Sekiz Yüz Kişiye Tek Çatı: Fujian Tulou

Bölüm metni

Dışarıdan bakınca topraktan bir kale: duvarları bir buçuk metre kalınlığında, penceresi yalnızca en üst katta, tek bir demir kapısı var. İçeri girdiğinizde ise bir avlu, bir kuyu ve dört yüz oda — hepsi tıpatıp aynı büyüklükte. Çünkü burada oturan sekiz yüz kişi tek bir ailenin torunları ve hiçbirinin diğerinden büyük bir odası olmayacak.

Çin'in güneydoğusunda, deniz kıyısından içeri doğru birkaç saat tırmandığınızda arazi birden kırışır. Fujian eyaletinin bu iç kesimi, sırtı denize dönük, yüzü dağlara bakan bir yerdir: terasa dizilmiş çay ve pirinç tarlaları, dar vadiler, sabahları vadi tabanında göl gibi duran sis. Yol bir virajı döner ve aşağıda, yeşilin ortasında, gri kahverengi dev bir halka belirir. Çatısı koyu kiremit, gövdesi topraktan. Pencere neredeyse yok. Uzaktan bakınca binadan çok, oraya bırakılmış bir şeye benzer; vadiye oturtulmuş bir yüzük, ya da yarısı gömülü bir silindir. Yakınına indiğinizde duvarın yüksekliği boynunuzu geriye attırır ve o zaman anlarsınız: bu bir ev. İçinde bir köyün tamamı yaşıyor.

Bu yapılara tulou deniyor; kelimenin karşılığı basitçe "toprak bina". Yapanlar ise bölgenin yerlisi sayılmayan insanlardı. Kendilerine Hakka denir; kendi söyleyişlerinde Kejia, yani "misafir aileler". Bu ad bir nezaket değil, bir tarih özetidir. Hakkalar yüzyıllar boyunca Çin'in kuzeyindeki Orta Ovalar'dan güneye doğru dalga dalga göç etmiş toplulukların torunlarıdır. Savaşlar, saray çöküşleri, isyanlar ve kıtlıklar her defasında aynı hareketi tetikledi: toparlan, klanı topla, güneye in. Her göç dalgası onları biraz daha güneye, biraz daha dağlık, biraz daha verimsiz araziye itti. Vardıkları yerde ovalar çoktan sahiplenilmişti. Onlara kalan yamaçlardı.

Misafir olmanın bedeli ağırdı. Yerleşik köylülerle su hakkı, orman hakkı, mezarlık yeri yüzünden çıkan kavgalar nesiller süren husumetlere dönüşüyordu. Kıyıda korsanlar, dağda eşkıya, vadide silahlı klan çatışmaları vardı; merkezî yönetimin eli bu dar vadilere çoğu zaman uzanmıyordu. Bir aile tek başına bir yamaca ev yaparsa ertesi sabah o evin yerinde kül bulurdu. Çözüm, mimariyi bir savunma kararına dönüştürmekti: tek tek evler değil, tek bir kabuk. Dışarıya kapalı, içeriye açık. Kalenin içinde köy.

Yapım tekniği şaşırtıcı biçimde sadedir. Önce taştan bir temel yükseltilir; rutubet yukarı tırmanmasın diye bu taş kaide çoğu yerde bir insan boyuna yaklaşır. Üstüne iki sıra ahşap kalıp kurulur, araya toprak dökülür ve tokmaklarla dövülür. Dövülen toprak rastgele değildir: killi toprağa kum ve kireç karıştırılır, yer yer bu karışıma pirinç lapası, kamış şekeri ve yumurta akı gibi bağlayıcılar eklendiği anlatılır. Araya enine bambu şeritleri ve çam latalar gömülür; bunlar duvarın içinde, betonarmedeki demir gibi çalışır. Kalıp dolunca sökülür, bir üst sıraya taşınır, iş yeniden başlar. Bir halkanın tamamlanması yıllar, bazen nesiller alır. Vadide o yıllar boyunca duyulan ses hep aynıdır: tokmakların toprağa inişi, yüzlerce kez, binlerce kez.

