Tavus Tahtı: Delhi'yi Bir Baharda Boşaltan Şah

Bölüm metni

Dünyanın en zengin imparatorluğunun başkenti, bir öğleden sonra kapılarını kendi eliyle açtı. İçeri giren adam ne taç istedi ne toprak — sadece hazineyi istedi ve onu taşımak için fil kervanları gerekti. Delhi o baharda öyle bir boşaldı ki, iki yüzyıllık bir imparatorluk bir daha asla ayağa kalkamadı.

Delhi'de bahar sabahları erken başlar. 1739 yılının Şubat ayında, Yamuna Nehri'nin kıyısındaki kızıl kumtaşından sarayın has odalarında, gün doğmadan önce müzik sesi duyulurdu. İmparator Muhammed Şah geceyi genellikle uyuyarak değil dinleyerek geçirirdi. Sarayın baş müzisyeni Niyamat Han, sanat adında Sadarang, yeni bir makam düzeni üzerinde çalışıyordu; bugün Hint klasik müziğinin omurgası sayılan hayal formunun olgunlaşması bu sarayda, bu adamın elinde gerçekleşti. Şairler Farsçadan Urducaya geçiyor, saray dili bir edebiyat diline dönüşüyordu. İmparatorun lakabı Rangila'ydı; kabaca renkli, hayatın tadını çıkaran anlamına gelir. Bu lakabı ona düşmanları takmadı, çağdaşları taktı ve o da itiraz etmedi.

Muhammed Şah tahta 1719'da, on yedi yaşındayken oturmuştu. O yıl Babür tahtına dört ayrı kişi oturmuştu; imparatorlar birbiri ardına indiriliyor, kör ediliyor, zehirleniyordu. Onu tahta çıkaran Seyyid kardeşler, gerçek iktidarı ellerinde tutan iki vezirdi. Genç imparator birkaç yıl içinde onları tasfiye etmeyi başardı ve bu, uzun saltanatının en keskin siyasi hamlesi olarak kaldı. Sonrası bir çözülme hikâyesidir. 1724'te imparatorluğun en yetenekli idarecisi Nizamülmülk Asıf Cah, başkentteki entrikalardan bıkıp güneye, Dekkan'a çekildi ve orada fiilen kendi devletini kurdu. Bengal, Avad, Racputana birer birer merkeze vergi göndermeyi aksatmaya başladı. 1737'de Maratha ordusu Delhi'nin varoşlarına kadar geldi, birkaç mahalleyi yağmalayıp çekildi. Başkentte kimse buna karşılık verecek bir sefer düzenleyemedi.

Yine de imparatorluğun görüntüsü ihtişamlıydı, çünkü elinde hâlâ dünyanın en zengin hazinesi vardı. Ve o hazinenin merkezinde tek bir nesne duruyordu.

Şah Cihan, Taç Mahal'i yaptıran imparator, tahta çıktıktan kısa süre sonra kuyumcularına olağanüstü bir iş vermişti: hazinedeki en iyi taşlar bir tahtta toplanacaktı. İşin başında Said Gilani adında bir usta vardı. Yedi yıl sürdü. Taht, 22 Mart 1635'te, Ramazan Bayramı ile Nevruz'un aynı güne düştüğü bir sabah törenle kullanıma açıldı. Saray tarihçisinin verdiği ölçülere göre boyu yaklaşık iki buçuk metre, yüksekliği dört metreyi aşıyordu. On iki zümrüt sütun mücevher kaplı bir gölgeliği taşıyor, sütunların tepesinde altından tavus kuşları duruyordu. Adı buradan geliyordu: Taht-ı Tâvûs, yani Tavus Tahtı. Maliyeti 10 milyon rupi olarak kayda geçti; bu, Taç Mahal'in maliyetinin iki katıdır. Bir tahtın, bir anıt mezardan iki kat pahalıya mal olması, o hanedanın kendini nasıl gördüğü hakkında her şeyi anlatır.

1665'te Delhi'ye gelen Fransız mücevher tüccarı Jean-Baptiste Tavernier tahtı yakından görme izni aldı ve saydı. Not defterine 108 iri lâl yakut ve 116 zümrüt geçirdi; yakutların birçoğu 100 karatın üzerindeydi. Tahtın alt yüzeyinin baştan aşağı elmas ve inciyle kaplı olduğunu yazdı. Aynı salonun duvarında, iki yüzyıl önce yaşamış şair Emir Hüsrev'e atfedilen bir beyit kazılıydı: Yeryüzünde bir cennet varsa, işte burasıdır, işte burasıdır, işte burasıdır.

