Mumdan Bir Haçı Gömenler: Ouessant

Bölüm metni

Bu adada mezarların çoğunda kimse yatmıyor. Çünkü gömülen şey bir beden değil, balmumundan yapılmış bir avuç içi kadar haç. Denizin geri vermediği adamı eve getirmenin tek yolu buydu.

Avrupa'nın batı ucunda, Fransa karasının bittiği yerden 20 kilometre açıkta, Atlas Okyanusu'nun içine doğru uzanmış bir kaya var. Bretonlar ona Enez Eusa der, haritalarda Ouessant diye geçer. Boyu 8, eni 4 kilometre; toplamı 15,5 kilometrekare. Üstünde neredeyse hiç ağaç yoktur, çünkü rüzgâr ağaç bırakmaz: batıdan gelen tuzlu hava fidanın tepesini henüz boy atmadan kavurur. Adanın yüzü bu yüzden çıplaktır. Alçak taş duvarlarla bölünmüş avuç içi kadar tarlalar, funda, eğrelti, otlak, sonra uçurum.

Bir yabancı 19. yüzyılda bu adaya ayak bastığında ilk fark ettiği şey manzara değildi, nüfusun bileşimiydi. Tarlada kadın vardı. Yolu onaran kadındı, duvarı ören kadındı, koyunu güden, ineği sağan, çatıyı kapatan kadındı. Pazar ayininde kilisenin içi siyah başlıklarla doluydu ve bu siyahın büyük kısmı yas giysisiydi. Erkekler yok değildi; erkekler denizdeydi. Ouessant'ın ekonomisi iki yüzyıl boyunca tek bir mantık üzerine kuruldu: ada bir insanı besleyemeyecek kadar küçüktü, dolayısıyla erkek çocuk büyüdüğünde gemiye bindi. Kimi ticaret filosuna yazıldı, kimi donanmaya. On dört on beş yaşında gitti, bazen üç yıl sonra, bazen on yıl sonra, bazen hiç dönmedi.

Geride kalan düzenin ayrıntıları, Avrupa'nın başka hiçbir yerine benzemiyordu. Toprağı kadınlar yönetti; mülkün idaresi, tohumun kararı, hasadın paylaşımı onların işiydi. Evlilik bile ters yönde kuruluyordu: eşini seçen genç kadındı, istemeye giden onun ailesiydi, evlendikten sonra kadın kendi adını korur ve erkek yıllar sonra döndüğünde karısının evine dönerdi. İlk evlenme yaşı bile tersti — kadınlarda ortalama 25, erkeklerde 21. Yani ada, erkeğin gençliğini denize verdiğini biliyordu ve hesabını buna göre yapıyordu.

Toprak cömert değildi. Tarlalar o kadar küçük, o kadar taşlıktı ki çoğu zaman saban değil el beli işe yarardı. Arpa, çavdar, patates ekildi. Hayvan sayıları bugün inanılmaz görünür: 1851'de adada 1.981 insan yaşarken 6.000 koyun, 674 inek sayılmıştı. 1900'e gelindiğinde koyun sayısı 9.000'i geçmişti. Bunlar bildiğimiz koyunlar değildi; Ouessant koyunu Avrupa'nın en küçük ırkıdır, siyahtır, bir çocuğun diz boyundadır ve rüzgârda bir taşın arkasına sığacak kadar ufaktır.

Bu koyunların adadaki hayatı da kadınların icat ettiği bir takvime bağlıydı. Eylül sonunda hasat kaldırıldıktan sonra sürüler serbest bırakılır, kış boyunca adanın ortak otlaklarında istediği gibi dolaşırdı. Şubatın ilk çarşambası ise toplama günüydü: üçer dörder gruplara ayrılan adalılar bölge bölge adayı tarar, binlerce hayvanı büyük bir ağıla sürer, sonra herkes kendi hayvanını kulağındaki, sırtındaki işaretten tanıyıp alırdı. Bu iş bir çobanın işi değildi, bir topluluğun işiydi; ve o topluluk büyük ölçüde kadınlardan kuruluydu.