Ortaya çıkan duvarın tabanı yer yer 1,5 ile 2 metre kalınlığındadır ve yukarı doğru hafifçe incelir; bu incelme yapıyı kendi ağırlığının üstüne doğru yaslar. Dışarıya tek bir kapı açılır. Kapı kanatları kalın ahşaptır, üstü demir levhayla kaplanmıştır, arkasında kalaslarla sürgülenir. Saldırganın ilk aklına gelen şey kapıyı yakmaktır; bu yüzden kapının hemen üstüne gizli bir su haznesi yerleştirilir, gerekirse su aşağı boşaltılır. Alt iki katta dışarıya bakan hiçbir pencere yoktur. Pencereler ancak üçüncü kattan itibaren, o da küçük ve yüksekte başlar; en üst katta ise duvara mazgallar açılmıştır. Toprak duvarın bir başka sessiz üstünlüğü de şudur: ateşli silah mermisi kerpici delmez, içinde kaybolur.

Bu mantığın ulaştığı en uç örnek, Yongding ilçesindeki Gaobei köyünde durur. Yörede kısaca "tulou'ların kralı" diye anılır; ben de bundan sonra Kral Halka diyeceğim. Çapı 62 metreyi aşar, dört katlıdır ve içinde iç içe geçmiş dört halka vardır; en dıştaki dev çemberin içinde gittikçe küçülen çemberler, en ortada da avlu ve ata salonu. Toplam oda sayısı 400'e yakındır. Yapımına Ming döneminin sonlarında başlanmış, ancak 1709'da, yani üç kuşak sonra tamamlanmıştır; işi bitiren Jiang ailesinin torunları, temeli atan dedelerini hiç görmemiştir. Ve en çarpıcı rakam şudur: en kalabalık yıllarında bu tek binanın içinde 800'den fazla insan yaşıyordu. Tek kapı, tek çatı, tek soyadı.

Kapıdan geçtiğiniz anda bina karakter değiştirir. Dışarıdan bir kale olan şey, içeriden bir meydandır. Sırtınızdaki duvar kalın ve kör; önünüzde ise ahşap korkuluklu galeriler kat kat yukarı doğru çıkar, hepsi tam bir daire çizer, hepsi ortadaki avluya bakar. Gökyüzü yuvarlak bir delik olarak tepenizdedir. Ses burada tuhaf davranır: avlunun ortasında konuşan birini dördüncü kattaki biri rahatça duyar, çünkü dairesel duvar sesi geri verir. Çocuk ağlaması, tencere kapağı, süpürge, horoz. Bir toprak halkanın içi hiçbir zaman sessiz değildir.

Asıl şaşırtıcı olan ise ölçülerdir. Dış halkadaki odalar birbirinin aynısıdır. Aynı genişlik, aynı derinlik, aynı kapı. Zengin amcanın odası daha büyük değildir; klan reisinin odası komşusununkiyle santimi santimine eşittir. Çünkü paylaşım yatay değil dikeydir: her aileye halkadan bir dilim düşer ve o dilim zeminden çatıya kadar o ailenindir. En alt kat mutfaktır; orada ocak yanar, orada yemek yenir, orada misafir ağırlanır. İkinci kat ambardır, penceresizliği burada bir kusur değil erdemdir: pirinç serin ve karanlıkta durur, kuşatma ihtimaline karşı aylarca yetecek tahıl orada bekler. Üçüncü ve dördüncü katlar yatak odalarıdır. Yani bir aile, kendi evinde yemek için aşağı iner, uyumak için yukarı çıkar; merdiven, evin koridorudur.

Eşitlik odalardadır; hiyerarşi ortadadır. Avlunun göbeğinde ata salonu durur. Soyun kurucusunun adı oradaki tabletlerde yazılıdır, tütsü orada yakılır, yeni gelin oraya getirilir, ölen oradan uğurlanır. Aynı salon hafta içi okuldur: klan, kendi çocuklarına ders verdirmek için hoca tutar, çünkü sınavla memur olmak bir aileyi tek kuşakta yükseltebilecek yegâne asansördür. Aynı salon gerektiğinde mahkemedir. Klan kuralları yazılıdır, soy kütüğü düzenli olarak güncellenir, kavgalar devlet mahkemesine gitmeden orada, yaşlıların önünde çözülür. Dışarıya tek kapı açan bir yapı, içeride kendi hukukunu kurmak zorundadır.