O cennetin batı sınırında, aynı yıllarda, bambaşka bir adam yükseliyordu.

Adı Nadir'di. Kuzeydoğu İran'da, Horasan'da, Afşar Türkmen boyuna mensup yoksul bir aileden geliyordu; çocukluğunda çobanlık ve deve sürücülüğü yaptığı anlatılır. Safevi Devleti Afgan istilasıyla çöktüğünde, Nadir önce bir aşiret reisi, sonra bir ordu komutanı, sonra devletin gerçek sahibi oldu. Afganları kovdu, Osmanlılarla ve Ruslarla savaştı, kaybedilen toprakları geri aldı ve 1736'da Mugan ovasında toplanan büyük kurultayda Safevi hanedanına son verip tacı kendi başına geçirdi.

Sonra doğuya döndü. 1738 baharında Kandehar'ı aldı, Gazne'yi geçti, 19 Haziran'da Kabil kalesi teslim oldu. Kabil o tarihte Babür toprağıydı. Nadir Şah'ın resmî gerekçesi hazırdı: İran'dan kaçan Afgan isyancılar Babür topraklarına sığınıyordu ve Delhi bu konuda gönderilen elçilere cevap bile vermemişti. Elçilerden biri aylarca başkentte bekletilmiş, sonra eli boş yollanmıştı. Bu, bir imparatorluğun bir başkasını ciddiye almadığını gösteren türden bir kayıtsızlıktı. Nadir Şah bunu bir davetiye saydı.

Kasım 1738'de ordusu Hayber geçidini aştı. Ocak ayında Lahor teslim oldu. Şubat ayının ortasında, Delhi'nin yüz kilometre kadar kuzeyinde, Karnal denen ovada iki dünya karşı karşıya geldi.

Sayılar bakıldığında meseleyi kapatıyordu. Babür ordugâhında 300 bin kişi vardı. Fillerin sayısı binlerle ifade ediliyordu, toplar ağırdı ve çoktu, çadırlar ufka kadar uzanıyordu. Karşı tarafta 55 bin süvari vardı. Ama bu 55 bin kişi, on beş yıldır Afganistan'dan Kafkasya'ya kadar aralıksız savaşan, tek bir adamın sesiyle hareket eden profesyonel bir orduydu. Babür ordugâhındaki 300 bin kişinin ancak dörtte biri, yaklaşık 75 bin kişi savaşabilecek durumdaydı; gerisi hizmetkârlar, tüccarlar, aileler, deve sürücüleriydi. Bir ordu değil, yürüyen bir şehirdi.

Komuta da bölünmüştü. Emir Han Devran'daydı; imparatorun eski dostu, cesur ama tedbirsiz bir adam. Dekkan'dan çağrılan Nizamülmülk savunmada kalmayı, siper kazıp beklemeyi savunuyordu. Avad valisi Saadet Han ise kendi birlikleriyle sonradan yetişti ve saraydaki rekabet ordunun kaderini belirledi. Nadir Şah'ın öncü birlikleri 24 Şubat 1739 sabahı ordugâhın erzak kollarına saldırınca, Saadet Han yolculuğun yorgunluğunu üzerinden atmadan, zırhını bile tam kuşanmadan, kendi birliğiyle dışarı fırladı. Amacı Han Devran'dan önce zafer kazanmaktı.

Nadir Şah tam olarak bunu bekliyordu.

Onun taktiği basitti ve yıllardır işliyordu. Hafif süvarisi düşmana yaklaşıyor, tüfek ateşi açıyor, sonra bozguna uğramış gibi geri kaçıyordu. Bu geri çekilme sırasında da ateş etmeye devam ediyorlardı; eyerin üstünde geriye dönerek atış yapma tekniği o topraklarda iki bin yıllık bir gelenekti. Peşine düşen ağır Babür süvarisi düzenini bozup ordugâhın top menzilinden çıkınca, iki kanattan pusudaki birlikler kapanıyordu. Nadir Şah'ın elinde ayrıca zemburek denen bir silah vardı: devenin sırtına yerleştirilmiş, mafsallı bir yatakta dönen küçük toplar. Ağır Babür topları bir mevziden diğerine öküzlerle taşınıyordu; zemburekler dörtnala gidiyor, duruyor, ateş ediyor, yer değiştiriyordu.

