Saati Bizans'ta Durmuş Yarımada: Aynaroz

Bölüm metni

Bir vapura biniyorsunuz, iki saat sonra indiğiniz iskelede saatiniz yanlış: burada gün, gece yarısı değil, güneş denize indiği anda başlıyor. Pasaportunuz işe yarıyor ama cinsiyetiniz kapıyı kapatabilir; bin yıldır bu yarımadaya kadın ayağı basmıyor. Peki insan, zamanı bu kadar başka kuran bir yerde neyi bulmayı umuyor?

Ege'ye üç parmak gibi uzanan Halkidiki yarımadasının en doğudaki parmağına kara yoluyla gidilir, ama içine kara yoluyla girilmez. Yolun bittiği yerde, Ouranoupoli adlı küçük bir iskele kasabası vardır; adı Yunancada kabaca Gök Kenti demeye gelir. Sabahın erken saatinde buradan bir vapur kalkar ve kıyıyı solunda tutarak güneye, yarımadanın içine doğru ilerler. Birkaç kilometre sonra denizin üstünde görünmez bir çizgi geçilir. O çizginin ötesinde Yunanistan hâlâ Yunanistan'dır, Avrupa Birliği hâlâ Avrupa Birliği'dir, ama takvim değişir, saat değişir, kimin girip kimin giremeyeceğini belirleyen kurallar değişir. Burası Aynaroz'dur. Yunanlıların Agion Oros, yani Kutsal Dağ dediği yer.

Yarımada denize tam 50 kilometre sokulur, genişliği yer yer 7, yer yer 12 kilometredir, yüzölçümü yaklaşık 335 kilometrekaredir. Vapurdan bakıldığında ilk çarpan şey manastırlar değil, dağın kendisidir: güneyde, yarımadanın en ucunda, denizden tek hamlede 2033 metreye çıkan kireçtaşı bir piramit. Çevresinde ova yok, geçit yok, yavaş yavaş yükselen tepeler yok. Dağ doğrudan sudan çıkar. Bu coğrafya Aynaroz'un bütün tarihini açıklar: hem neden buraya inzivaya çekildiklerini, hem neden buraya gelmenin bu kadar zor olduğunu.

Denizciler için bu dağ bin yıllar boyunca bir ad değil, bir uyarıydı. Herodotos'un anlattığına göre MÖ 492'de Pers donanması, Yunanistan'a doğru ilerlerken tam bu burnun önünde kuzey fırtınasına yakalandı; üç yüze yakın gemi kayalara çarpıp parçalandı, binlerce adam boğuldu. On iki yıl sonra Kserkses aynı yoldan geçeceği zaman riski almadı. Yarımadanın kara ile birleştiği en ince yere, iki kilometreyi aşan bir kanal kazdırdı; donanması dağın etrafından dolanmak yerine içinden geçti. Toprakta o kanalın izi bugün de okunabiliyor. Yani Aynaroz, keşiş ayağı basmadan yüzyıllar önce, Akdeniz'in zihninde zaten "dolaşılması gereken" bir yerdi.

Dağa ilk çekilenlerin kim olduğu tam olarak bilinmiyor. 9. yüzyıl kaynakları yarımadada tek başına yaşayan, mağaralarda ve kaya kovuklarında barınan münzevilerden söz ediyor. Örgütlü hayatın başlangıcı için elimizde kesin bir tarih var: 963. O yıl, Trabzon doğumlu bir keşiş olan Athanasios, dağın güney ucunda, denize bakan bir sırtta büyük bir manastır kurdu. Adına Megisti Lavra, yani Büyük Lavra dendi. Athanasios bunu kendi başına yapamazdı; parayı, kerestenin ve mermerin nakliyesini, ustaları sağlayan kişi yakın arkadaşı Nikephoros Phokas'tı. Phokas aynı yıl Bizans tahtına çıktı. Böylece Büyük Lavra, ilk günden itibaren imparatorluk himayesi altındaki bir kurum oldu; vergi muafiyeti, arazi bağışı, hukuki ayrıcalık aldı. Bu, sonraki bin yılın kalıbını belirledi: Aynaroz hiçbir zaman kenarda kalmış bir çilehane olmadı; Bizans'ın merkeziyle doğrudan pazarlık eden, imparatorluk fermanlarıyla sınırlarını çizen bir güç oldu.

