Anahtarı Bırakıp Gidenler: Erdel'in Sakson Köyleri

Bölüm metni

Köyün ortasındaki kilisenin kulesinde ne çan var ne İncil: rafların üstünde, her hanenin adı yazılı pastırmalar duruyor. Sekiz yüz yıl bu duvarların içinde yaşayan halk, bir yaz içinde çıkıp gitti — kapıları kilitlemeye bile vakit bulamadan. Şimdi o anahtarlar başka ellerde.

Kulenin kapısı yalnızca haftada bir, pazar ayininden sonra açılırdı. İçeri giren insanı önce koku karşılardı: tuz, is ve tütsülenmiş et. Kalın taş duvarların arasına gerilmiş sırıklarda sıra sıra pastırmalar asılıydı, her birinin üzerinde bir isim ya da bir aile işareti. Kendi etine ulaşmak isteyen, kilise avlusuna gelmek, kapının açılmasını beklemek ve payını herkesin gözü önünde kesmek zorundaydı. Erdel'in Sakson köylerinde kilerin anahtarı tek bir kişinin cebinde durmazdı; çünkü o kule bir kilerden fazlasıydı. Kuşatma geldiğinde köyün karnını doyuracak olan şey oradaydı.

Bu kuleler kilise duvarlarının içindeydi. Erdel'in tepeleri arasındaki köylerde kilise, ibadet edilen bir yapı olmaktan çıkıp içine sığınılan bir kale hâline gelmişti. Çan kulesine mazgal açılmış, sunağın üstündeki çatıya savunma katı eklenmiş, çevresine iki, kimi yerde üç sıra sur çekilmişti. Kapı kuleleri, düşen kapaklı kapılar, kaynar su dökmeye yarayan delikler, kuyular, un değirmenleri, fırınlar. Bir köyün bütün hayatı, gerektiğinde birkaç yüz metrekarelik bir taş çemberin içine sığacak biçimde tasarlanmıştı.

Bu mimarinin bir sebebi vardı. Saksonlar buraya 12. yüzyılın ortasında, Macar Kralı II. Géza'nın çağrısıyla gelmişlerdi. Aslında Saksonya'dan değil, büyük ölçüde Ren ve Mosel havzasından, Lüksemburg ve Flandre çevresinden gelen köylüler, zanaatkârlar ve madencilerdi; "Sakson" adı zamanla hepsini kapsayan resmî bir etikete dönüştü. Krallık onlara ıssız ve savunmasız bir sınır bölgesini yerleşime açtı, karşılığında vergi, asker ve kendi işlerini kendileri görme hakkı verdi. 1224'te Kral II. András'ın imzaladığı belge, Türkçesiyle Altın Ferman, bu hakları yazıya döktü: kendi rahiplerini kendileri seçecekler, kendi yargıçlarını kendileri atayacaklar, kendi pazarlarını kendileri kuracaklardı. Altın Ferman, sonraki yedi yüzyıl boyunca Saksonların anayasası gibi işledi.

Ama aynı ferman onları bir şeye daha bağlıyordu: krallığın doğu kapısını tutmaya. 1241'de Moğol akını bölgeyi baştan başa yaktığında bu görevin ne demek olduğu anlaşıldı. 15. yüzyıldan itibaren Osmanlı akınları ve Kırım Tatarlarının seferleri düzenli bir ritme kavuşunca, köyler tek tek kendi kalelerini inşa etmeye başladı. Şatoları olmadığı için ellerindeki en sağlam taş yapıyı, kiliseyi kaleye çevirdiler. Erdel'de 300 civarında köy bunu yaptı; bugün ayakta kalanların sayısı 150'ye yakın. Dünyanın başka hiçbir yerinde bu yoğunlukta bir kale-kilise manzarası yok.

En büyüğü, Braşov'un 15 kilometre kuzeydoğusundaki Prejmer'de. Yapının temelini 1218 dolaylarında Töton Şövalyeleri attı, 1240'tan sonra Sistersiyen rahipler tamamladı. Surları 12 metre yüksekliğinde, yer yer 4 metre kalınlığında. İçeriye girdiğinizde sizi kuşatan şey bir avlu değil, dört kat boyunca üst üste dizilmiş 272 küçük oda. Her odanın bir ailesi vardı; anlatılanlara göre oda numaraları köydeki ev numaralarıyla eşleşiyordu. Yani surlar sadece bir sığınak değil, köyün minyatür bir kopyasıydı. Tehlike çanı çaldığında herkes kendi kapısından girer, kendi numarasını bulur, kendi tahıl çuvalının üstüne otururdu. Kimin nerede uyuyacağı, kuşatma başlamadan yıllar önce belliydi.

Pastırmaların asıldığı kule ise bugün Biertan diye bilinen köyde, Saksonların dilinde Birthälm'de. Tepenin üstündeki kale-kilise 1520'lerde tamamlandı ve 1572'den 1867'ye kadar, tam 300 yıl boyunca Erdel'deki Lüteryen kilisesinin piskoposluk merkezi oldu. Burada savunma mantığı ayrıntılara kadar işlenmiştir. Kilisenin kutsal eşya odasının kapısında, tek bir anahtarla aynı anda 19 ayrı noktadan kilitlenen bir mekanizma var; 1515 tarihli bu kilit, 1900 Paris Dünya Sergisi'nde teşhir edildi. Bir köy kilisesinin kapısına, bir hazine dairesine yakışacak bir sistem kurmuşlardı.