Gündelik hayat ortak kaynaklar üzerinde döner. Avluda kuyular vardır; bazı binalarda bu paylaşım daha da ileri gitmiştir. Nanjing ilçesinde — bu adı Çin'in kuzeyindeki ünlü şehirle karıştırmayın, Fujian'ın içinde aynı adı taşıyan bir ilçeden söz ediyorum — 1308 yılında Liu ailesi tarafından yapılmış bir halka durur. Yörede "eğri büğrü bina" diye anılır; Eğri Bina diyelim. Beş katlıdır, çapı 36 metredir ve ayakta kalmış en eski toprak halkalardan biridir. Ünü, iç galerileri taşıyan ahşap direklerin dimdik değil, kimi sola kimi sağa yatmış olmasından gelir; en uçtakinin eğimi 15 dereceye yaklaşır. Bu, anlatıldığına göre yapım sırasında ölçüde yapılmış bir hatanın sonucudur. Ama bina 700 yıla yakın süredir o eğrilikle ayaktadır ve altında hâlâ oturulur. İçeride neredeyse her mutfağın kendi kuyusu vardır; yani komşunuzun suyuna muhtaç kalmadan, ama komşunuzun duvarını paylaşarak yaşarsınız. Bu ikisinin dengesi, bütün sistemin özetidir.

Mutfaktan yükselen koku da bu dengenin ürünüdür. Hakka yemeği, taşınmanın ve kıtlığın mutfağıdır: tuzlu, yağlı, uzun süre dayanan, az etle çok insan doyuran. Kurutulup tuzlanmış hardal yeşilliğinin altında bekletilen domuz eti, içi kıymayla doldurulmuş tofu, tuza gömülerek pişirilen tavuk, kış için fıçılara basılan turşular, evde mayalanan pirinç şarabı. Dağ yamaçlarındaki çay bahçeleri de aynı ekonominin parçasıdır; Hua'an ilçesinin taraçalarından çıkan çay, kapalı görünen bu dünyanın dışarıyla kurduğu en sağlam bağlardan biridir. Tütün, kereste, çay: halkanın tek kapısından çıkan mallar, geri dönerken gümüş olur ve o gümüş yeni bir halkaya dönüşür.

Bu yapıların bir de söz edilmeyen yeteneği vardır. 1693 yılında yapılmış Huanji lou adlı bir halka, 1918'de bölgeyi vuran büyük depremde dış duvarında yaklaşık 20 santim genişliğinde, 3 metre uzunluğunda bir yarık vermiştir. Yörede anlatılan şey şudur: yarık yıllar içinde kendiliğinden kapanmıştır. Mühendislerin bu "kendini onarma" hikâyesine bakışı daha ölçülüdür; muhtemel açıklama, dairesel duvarın kendi merkezine doğru sürekli baskı uygulaması ve içerideki ahşap iskeletin bütün yapıyı kuşak gibi sıkı tutmasıdır. Bir daire, ezildikçe kendini toplar. Köşesi olmayan bir duvarın kırılacak zayıf noktası da yoktur.

1980'lerin ortasında bu kapalı dünyaya bambaşka bir yerden bakıldığı söylenir. Anlatılan hikâye şöyledir: Amerikan istihbaratının uydu fotoğraflarını yorumlayan uzmanlar, Fujian'ın dağlarında yüzlerce dairesel yapı fark eder. Hepsi aynı geometride, hepsi tarlaların arasına serpiştirilmiş, çoğu ormanlık arazide gizlenmiş gibi. Varılan sonuç ürkütücüdür: bunlar nükleer füze silolarıdır. 1985 yılına tarihlenen bu yorumun ardından Pekin'deki Amerikan büyükelçiliğinden iki kişinin turist kılığında yöreye gönderildiği, Yongding'e varıp kapıdan içeri girdiklerinde silo diye bakılan şeyin içinde çamaşır asılı, tavuk gezen, pirinç kaynayan bir köy bulduklarını anlatırlar.

Hikâye kusursuz kurulmuş bir fıkradır; sorun şu ki büyük ihtimalle yalnızca odur. Fotoğraf yorumculuğunu bilen uzmanlar bu anlatıyı ciddiye almaz. Amerikan istihbaratının 1980'lerde Çin'deki silo inşaatlarını izlediğini gösteren belgeler sonradan gizlilikten çıkarılmıştır ve o belgelerde takip edilen sahalar Fujian'da değildir. Dahası, analistler bir Çin silosunun neye benzediğini zaten biliyorlardı; Çin, deneme amaçlı bir siloyu yıllar önce yapmış ve oradan füze fırlatmıştı. Uydu fotoğrafı okuyan biri gölge boyundan yükseklik, kenar uzunluğundan ölçek hesaplar. Terasa dizilmiş pirinç tarlalarının ortasında, aralarında patika olan, bacası tüten, çatısı kiremitli 62 metrelik bir daireyi füze silosu sanmak, mesleğin en temel adımını atlamak olurdu.