Büyük Lavra'dan sonra dağ hızla doldu. Önce Yunanca konuşan cemaatler, ardından imparatorluğun her köşesinden gelenler. Gürcüler, 10. yüzyılın sonunda kuzeydoğu kıyısında Iviron Manastırı'nı kurdu. Sırplar 12. yüzyılda Hilandar'ı kurdu ve kraliyet hanedanı orayı kendi manevi merkezi saydı. Bulgarlar Zograf'a yerleşti. Ruslar, bugün Rus Manastırı olarak bilinen Agiou Panteleimonos'u devraldı ve 19. yüzyılda burayı küçük bir kasaba büyüklüğüne çıkardı. Sayı zamanla sabitlendi ve bir daha değişmedi: yirmi manastır. Yirmi bir olmadı, on dokuz da. Yeni bir manastır kurulamaz, mevcut olanlar birleşemez, kapatılamaz. Yirmisi de bir hiyerarşi sırasına göre dizilidir ve Büyük Lavra bin yıldır o listenin başındadır.

Bu yirmi manastırın denize bakan cephelerini görmek, Aynaroz'un ne olduğunu anlamanın en kısa yoludur. Çoğu manastır bir kiliseden çok bir kaleye benzer: dışa dönük duvarlar sağır, pencereler yüksekte ve küçük, köşelerde savunma kuleleri var, kapı tek ve demir kaplı. Bunun sebebi teoloji değil, korsanlıktı. Yüzyıllar boyunca Akdeniz'in her türlü akıncısı bu kıyıyı yağmaladı; manastırlar da kutsal emanetlerini, el yazmalarını ve kendilerini duvar ardına aldı.

Kapanan kapı meselesi de bu dönemin ürünüdür. Aynaroz'a kadınların girişi yasaktır ve bu yasağın adı avatondur, yani girilemez alan. Geleneğin kökeni daha eskiye götürülse de, kuralın hukuki olarak yazıya geçtiği belge belli: 1046'da İmparator Konstantinos Monomahos'un verdiği ferman. O metinden sonra avaton Aynaroz'un kurucu ilkelerinden biri hâline geldi ve bin yıl boyunca her siyasi rejim değişikliğinde yeniden tanındı. Keşişlerin gerekçesi şudur: dağ bütünüyle Meryem Ana'ya adanmıştır ve orada yaşayan erkeklerin dünyadan tam kopuşu için kadın varlığının bulunmaması gerekir. Yasak öyle geniş yorumlanmıştır ki, geleneksel olarak dişi evcil hayvanlar bile kapsama alınmıştır; kedilerin istisna tutulması pratik bir nedene, fareye dayanır.

Bizans'ın sonu Aynaroz'un sonu olmadı. Keşişler, İstanbul düşmeden otuz yıl önce, 1424'te Osmanlı hükümdarına kendi istekleriyle bağlandılar. Karşılığında aldıkları şey tam olarak istedikleri şeydi: mülklerini, iç düzenlerini ve ibadet hayatlarını koruma hakkı. Sonraki dört yüzyıl boyunca Aynaroz bir Osmanlı vilayetinin içinde, vergi veren ama kendi işini kendi gören bir ada olarak kaldı. Dağın saatinin Bizans'ta durması, tam olarak bu yüzdendir: dışarıda imparatorluklar el değiştirirken, içeride kimse düzeni değiştirmek zorunda kalmadı.