Asıl yıkımı fillerde yaptılar. Savaş filleri, önlerinde duran her şeyi ezmek üzere yetiştirilmişti; ama patlama sesine ve aleve karşı hiçbir şey öğretilemez. Zemburek ateşi ve ateşe verilen düzenekler sürüyü paniğe soktu. Filler döndü ve kendi saflarına daldı. Bir ordunun en ağır silahı, o ordunun içinde açılan bir gedik hâline geldi.

Savaş öğle namazı vaktinde başladı, ikindiye varmadan bitti. Üç saat sürmedi. Han Devran ağır yaralandı ve iki gün sonra öldü. Saadet Han'ın fili kontrolden çıkıp İran saflarının içine daldı ve vali esir düştü. Babür tarafında 20 bine yakın ölü vardı ve dört yüz kadar subay hayatını kaybetmişti. Nadir Şah'ın kaybı, yaralılar dahil, 1.100 kişiydi.

Ertesi gün Nizamülmülk müzakere için karşı ordugâha gitti. Anlaşma şuydu: Nadir Şah 20 milyon rupi savaş tazminatı alacak, Muhammed Şah tahtında kalacak, İran ordusu geri dönecekti. Bu, imparatorluk için pahalı ama katlanılabilir bir sonuçtu.

Anlaşmayı bozan şey, savaş meydanında değil, çadırda oldu. Esir düşen Saadet Han'ın gözü, ölen Han Devran'ın makamındaydı; o makamın Nizamülmülk'e verildiğini öğrenince, kaynakların anlattığına göre Nadir Şah'a şunu söyledi: 20 milyon rupi hiçbir şeydir, Delhi'de bunun on katı vardır, bizzat kendisi 200 milyon rupi toplayabilirdi. Bir imparatorluğun en zengin şehrinin kapısını, dışarıdan gelen bir fatih değil, o imparatorluğun kendi valisi açtı.

Nadir Şah tazminat anlaşmasını rafa kaldırdı ve Muhammed Şah'ı yanına alarak güneye, başkente doğru yürüdü. İki hükümdar yan yana gidiyordu; biri misafir, diğeri esirdi, ama hangisinin hangisi olduğu herkesin malumuydu. Yol boyunca ordu, gösteriş için değil, düzen içinde ilerledi. Nadir Şah askerinin yağma yapmasına henüz izin vermiyordu.

Saadet Han, 19 Mart günü öldü. Kaynakların çoğu zehir içtiğini, birkaçı hastalıktan gittiğini yazar. Ertesi gün, 20 Mart 1739'da, Nadir Şah Delhi'ye girdi ve Lâl Kila'ya, yani Kızıl Kale'ye yerleşti. Cuma hutbesi onun adına okundu, onun adına sikke kesildi. İlk gün hiçbir olay çıkmadı.

Bir şehrin 200 bin kişilik bir orduyu bir gecede beslemesi mümkün değildir. 21 Mart sabahı Delhi'de tahıl fiyatları katlanmıştı. İran askerleri pazarlara girip fiyat listesi dayatmaya kalkınca, tahıl satıcılarıyla tartışma çıktı. Tartışma kavgaya, kavga sokak dövüşüne döndü. O saatlerde şehre bir söylenti yayıldı: Nadir Şah kalede vurulmuş, ölmüştü.

Söylentinin nereden çıktığı hiçbir zaman anlaşılamadı. Ama işe yaradı. Delhi halkı, iki gündür sokaklarında dolaşan yabancı askerlere saldırdı. Dar sokaklarda, damlardan, avlulardan, hamam kapılarından saldırdılar. Gece boyunca süren bu ayaklanmada 3 bine yakın İran askeri öldürüldü. Şehir, kaybettiği savaşı sokak aralarında geri kazanmaya çalışıyordu.

22 Mart sabahı, güneş doğarken, Nadir Şah atına bindi ve muhafızlarıyla Kızıl Kale'den çıktı. Şehrin ana caddesi Çandni Çovk'a, yani Ay Işığı Çarşısı'na doğru ilerledi. Ölü olduğu söylenen adamın canlı ve at üstünde görünmesi, söylentiyi bitirmesi gereken bir hareketti. Caddenin ortasındaki Sunehri Mescidi'nin, yani Altın Cami'nin damına çıktı ve şehri seyretti.

Aşağıda bir kalabalık toplanmıştı. Kalabalığın içinden bir el ateş edildi. Kurşun Nadir Şah'a isabet etmedi; yakınındaki bir subayı öldürdü.