Peki hikâye neden bu kadar tuttu? Çünkü işine yarayanı çoktu. Yöre halkı için bu, görülmemiş olmanın acısına yazılmış bir ilaçtı: yüzyıllardır "misafir" diye anılan, dağa itilmiş, yoksul sayılmış insanların evleri, dünyanın en güçlü ordusunu korkutacak kadar görkemliydi demek, gurur verici bir cümledir. 1980'lerin sonunda turizmin gözü bölgeye yeni çevrilirken bu anekdot her broşürde, her rehber anlatısında kendine yer buldu. Toprak bir evi anlatmak zordur; füze hikâyesini anlatmak kolaydır. Ve zamanla asıl tuhaflık şu oldu: binaların gerçek hikâyesi, uydurma hikâyeden çok daha etkileyiciyken, ikincisi birincisinin önüne geçti.

Gerçek tanınma 2008'de geldi. UNESCO, bölgeden 46 yapıyı Dünya Mirası listesine aldı; 15. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan, Yongding, Nanjing ve Hua'an ilçelerine dağılmış, yaklaşık 120 kilometrelik bir alana yayılan bir seçki. Gerekçe füzeyle değil, insanla ilgiliydi: ortak yaşamın ve savunmanın mimariye dönüştüğü, çevresiyle uyumlu, kendine özgü bir yapı geleneği. Listeye girişle birlikte asfalt yol geldi, otopark geldi, bilet gişesi geldi, hafta sonları otobüs kafileleri geldi. Avlulara tezgâhlar kuruldu; çay, kurutulmuş mantar, hatıralık tokmak maketleri satılmaya başlandı.

Ama kalabalık içeri girerken asıl sakinler dışarı çıkıyordu. Fabrikalar kıyıdaydı: Xiamen, Shenzhen, Guangzhou. Bir vardiyada kazanılan para, yamaçtaki taraçada bir ayda kazanılanı geçiyordu. Önce gençler gitti, sonra çocuklarını yanlarına aldılar, sonra okul kapandı. Bugün Kral Halka'nın 400 odasında, 800 kişinin yaşadığı o binada, sürekli oturan birkaç düzine kişi kalmıştır ve çoğu yaşlıdır. Dördüncü kattaki odaların büyük kısmı kilitlidir. Avluda hâlâ tütsü yanar, hâlâ çay demlenir, ama akşamüstü galerilerde yankılanan ses artık çocuk sesi değildir.

Listedeki 46 bina korunuyor; asıl kayıp listede olmayanlarda. Bölgede binlerce toprak yapı var ve bunların çoğu boş. Toprak duvarın tek gerçek düşmanı yağmurdur; çatıdaki bir kiremit kaydığında su içeri sızar, ahşap iskelet çürür, duvarın tepesi yumuşar ve bina sessizce kendi malzemesine geri döner. Bakımı aslında güç değildir: kiremit yerine oturtulur, sıva yenilenir. Ama bu işler, orada yaşayan birinin her yıl tekrarladığı küçük hareketlerdir. Kimse yaşamıyorsa kimse kiremidi düzeltmez. Böylece 700 yıl ayakta kalabilen bir yapı, terk edildikten sonra 20 yılda çöker.

İşin asıl ironisi mimarlıkta değil, mimarlığın dayandığı varsayımda. Bu halkalar, bir klanın birlikte kalacağı varsayımı üzerine kuruldu. Eşit odalar, ortak kuyu, ortak ambar, ortak ata salonu; hepsi "biz hep birlikte burada olacağız" cümlesinin taştan ve topraktan karşılığıydı. Duvar hâlâ sapasağlam ayakta — depremi, mermiyi, yangını kaldıracak kadar sağlam. Kalkamadığı tek şey, insanların kendi istekleriyle gitmesi oldu. Saldırıya karşı tasarlanmış bir bina, veda karşısında savunmasızdır.

Bugün bu halkalar yeni bir hayat arıyor. Bazıları pansiyona, bazıları kahveye, bazıları müzeye dönüştü; mimarlar bu ortak yaşam modelinin modern konutta nasıl yeniden kurulabileceğini tartışıyor. Dünyanın geri kalanı bu yapıları çoğunlukla ekrandan tanıdı: Disney'in 2020 yapımı Mulan filminde kahramanın evi bir toprak halkaydı — tarihsel olarak yanlış bir tercihti, çünkü Mulan efsanesi bu binalardan yüzlerce yıl öncesine aittir, ama görüntü akılda kaldı. Dağ yolunun virajını dönüp aşağıdaki o gri kahverengi yüzüğü ilk kez gören biri için önemli olan da zaten görüntüdür. Önemli olmaya devam edecek olansa şu: o yüzüğün içinde bir ışık yanıyor mu, yanmıyor mu.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.