Isınmak da ayrı bir maharetti, çünkü yakacak odun yoktu. Adalılar kurutulmuş inek gübresini kalıplayıp yakıyordu; buna ot öbekleri, eğrelti, lahana sapı ve kıyıdan toplanan yosun eklenirdi. Yosun ayrıca satılık bir maldı: kadınlar onu sepetlerle uçurumdan yukarı taşır, çukurlarda yakar, kalan külden iyot ve soda çıkarılmak üzere karaya gönderirdi. Adanın en istikrarlı ihracatı, denizin kendi bıraktığı artıktı.

Evlerin içi de denizden gelirdi. Ağaç olmayan bir adada mobilya yapmanın yolu kıyıya vuran enkazdı. Kırık bir gemi tahtası dolap olur, dolap tekneden artan beyaz ve mavi boyayla boyanırdı; o yüzden Ouessant'ın geleneksel evlerinin içi bir geminin içi gibi görünür. Yatak bile bir sandığa, neredeyse bir tabuta benzer biçimde kapatılmıştı. Yani ada, hayatını batmış gemilerin enkazıyla döşüyordu. Bu bir metafor değil, bir inşaat yöntemiydi.

Bu düzenin tam ortasında bir boşluk vardı: erkekler. Ve o boşluğu durmaksızın üreten şey, adanın hemen doğusunda, dar bir su koridorunda akıyordu.

Ouessant ile karanın arasındaki o koridorun adı Fromveur Geçidi'dir. Derinliği yerine göre 60 metreye iner, genişliği birkaç kilometreyi geçmez ve içinden Atlas Okyanusu'nun gelgiti geçer. Günde iki kez okyanus kabarır, iki kez çekilir; o kütlenin bir kısmı bu dar boğazdan sıkışarak akmak zorunda kalır. Sonuç, Avrupa'nın en güçlü akıntılarından biridir: saatte 8 ila 10 deniz miline çıkan, yüzeyinde kaynayan kazan gibi lekeler, duran dalgalar ve birdenbire açılan huniler oluşturan bir su. Rüzgâr akıntıya ters estiğinde geçidin yüzeyi düzleşmez, dikleşir. Yelkenle buradan geçmek yüzyıllarca bir hesap değil bir kumardı.

Bretonların bu sular için söylediği bir söz dizisi var; her ada için bir uyak. Molène'i gören derdini görür, Ouessant'ı gören kanını görür, Sein'i gören sonunu görür. Dizinin en ağır satırı Ouessant'a ayrılmıştır ve nedeni yalnızca akıntı değildir. Bu kaya, Atlas Okyanusu'ndan Manş'a dönen bütün deniz trafiğinin köşe taşıdır. Lizbon'dan, Cebelitarık'tan, Amerika'dan gelip kuzeye çıkan her gemi burada dümeni kırar. Dönülecek köşenin üzerinde sis vardır, altında kaya vardır, yanında da o akıntı. Bir kaptanın en çok yanılabileceği yer, yolunu değiştirmek zorunda olduğu yerdir.

Adadaki fenerlerin tarihi, bu korkunun kronolojisi gibi okunur. İlki 17. yüzyılın sonunda, Vauban'ın emriyle 1695'te yapılan ve 1700'den beri yanan Stiff Feneri'dir; Fransa'nın hâlâ çalışan en eski feneri. 1863'te adanın batı ucuna, dünyanın en güçlü fenerleri arasında sayılan Créac'h Feneri dikildi; siyah beyaz kuşaklı o kule, Atlas Okyanusu'nu aşan gemiler için Avrupa'nın kapı eşiğini işaretliyordu. Ama asıl mesele fenerin karada olması değil, tehlikenin tam üstüne konmasıydı — ve bu, denizin ortasındaki bir kayaya kule dikmek demekti.

O kule için para, beklenmedik bir yerden geldi. Paris'te yaşayan ve deniz kazazedelerine yardım derneğine gönül vermiş Charles-Eugène Potron, vasiyetinde 400.000 altın frank bıraktı; tek şartı, paranın yedi yıl içinde bir fenere dönüşmesiydi. Böylece 1904'te Fromveur'ün içindeki bir kayada inşaat başladı ve 1911'de La Jument Feneri yandı. Yedi yıllık şart, ustaların ancak gelgitin izin verdiği dakikalarda kayaya çıkabildiği bir yerde neredeyse insanlık dışı bir takvim anlamına geliyordu. Fener tamamlandıktan sonra da dalgalar onu sarsmaya devam etti; fırtınada camlarının kırıldığı, bekçilerinin kuleye kelepçelenmiş gibi haftalarca mahsur kaldığı bilinir.