Nadir Şah kılıcını çekti. Saat dokuza geliyordu. Verdiği emir, o coğrafyanın hukuk dilinde adı olan bir emirdi: katl-i âm, yani ayrım gözetmeksizin öldürme. Bir kentin cezalandırılmasının en eski ve en acımasız biçimiydi ve Nadir Şah'ın ordusu bunu daha önce de uygulamıştı.

Sonraki altı saat, Delhi'nin bin yıllık tarihindeki en karanlık gün olarak kaldı. Askerler mahalle mahalle ilerledi. Evler ateşe verildi, kapılar kırıldı, sokaklarda kaçmaya çalışanlar yakalandı. Yangınlar öyle büyüdü ki dumandan gökyüzü kararıyordu. Bazı aileler dışarıdakine yakalanmamak için kendi evlerini yakıp içeride kaldı; kadınların kuyulara atladığı anlatılır. Ölü sayısı için verilen tahminler 20 bin ile 30 bin arasında değişir. Bu, tek bir sabahta, şehrin toplam nüfusunun önemli bir bölümü demektir.

Kılıç, sarayda dehşet içinde bekleyen adamların da tek umuduydu. Öğleden sonra Muhammed Şah, Nizamülmülk ve saray erkânı Altın Cami'ye geldiler. Başları açıktı, kılıçlarını kuşanmamışlardı, elleri bağlanmış gibi önlerinde bekliyordu. Bir imparatorluğun en yüksek rütbeli adamları, kendi şehirlerinin kalanı için yalvardılar. Nizamülmülk'ün Nadir Şah'a söylediği rivayet edilen cümle şudur: Şehirde öldürülecek kimse kalmadı, bize de merhamet edin.

Nadir Şah dinledi ve kılıcını kınına soktu.

Olayın en çarpıcı kısmı budur. Emir verildiğinde katliam bir anda başlamıştı; emir geri alındığında da bir anda durdu. Ordusu, kentin dört bir yanında, elleri kanlı hâlde, saat üçe doğru geri çekildi. Bu, kontrolden çıkmış bir kalabalığın öfkesi değildi. Baştan sona kumanda edilen bir işlemdi ve tam da bu yüzden daha ürkütücüdür.

Kan durdu, ama işin asıl amacı yeni başlıyordu. Nadir Şah şehri mahallelere böldü ve her mahalleye tahsildar atadı. Toplanacak miktar önceden belirlenmişti ve mahalle bu miktarı bulmakla yükümlüydü. Zengin tüccarların evleri didik didik arandı, gömülü küpler için avlular kazıldı, bilgi vermeyenlere işkence edildi. Sarrafların defterleri ele geçirildi. İmparatorluk hazinesi, saray mücevherhanesi, prenslerin özel kasaları ve şehrin bütün büyük servetleri elli yedi gün süren tek bir kayıt işlemine dönüştü. Bu iş bittiğinde Delhi, üç kuşak boyunca toparlanamayacak biçimde fakirleşmişti.

Nihai hesap, tarihte tek seferde el değiştirmiş en büyük servetlerden biridir. Toplam 700 milyon rupi olarak tahmin edilir. Bunun 600 milyonu mücevher, 10 milyonu külçe altın, 6 milyonu sikkeydi. Geri kalanı kumaş, silah, halı, at, fil ve şehrin taşınabilir her şeyiydi. Yükün taşınması için binlerce deve ve fil kullanıldı. Nadir Şah eşyayla yetinmedi: binlerce zanaatkârı, taş yontucusunu, marangozu ve kuyumcuyu ailelerinden ayırıp İran'a götürdü, çünkü hazineyi işleyecek elleri de istiyordu. 10 bin kadar kadın ve çocuk esir olarak kafileye katıldı.

Hazinenin içinde, geri kalan her şeyi gölgede bırakan üç parça vardı.

Birincisi Kûh-i Nûr, yani Işık Dağı adıyla bilinen elmastı. İkincisi Deryâ-yı Nûr, yani Işık Denizi'ydi; pembemsi rengiyle ilkinden daha nadir sayılan bir taş. Işık Dağı'nın Nadir Şah'ın eline nasıl geçtiğine dair meşhur bir hikâye vardır: Muhammed Şah'ın taşı sarığında sakladığını öğrenen Nadir Şah'ın, dostluk nişanesi olarak sarık değiştirmeyi önerdiği ve elması böyle aldığı anlatılır. Bu hikâye çağdaş kayıtlarda geçmez, sonraki yüzyıllarda anlatılan bir efsanedir. Gerçek muhtemelen çok daha sıradandır: taş, sarayın mücevher defterinde kayıtlıydı ve defter Nadir Şah'ın elindeydi.