Dafni iskelesine ayak basan bir konuk, ilk birkaç saat içinde zamanın burada farklı tutulduğunu fark eder. Manastır duvarındaki saate bakar, kendi telefonundaki saate bakar ve aradaki farkı bir türlü oturtamaz. Çünkü Aynaroz'un çoğunda saat, gece yarısına göre değil, güneşin batışına göre ayarlanır. Güneş ufka indiği an saat tam on ikidir. Yani on iki, ne öğlen ne gece yarısıdır; akşamdır. Günün başlangıcı akşamdır. Ve güneşin batış vakti her gün biraz kaydığı için, akrep ve yelkovanın yeri de her gün, ya da en azından haftada bir, elle düzeltilir. Bu, dünyada eşi kalmamış bir zaman sistemidir: kıtasal bir saat dilimi değil, yerel ve mevsimsel bir saat. İki istisnası vardır. Gürcülerin kurduğu Iviron'da gün, batışla değil doğuşla başlar; orada on iki, güneşin yükseldiği andır. En kalabalık manastır olan Vatopedi ise dış dünyanın saatini kullanır. Birçok manastırın duvarında yan yana iki saat durur: biri dünyanın, biri dağın.

Takvim de aynı mantıkla eski kalmıştır. Aynaroz, Gregoryen takvimi değil, Roma'dan devraldığı Julian takvimini kullanır; aradaki fark 13 gündür. Dolayısıyla dağda bir bayram günü, karşı kıyıda sıradan bir salıya denk gelebilir.

Gün, uykunun en derin olduğu saatte başlar. Bir keşiş, elinde uzun bir tahta levha ve küçük bir tokmakla manastırın avlusundan geçer ve o tahtaya belli bir ritimle vurmaya başlar. Önce yavaş ve seyrek, sonra hızlanarak. Bu alete simandron denir; tahta çanın işi, metal çanlardan önceki dünyanın işidir, uyandırmaktır. Birkaç dakika sonra ağır bronz çanlar da katılır ve koyu karanlıkta kapılar açılır. Gün ağarmasına daha dört saat vardır.

Kilisenin içi mum ve kandil ışığıyla aydınlanır; elektrik çoğu manastırda ayin sırasında kullanılmaz. Ayakta durulur, çünkü oturulacak sıra yoktur; duvar boyunca dizilmiş, kolçaklı yüksek sedirlere ancak yorulan yaslanır. Okuma ve ilahi kesintisiz sürer, bir ses biterken diğeri başlar. Üç saat, bazen dört saat. Bu süre boyunca pencerelerden gelen ışık yavaş yavaş değişir: önce lacivert, sonra gri, sonra altın. Ayin bittiğinde dışarı çıkan insan, güneşin doğuşunu seyretmiş olmaz; onu duymuş olur.

Ardından yemekhaneye geçilir. Yemekhanenin adı trapezadır ve mimari olarak kilisenin uzantısı gibi düşünülmüştür; kapısı genellikle kilisenin tam karşısına bakar, duvarları fresklidir, masaları mermer veya kalın ahşaptır. Günde iki öğün yenir ve bu öğünler sohbet değildir. Herkes aynı anda oturur, kısa bir dua okunur, sonra yüksek bir kürsüden bir keşiş aziz hayatları okumaya başlar. Yemek boyunca konuşulmaz. Başkeşiş küçük bir çıngırak çaldığında yemek biter; tabağında ne kalmışsa kalmıştır.

Sofranın içeriği de kuralın parçasıdır. Aynaroz'da yılın hiçbir günü et yenmez. Temel malzeme sebze, bakliyat, zeytin, ekmek ve denizin verdiğidir: fasulye çorbası, mercimek, haşlanmış yeşillik, turşu, soğan, zeytinyağlı pancar, bazen ahtapot ya da sardalya. Pazartesi, çarşamba ve cuma günleri ile büyük yortulardan önceki uzun dönemlerde kısıtlama sertleşir: balık, yumurta, süt ürünleri, şarap, hatta zeytinyağı masadan kalkar. Bu rejim son yıllarda dışarıda beslenme uzmanlarının ilgisini çekti, ama dağda amacı sağlık değil; iştahı susturup dikkati başka yere çevirmek.

Konuk ağırlama ise bütün bu sertliğin tersidir. Her manastırın arhontariki denen bir konukevi ve o evden sorumlu bir keşişi vardır. Kapıdan girildiğinde, daha adınız sorulmadan önünüze bir tepsi gelir: küçük bir bardak rakı ya da manastırın kendi ürettiği tsipuro, yanında lokum, bir fincan Türk kahvesi ve bir bardak soğuk su. Yatacak yer, iki öğün yemek ve ertesi sabahın ayini ücretsizdir. Para vermeye çalışmak kabalık sayılır.