Bütün bunlar yapıldı, çünkü kaza soyut değildi. 1896 yazında İngiliz yolcu gemisi Drummond Castle, gece yarısı bu takımadanın kayalıklarına bindirip battı; 243 kişi öldü, yalnızca üç kişi kurtuldu. Civarın adalıları günlerce kıyıya vuran cesetleri toplayıp gömdü. O gömme işi, bölgede neyin değerli neyin ayıp sayıldığını anlatır: ceset bulunduğunda yapılacak şey açıktı. Peki bulunmadığında?

Çünkü Ouessant'ın erkekleri çoğunlukla adanın dibinde ölmüyordu. Kilise kayıtları, ölümün nereden geldiğini kuru kuru sıralar: donanmada, uzak limanlarda, savaşta, hastalıkta, batan bir ticaret gemisinde. Bir adam Antiller'de sıtmadan ölüyor, bir başkası Çin denizinde kayboluyor, bir üçüncüsü bir savaş gemisinin güvertesinde. Haber, aylar sonra bir mektupla, bir armatörün bildirimiyle, daha sonraki yıllarda bir telgrafla geliyordu. Haberle birlikte gelmeyen tek şey bedendi.

Bir yerde bedensiz ölüm istisna olmaktan çıkıp kural hâline gelince, o yer cenazesi olmayan bir cenaze icat etmek zorunda kalır. Ouessant tam bunu yaptı.

Adanın icat ettiği törenin adı proella. Kelimenin nereden geldiği kesin değil; en çok kabul gören iki açıklamadan biri Bretonca "bro ela", yani ülkeye dönüş; diğeri Latince "pro illa", yani onun yerine. İkisi de aynı şeyi söyler: dönmeyen adamın yerine bir şey dönecektir.

Dönen şey bir haçtı. Yaklaşık 10 santime 7 santim, balmumundan dökülmüş, bir elin içine sığacak kadar küçük bir haç. Başlangıçta ailelerin söğüt dalından yaptığı anlatılır, sonra kilise balmumunu tercih etti; çünkü balmumu Hristiyan sembolizminde ete en yakın maddedir — yumuşar, iz tutar, yanar, tükenir.

Ölüm haberi resmen geldiğinde aile kiliseden haçı alır, eve getirirdi. Evde, beyaz bir örtüyle kaplanmış masanın üstüne katlanmış bir başlık konur — ölen adamın annesinin ya da karısının başlığı — ve küçük balmumu haç o kumaşın üstüne yerleştirilirdi. Bu ayrıntı, bütün törenin kalbidir: bir kadının başından çıkmış kumaş, oğlunun ya da kocasının bedeninin yerini alıyordu. Ada, bedenin yokluğunu kabul etmiyor, onu kendi elindeki malzemeyle yeniden yapıyordu.

Sonra komşular gelirdi. Gece boyunca oda dolu kalır, dindar kadınların önderliğinde Bretonca dualar okunur, tespih çekilir, ağıtlar yakılırdı. Yani bir adamın cenazesi için yapılması gereken her şey yapılırdı: uyanık kalınır, beklenir, ağlanır. Sabah rahip gelir ve "bedenin kaldırılması" töreni uygulanırdı. Vaftiz babası küçük haçı alır, saygıyla göğsünde taşır ve topluluk onun arkasında Lampaul köyündeki kiliseye yürürdü. İçeride tam bir cenaze ayini yapılır, sanki tabut oradaymış gibi. Kimse "bu bir temsildir" demez; tören kendisini temsil diye sunmaz.