Üçüncüsü Tavus Tahtı'ydı.

Taht, dört metreyi aşan yüksekliğiyle olduğu gibi taşınamazdı. Sökülerek sandıklandı ve kafilenin en ağır korumalı bölümüne yerleştirildi. Şah Cihan'ın yedi yılda kurdurduğu nesne, birkaç günde parçalarına ayrıldı ve kuzeybatıya doğru yola çıktı. Yüz dört yıl boyunca Babür iktidarının fiziksel karşılığı olan şey, artık bir yük katarının parçasıydı.

Nadir Şah, ayrılmadan önce bir şey daha yaptı ve bu, seferin siyasi mantığını açıklar. Delhi tahtına oturmadı, imparatorluğu ilhak etmedi, kendi valisini bırakmadı. Mayıs ayında düzenlenen bir törende, tacı kendi elleriyle Muhammed Şah'ın başına geri koydu ve İndus Nehri'nin doğusundaki bütün toprakları ona iade etti. Karşılığında nehrin batısında kalan her yeri, yani bugünkü Afganistan'ı ve Sind'i kendi devletine kattı. Ayrıca oğlu Nasrullah Mirza'yı Babür hanedanından bir prensesle evlendirerek iki hanedan arasında akrabalık bağı kurdu. Yani bir imparatorluğu yıkmayı değil, boşaltmayı ve arkasında kendisine borçlu, zayıf ve minnettar bir komşu bırakmayı seçmişti.

16 Mayıs 1739'da ordusuyla Delhi'den ayrıldı. Dönüş yolunda Pencap'ta Sih birlikleri kafileye baskınlar düzenledi, bir miktar ganimeti geri aldı ve esirlerin bir kısmını kurtardı; ama bu, denizden bir kova su almaktan ibaretti. İran'a vardığında Nadir Şah, ülkesinde üç yıl boyunca vergi toplanmayacağını ilan etti. Bir devletin bütün gelirinden üç yıl vazgeçebilmesi, tek bir şehirden çıkarılan servetin büyüklüğü hakkında herhangi bir rakamdan daha çok şey söyler.

Peki taht ne oldu?

Cevap, hikâyenin en ironik kısmıdır. Nadir Şah dönüşünden sonra hızla değişti; kuşkucu, sert ve öngörülemez oldu. Kendisine suikast düzenlendiğinden şüphelendiği oğlunu kör ettirdi, sonra bu kararından duyduğu pişmanlıkla çevresini cezalandırdı. Haziran 1747'de, kendi muhafızları tarafından çadırında öldürüldü. Ölümünün ardından kurduğu devlet birkaç ay içinde dağıldı ve hazinesi yağmalandı.

Tavus Tahtı bu yağmada ortadan kayboldu. Neredeyse kesin olan şey, bir bütün olarak korunmadığı, taşları sökülüp dağıtıldığı ve altınının eritildiğidir. Yani nesne, kendisini almak için 30 bin kişinin öldürüldüğü o obje, sahibinden sadece sekiz yıl fazla yaşadı. Tahran'da bugün sergilenen ve zaman zaman aynı adla anılan tahtlar, sonraki yüzyılda yapılmış başka eserlerdir. Işık Denizi elması İran'da kaldı ve bugün de oradadır. Işık Dağı ise Nadir Şah'ın Afgan komutanlarından Ahmed Şah Dürranî'nin eline geçti, oradan Afgan hanedan kavgalarının içinden geçerek 1813'te Pencap hükümdarı Ranjit Singh'e ulaştı, 1849'da Pencap'ın İngilizler tarafından ilhakıyla Londra'ya gitti ve bugün Britanya kraliyet mücevherleri arasındadır. Sahibini asla uzun süre koruyamamış olması, taşın etrafında dolaşan uğursuzluk söylentilerinin de kaynağıdır.

Nadir Şah'ın seferi elli yedi gün sürdü ve iki yüz yıllık bir imparatorluğu bitirdi. Ama bu bitiş, bir savaşta yenilmek gibi olmadı. Muhammed Şah 1748'de ölene kadar tahtta kaldı. Sarayda törenler yapılmaya, fermanlar yazılmaya, unvanlar dağıtılmaya devam etti. Dışarıdan bakıldığında hiçbir şey değişmemiş gibiydi. Değişen şey görünmezdi ve tam da bu yüzden onarılamazdı.