Manastırların arasında yürünür. Yarımadanın tamamını saran, yüzyıllardır kullanılan taş döşeli patika ağı hâlâ ayaktadır; iki manastır arası genellikle üç ila beş saattir ve yol ya denize paralel ormandan ya da kuru dere yataklarından geçer. Yük hâlâ büyük ölçüde katırla taşınır. Yolda kimseye rastlanmaz; ama ara ara, ana patikadan ayrılan ince bir iz görülür. O iz ya bir sketeye, yani birkaç keşişin birlikte yaşadığı küçük bir yerleşime, ya da tek kişilik bir kelliye gider. Dağın güneybatı yüzündeki sarp kayalıklarda, denizin yüz metre üstünde, zincirle inilen kovuklarda yaşayan münzeviler vardır. Aynaroz'un asıl hedefi olan şey oralarda aranır: hesihya, yani içsel sessizlik.

Bütün bu düzenin merkezi bir idari kasabadır: Karyes. Yarımadanın ortasında, dağın eteğinde, taş evlerden ve birkaç dükkândan oluşan, nüfusu yüz otuz civarında bir yer. Yirmi manastırın her biri buraya bir temsilci gönderir; bu yirmi kişilik meclis Kutsal Cemaat adını alır ve dağın bütün ortak işlerini, yol yapımından orman kesimine, konuk kotasından manastırlar arası anlaşmazlıklara kadar burada karara bağlar. Kasabanın göbeğindeki Protaton, dağın en eski kilisesidir.

20. yüzyılın ortasında, bu bin yıllık düzenin bitmek üzere olduğu düşünülüyordu. Sayılar acımasızdı. 1902'de Aynaroz'da 7432 keşiş yaşıyordu; manastırlar doluydu, Rus Manastırı tek başına bir kasaba nüfusu barındırıyordu. Sonra birbiri ardına kapılar kapandı: Birinci Dünya Savaşı, Rus Devrimi'nin ardından Rusya'dan gelen adayların tamamen kesilmesi, Balkanlar'daki rejim değişiklikleriyle Sırp ve Bulgar manastırlarının beslendiği damarların tıkanması, Yunanistan'ın kendi iç savaşı ve ardından büyük kır göçü. 1971'e gelindiğinde dağda yalnızca 1145 keşiş vardı ve bunların çoğu yaşlıydı. Koca manastırların kanatları boş duruyordu, çatılar akıyordu, bazı yerlerde ayin yürütmeye yetecek kadar insan kalmamıştı. 1963'te Büyük Lavra'nın kuruluşunun bininci yılı büyük törenlerle kutlandığında, tabloya bakan hemen herkes aynı sonuca varıyordu: bu, bir bitişin törenidir.

Dönüm noktası gürültüsüz oldu. 1972'de nüfus arttı; bir kişi arttı. 1145'ten 1146'ya çıktı. Küçük bir sayı, ama yönü tersine çevirdi. Sonraki yıllarda artış sürdü ve gelenlerin profili dağın yüzünü değiştirdi: büyük çoğunluğu genç, çoğu üniversite mezunu, bir kısmı şehirde meslek sahibi olmuş insanlar. 1972 ile 1996 arasında dağa bin otuz altı yeni keşiş katıldı. Sovyet bloğunun çözülmesinden sonra Rusya, Sırbistan, Bulgaristan ve Romanya'dan gelen adaylar yeniden açıldı; yarım yüzyıl boyunca neredeyse boşalmış olan Rus Manastırı, Hilandar ve Zograf yeniden doldu. Bugün yarımadada yaklaşık 2000 keşiş yaşıyor. Yüzyıl başındaki rakamın çok altında, ama 1971'in iki katından fazla.