Ayinden sonra haç toprağa verilmezdi. Kilisenin içinde, sunağın yakınında ahşap bir kutuya, bir tür muhafazaya bırakılırdı — Ouessant'ta koronun kuzey ayağındaki o muhafaza bugün de görülebilir. Haç orada beklerdi. Yanına başkaları eklenirdi. Bir sonraki ad, bir sonraki mektup, bir sonraki kış. Kutu yıllar boyunca adanın kayıp erkeklerinin listesini maddi biçimde saklardı.

Toprağa verme işi ancak büyük bir dinî etkinlik, yıllarda bir gelen bir kilise görevi ya da piskoposun ziyareti sırasında yapılırdı. O gün bütün ada, birikmiş haçları alayla mezarlığa taşır ve 1808'in başında Lampaul'un mezarlığına dikilmiş granit bir anıtın içine bırakırdı. Anıtın üzerindeki yazı, adanın kendi kaderini nasıl tarif ettiğini gösterir: burada, yurdundan uzakta savaşta, hastalıkta ve deniz kazalarında ölen denizcilerin anısına proella haçları bırakılıyor.

Bu toplu gömülerin ölçeği, kayıp sözcüğünü soyutluktan çıkarır. 1923'te yapılan törende anıtın içine 113 balmumu haç konuldu. 113 haç, bir önceki törenden, yani 1908'den beri geçen 15 yılda denizde kaybolan 113 adam demekti. Sekiz yüz, bin kişilik bir adada 15 yıl içinde 113 erkek. O öğleden sonra mezarlıkta gömülen şey balmumu değil, bir köy nüfusuydu.

Daha eski kayıtlar da aynı oranı anlatır. 1734 ile 1792 arasında adada 298 proella töreni yapıldı; aynı dönemde kayda geçen toplam ölüm sayısı 2.074'tü. Yani her yedi ölümden biri, bedeni olmayan bir ölümdü. Bu 298 adamın 266'sı, kayıtların diliyle, "Kral'ın hizmetindeki" denizcilerdi. Ouessant kadınlarının yürüttüğü tarlalar, Fransız donanmasının insan kaynağını besleyen tarlalardı.

Tören 20. yüzyılın ortasına kadar sürdü. Sonunu getiren şeylerin bir kısmı teknikti: telsiz yayıldı, haberler hızlandı, kurtarma örgütlendi, adanın denizci sayısı azaldı, beden artık daha sık bulunabiliyordu. Bir kısmı ise tek bir olaydı. 1958'de, bir kurtarma girişimi sırasında adanın rahibi Michel Stephan boğuldu. Onun için de bir balmumu haç yapıldı; ancak sonra bedeni bulundu. Bedenin de haçın da aynı insan için var olduğu o tuhaf durum, töreni çağdışı sayan kilise yetkililerine aradıkları gerekçeyi verdi. Proella 1962 dolaylarında son kez yapıldı ve bırakıldı.

Bugün adada 860 kişi yaşıyor. Erkekler artık gemiye binmek zorunda değil; adanın geliri turizmden, fenerlerden, feribottan geliyor. Kiliseye giren biri koronun yanındaki o ahşap muhafazayı, mezarlığa giren biri granit anıtı görüyor; ikisi de artık dolmuyor. Fromveur ise akmaya devam ediyor — ve 2015 yazında o akıntıya, 55 metre derinliğe, 1 megavata kadar güç üreten Sabella D10 adlı bir gelgit türbini indirildi. Fransa'da elektrik şebekesine bağlanan ilk gelgit türbiniydi; bağlandığı şebeke Ouessant'ın şebekesiydi. 2018'de yeniden yerine kondu. Yüzyıllarca adanın erkeklerini alıp götüren su, şimdi adanın lambalarını yakmak için kullanılıyor.

Ouessant'ın asıl icadı ise ne fener ne türbindi. Bu ada, elinde hiçbir şey olmadan yas tutmanın mümkün olmadığını fark etti ve eksik olanı kendi yaptı. Bir beden yoksa, bir avuç balmumu; bir mezar hakkı yoksa, granit bir kutu; bir veda yoksa, bütün gece süren bir dua. Yası ayakta tutan şeyin anı değil nesne olduğunu, tutulacak bir şey, bırakılacak bir yer, gidilecek bir adres gerektiğini bu çıplak kaya herkesten önce anladı.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.