Bir imparatorluk iki şeyle ayakta durur: parayla ve korkuyla. Delhi bir baharda ikisini birden kaybetti. Hazine boşalmıştı; merkez artık ne ordu besleyebiliyor ne memur maaşı ödeyebiliyordu. Korku ise Karnal ovasında dağılmıştı: 55 bin kişinin 300 bin kişilik bir orduyu üç saatte dağıtabildiği görülmüştü. Bunu gören sadece Nadir Şah değildi. Babür imparatorluğunun bütün valileri, bütün rakipleri ve o sırada Hindistan kıyılarında ticaret kalesi işleten Avrupalı şirketler de görmüştü.

Sonuç bir zincirleme çözülmeydi. Bengal, Avad ve Haydarabad merkeze vergi göndermeyi tümüyle bıraktı; imparatorun adına hutbe okumaya devam ettiler ama parayı kendilerine ayırdılar. Maratha konfederasyonu boşluğu doldurmak için kuzeye yayıldı. Nadir Şah'ın ordusunda subaylık yapmış Ahmed Şah Dürranî, efendisinin öldüğü yıl kendi devletini kurdu ve 1748'den itibaren defalarca Hindistan'a girdi; Muhammed Şah'ın ölümü, bu akınların ilkinden birkaç hafta sonra geldi. 1757'de Bengal'de Plassey'de kazanılan bir muharebeyle, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi Hindistan'ın en zengin eyaletinin vergi gelirlerini eline geçirdi; bu, bir ticaret şirketinin devlete dönüştüğü andır. 1761'de Panipat'ta Marathalarla Afganlar karşılaştı ve Marathalar ağır bir yenilgi aldı. Böylece Babür iktidarının yerini alabilecek son yerli güç de kırıldı. Delhi'de 1803'te İngiliz birlikleri kaleye girdi ve imparator, kendi sarayında maaşa bağlanmış bir emekliye dönüştü. 1857'de son Babür hükümdarı Bahadır Şah Zafer, isyanın bastırılmasının ardından Rangun'a sürüldü ve hanedan orada sona erdi.

Bu zincirin ilk halkası 1739 baharıdır.

Delhi'de bunun edebi bir karşılığı da oldu. O yıl şehirde on altı yaşında bir çocuk vardı; adı Mîr Takî Mîr'di ve Urdu şiirinin en büyük ismi olacaktı. Onun ve kuşağının elinde, harabeye dönmüş şehir için ağıt yakan bir tür olgunlaştı; bu şiirlerde Delhi bir mekân değil, kaybedilmiş bir kişi gibi anlatılır. Yıkılan sokakları, kapanmış dükkânları, dağılmış meclisleri sayan bu şiirler, tarihçilerin rakamlarından daha kalıcı bir kayıt bıraktı. Bir kültür, kendi felaketini estetiğe çevirerek hayatta kaldı.

Kazanan taraf içinse hikâye daha da acıdır. 700 milyon rupi İran'ı zengin etmedi. Para bir devlet kurmaya, sulama kanalı açmaya, şehir imar etmeye harcanmadı; büyük ölçüde yeni seferlere ve orduya gitti. Nadir Şah'ın ölümünden sonra ülkesi yarım yüzyıl sürecek bir iç savaşa girdi ve o dönemde İran'ın nüfusu ile refahı ciddi biçimde geriledi. İki imparatorluk aynı olaydan çıktı ve ikisi de kaybetti.

Geriye kalan tek şey bir isim oldu. Tavus Tahtı fiziksel olarak yok edildikten sonra, adı bir mecaza dönüştü. İran'da hükümdarlık makamının kendisi bu adla anılır oldu; 20. yüzyılda Pehlevi hanedanının iktidarını tarif etmek için gazetelerde, kitaplarda, resmî metinlerde hep aynı ifade kullanıldı ve 1979'da monarşi sona erdiğinde, dünya basını "Tavus Tahtı'nın devrilmesi" diye yazdı. Oysa devrilen taht 1747'den beri yoktu. İki yüz otuz yıldır var olmayan bir nesne, bir iktidarın adı olmayı sürdürmüştü.

Şah Cihan, hanedanının gücünü yeryüzünün en kalıcı maddesiyle, elmasla ve altınla anlatmak istemişti. O maddelerin hepsi dağıldı, eridi, el değiştirdi, başka taçlara kondu. Ayakta kalan tek şey, hiçbir maddi karşılığı olmayan üç kelimeydi.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.