Bu canlanmanın en görünür sonucu düzenin kendisinde oldu. Yüzyıllar boyunca Aynaroz manastırları iki model arasında salınmıştı. Biri ortak yaşam modeliydi: tek mutfak, tek kasa, tek başkeşiş, kişisel mülkiyet yok. Diğeri, keşişin kendi hücresinde kendi yemeğini yaptığı, kendi gelirini tuttuğu, daha gevşek bir modeldi; genellikle sayıların düştüğü ve disiplinin zorlaştığı dönemlerde yaygınlaşıyordu. Yeni nüfus geldikçe manastırlar tek tek ortak yaşam düzenine döndü. Bu dönüşüm 1992'de tamamlandı; o yıl Pantokratoros da ortak düzene geçerek dağda bu değişimi yapan son manastır oldu. Yirmi manastırın yirmisi de artık aynı modelle yaşıyor.

İkinci sonuç taşta görüldü. Yarım asır boyunca onarılamayan yapılar, hem Yunan devletinin hem Avrupa Birliği fonlarının hem de bağışların desteğiyle büyük bir restorasyon dalgasına girdi. 1988'de Aynaroz, UNESCO Dünya Mirası listesine alındı; hem kültürel hem doğal değeri gerekçe gösterildi, çünkü yarımadanın ormanı Akdeniz'de yüzyıllardır kesilmemiş en büyük alanlardan biri. Kütüphaneler sayısallaştırılmaya başlandı; yalnızca on bir manastırın koleksiyonlarında dört bin dokuz yüzü aşan Bizans ve Bizans sonrası el yazması tespit edildi. Bu çalışmanın ne kadar acil olduğunu 2004 gösterdi: mart ayında Hilandar'da çıkan yangın manastırın yapılarının yarısından fazlasını kullanılamaz hâle getirdi. Kütüphane ve ana kilise kurtarıldı, kalanı sıfırdan ele alındı ve yeniden inşa yirmi yıldır sürüyor.

Hukuken Aynaroz bugün tuhaf ve tek örnek bir yerde duruyor. 1913'te Osmanlı idaresinden çıkıp özerk bir bölge olarak ilan edildi; Yunanistan'ın anayasası bu statüyü doğrudan tanıyor. Egemenlik Yunanistan'ındır, ama iç yönetim Karyes'teki yirmi kişilik meclisin elindedir ve dağa kabul edilen her keşiş, uyruğu ne olursa olsun Yunan vatandaşlığı kazanır. Yunanistan 1981'de Avrupa topluluklarına katılırken, Aynaroz'un özel statüsünün korunacağına dair ayrı bir bildiri imzalandı; yani serbest dolaşım ve yerleşim kuralları bu 335 kilometrekarenin içinde aynı biçimde işlemez.

En çok tartışılan konu avaton olmaya devam ediyor. Avrupa Parlamentosu'nda kadınların girişinin yasak olmasının eşitlik ilkesiyle bağdaşmadığı yönünde görüşler dile getirildi; Yunan tarafı ve manastırlar ise bunun bin yıllık bir dinî statünün ayrılmaz parçası olduğunu, dağın dokunulmazlığının tam olarak bu kuralla ayakta durduğunu savunuyor. Kural bugün de yürürlükte. Girişin kendisi de kotayla sınırlı: dağa gelmek isteyen erkekler önceden giriş belgesi almak zorunda ve günde yalnızca 100 Ortodoks ile 10 Ortodoks olmayan ziyaretçiye izin veriliyor.

Bu kota, Aynaroz'un bugün verdiği en gerçek mücadeleyi anlatıyor. Dağın tehdidi artık nüfus kaybı değil; ilgi. Gelenler çoğaldıkça, patikaların yanına buldozerle açılmış toprak yollar, iskelelere yaklaşan daha büyük tekneler, konukevlerinde daha kalabalık geceler çıkıyor ortaya. Keşişlerin yüzyıllardır koruduğu şey bir manzara ya da bir bina topluluğu değil, bir tempoydu: güneşin batışına göre kurulan saat, karanlıkta vurulan tahta çan, konuşulmadan yenen iki öğün. Yarımadanın ucundaki o 2033 metrelik kaya, Perslerin donanmasını geri çevirdiği günden beri aynı yerde duruyor. Aynaroz'un bütün iddiası, dağın etrafından dolanmayı bugün de mümkün kılmak.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.