. Gazete gerçekti. Ve gazete gerçekse, ötekiler de gerçekti. İspanya gitmişti. Onlar, olmayan bir imparatorluğun bayrağını bir yıla yakın süredir korumuşlardı.

2 Haziran 1899 sabahı, Baler Kilisesi'nin duvarlarından bir bayrak sallandı. İçerideki adamlar, aylardır ilk kez tüfeklerini kaldırmadan bekliyorlardı.

Martín Cerezo teslim olmadı; anlaşma yaptı. Şartlarını yazılı olarak bildirdi: ateş kesilecek, silahlar Filipin subaylarına düzenli biçimde teslim edilecek, kendisi ve adamları savaş esiri sayılmayacak, kimseye zarar verilmeyecek ve İspanya'ya dönebilecekleri bir limana kadar güvenli geçiş sağlanacaktı. Kuşatmanın son döneminde kumandayı yürüten Filipinli subaylar şartları kabul etti.

Sonra borazan çaldı. Kuşatmanın ilk gününden beri direğinde duran bayrak indirildi, katlandı. Kapının önündeki moloz çuvalları ve kum torbaları kaldırıldı; 337 gündür kapalı duran kapı açıldı ve içeriden gün ışığına çıkanlar sayıldı: 33 kişi. Kiliseye 57 kişi girmişti. 19'u ölmüştü, 5'i kaçmıştı. Kalanlar sakallı, sarı benizli, bir kısmı yürüyemeyecek kadar zayıf, üniformaları lime lime insanlardı.

Dışarıda onları bekleyen şey, bir yenilgi töreninin küçültücü sahnesi olmadı. Aylardır o duvarlara ateş eden Filipinli askerler saf tutup silah çattılar ve karşılarındaki bu perişan kafileyi selamladılar. Kasabalılar yiyecek getirdi. 33 kişi Baler'den, kendilerini kuşatanların koruması altında yola çıktı; Manila'ya sağ salim ulaştılar.

Hikâyeyi asıl efsaneye çeviren belge, bundan dört hafta sonra geldi. 30 Haziran 1899'da, Filipin Cumhuriyeti'nin cumhurbaşkanı Emilio Aguinaldo bir kararname yayımladı. Kararname, Baler Kilisesi'ni savunan İspanyol birliğinin gösterdiği direnişi övüyor, bunu efsanevi kahramanları El Cid ve Pelayo'nun soyundan gelenlere yakışır bir destan olarak niteliyordu. Ve şu hükmü koyuyordu: bu kuvveti oluşturan kişiler esir sayılmayacak, aksine dost sayılacak; ülkelerine dönebilmeleri için gerekli belgeler kendilerine verilecekti.

Bunu, halkının 300 yıllık sömürge yönetimine karşı savaşmış bir adamın, kendi düşmanının askerleri için yazdığını hatırlamak gerekir. Aguinaldo o sırada Amerikan ordusuyla ölüm kalım savaşındaydı; Baler'deki 33 adamı serbest bırakmasının ona hiçbir askerî faydası yoktu. Kararname bir hesap değil, bir jestti; ve tarih, hesapları unutup jestleri hatırlama eğilimindedir.

Hayatta kalanlar 1 Eylül 1899'da Barselona'ya vardılar. Rıhtımda kalabalık vardı. Bu, İspanya için tuhaf bir andı: 1898'de her cephede yenilmiş, imparatorluğunun son parçalarını kaybetmiş bir ülke, elinde tutunacak tek bir hikâye buldu ve ona sarıldı. Martín Cerezo binbaşılığa yükseltildi, kendisine askerî nişanların en ağırlarından biri verildi; erlere madalya ve maaş bağlandı. Martín Cerezo 1904'te kuşatmanın anılarını kitaplaştırdı; Baler hakkında bugün bildiğimiz pek çok ayrıntı, ilk kez o sayfalardan çıktı. İspanyolcada onlara verilen ad da yerleşti: los últimos de Filipinas, yani Filipinler'in Sonuncuları.

Ve tam burada hikâye ikinci hayatına başladı. 1945'te çekilen bir film, kuşatmayı milli bir destan olarak beyazperdeye taşıdı ve kilisedeki adamları bir kuşağın kafasındaki kahramanlık tanımına dönüştürdü. 2016'da yapılan yeni bir film ise aynı olayı tersinden anlattı: bitmiş bir savaşın içinde harcanan gençlerin, anlamını yitirmiş bir sadakatin, sömürge maceralarının bedelini ödeyen sıradan insanların hikâyesi olarak. İki film aynı 337 günü anlatır; aralarındaki fark, İspanya'nın kendi geçmişine bakışında 70 yılda olan değişimdir.

Kuşatmadan sağ çıkanların sonuncusu, Emilio Fabregat, 1960'ta öldü. O öldüğünde Filipinler bağımsız bir cumhuriyetti, İspanya'nın sömürge çağı tarih kitaplarına kapanmıştı ve Baler'deki kilise hâlâ ayaktaydı.

Bugün Baler, Aurora eyaletinin merkezidir. Kilise onarıldı, kuşatmanın anıtı meydana dikildi, İspanyol askerlerinin gömüldüğü yer işaretlendi. Filipinler'in Kongresi 2003'te bir yasa çıkararak 30 Haziran gününü Filipin-İspanya Dostluk Günü ilan etti; seçilen tarih, tam da Aguinaldo'nun "esir değil, dost" kararnamesinin tarihidir. Her yıl o gün, Baler'de iki ülkenin bayrakları yan yana çekilir; bir zamanlar birbirine ateş eden iki ordunun torunları aynı kilisenin önünde durur.

Baler'i hatırlanmaya değer kılan şey, 33 kişinin dayanıklılığı değil yalnızca. Asıl mesele haberin kendisidir. O kilisede bir savaş, bittikten 11 ay sonra devam etti; çünkü bitişin haberi, kabul edilebilir bir biçimde oraya ulaşamadı. Bugün bir olayın duyulması saniyeler sürüyor, ama insanın bir haberi kabul etmesi hâlâ apayrı bir mesele. Martín Cerezo'nun elindeki gazeteler doğruydu ve o aylarca inanmadı; sonunda onu ikna eden şey büyük bir kanıt değil, kimsenin uyduramayacağı kadar küçük bir ayrıntı oldu. İnsan zihni, çoğu zaman en büyük gerçeği en küçük detaydan teslim alır.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.