Biertan'da bir kule daha var ve hikâyesi silahla değil, evlilikle ilgili. Anlatılana göre ayrılmak isteyen çiftler önce bu odaya kapatılırdı: tek yatak, tek tabak, tek kaşık, tek sandalye. İki hafta boyunca aynı kaşıkla yemek yemek zorundaydılar. Rivayet o ki bu yöntem 300 yılda yalnızca bir kez işe yaramadı. Hikâyenin ne kadarı gerçek, ne kadarı sonradan güzelleştirilmiş bir köy efsanesi, bilinmiyor. Ama neyi anlatmak istediği açık: bu topluluk dağılmayı en büyük tehlike sayıyordu.

Aynı mantık gündelik hayatın her yerindeydi. Her köy, Nachbarschaft denen, yani komşuluk adı verilen birimlere bölünmüştü. Komşuluğun seçilmiş bir başı, yazılı kuralları, kasası ve ceza defteri vardı. Çitini onarmayan, ayine geç kalan, cenazeye gitmeyen para cezası öderdi. Damı akan evin kiremidi ortak kararla değişirdi. Ölen komşunun tabutunu kim taşıyacak, kim mezar kazacak, önceden yazılıydı. Sekiz yüzyıl boyunca Saksonlar, kalıcı olmayı bir mimari ve bir hukuk meselesi gibi ele aldılar. Sonsuza kadar kalacak insanlar gibi inşa ettiler.

Gitmeleri, yetmiş beş yıl sürmedi.

Kırılma, kuşatmayla değil, bir listeyle başladı. 6 Ocak 1945'te Sovyet yönetiminin Romanya'ya ilettiği emir çok açıktı: 17 ile 45 yaş arasındaki bütün Alman erkekler, 18 ile 30 yaş arasındaki bütün Alman kadınlar toplanacak ve savaş tazminatı karşılığı çalıştırılmak üzere Sovyetler Birliği'ne gönderilecekti. Muaf tutulanlar yalnızca hamileler, bir yaşından küçük çocuğu olan anneler ve çalışamayacak durumdakilerdi. Başbakan Nicolae Rădescu hükümeti emir karşısında "tamamen hazırlıksız yakalandığını" açıkladı, ama uygulamayı durduramadı. O kış, Romanya'dan yaklaşık 70 bin kişi trenlere bindirildi. Çoğunun gittiği yer Donbas'ın kömür havzasıydı.

Köylerde geride kalanlar yaşlılar ve çocuklardı. Aynı yılın ilerleyen aylarında çıkarılan toprak reformu, Alman azınlığın tarlalarını ve çiftlik hayvanlarını kamulaştırdı; evlerine başka aileler yerleştirildi. Sürgüne gidenlerin en az 3 bini geri dönmedi. Sağ kalanların dönüşü yıllara yayıldı, bir kısmı doğrudan Almanya'ya bırakıldı. Döndüklerinde tarlaları başkasınındı, ambarları boştu, komşuluk kasaları dağılmıştı. Sekiz yüzyıllık düzen, iki yıl içinde hukuken ortadan kaldırılmıştı.

Asıl büyük boşalma ise daha sessiz, daha uzun ve çok daha tuhaf bir biçimde gerçekleşti. 1960'ların sonunda Romanya ile Batı Almanya arasında bir kanal açıldı. Batı Alman tarafında pazarlığı yürüten kişi, Hristiyan Demokrat milletvekili ve avukat Heinz-Günther Hüsch'tü. Romanya tarafında ise Securitate, yani ülkenin gizli polisi vardı. Görüşmelerin konusu ticaret ya da sınır değildi; insandı. Romanya, kendi vatandaşı olan Almanların çıkış iznini para karşılığı satmaya razı olmuştu.

Sistem zamanla kurumsallaştı. Ödenecek meblağ kişinin yaşına ve en çok da eğitimine göre değişiyordu: okumamış bir köylü ucuzdu, üniversite mezunu bir mühendis pahalı. Devlet, yetiştirdiği insana yaptığı "yatırımı" geri istiyordu. 1978'den itibaren kişi başına yaklaşık 5 bin mark civarında seyreden rakam, Soğuk Savaş'ın son yıllarında ortalama 8 bin 500 markın üzerine çıktı. Tanıklıklara göre kişi başına istenen tutar 5 bin ile 15 bin mark arasında değişebiliyordu. 1967 ile 1989 arasında bu yolla Romanya'dan ayrılan Alman sayısı 226 bin 654'tür. Batı Almanya'nın bu iş için ödediği toplam paranın 1 milyar markı bulduğu tahmin ediliyor.

Bu rakamların köydeki karşılığı şuydu: bir aile, akrabalarından mektup alıyor, başvuruyu yapıyor ve sonra bekliyordu. Bekleme bazen bir yıl, bazen on yıl sürüyordu. İzin çıktığında ise gidenler mülklerini yanlarında götüremiyordu. Ev devlete kalıyor, eşyanın büyük kısmı satılıyor ya da bırakılıyordu. İnsanlar bavullarına ne koyacağına karar vermek zorundaydı: dedelerinden kalan ahşap sandığı mı, kilise kayıtlarından çıkarılmış doğum belgesini mi, yoksa kışlık ceketi mi. Ayrılış hep aynı sahneye benziyordu: istasyonda bekleyen birkaç kişi, kucakta tutulan bir çocuk, elde kalan bir anahtar.

Sonra 1989 geldi. Aralık ayında Nicolae Ceaușescu rejimi devrildi ve Romanya'nın sınırları açıldı. Kırk yıl boyunca fiyatı pazarlık edilen izin, bir anda bedelsiz ve serbest hâle geldi. Sonuç, kimsenin öngörmediği kadar hızlı oldu. Yalnızca 1990 yılında 100 binden fazla Alman ülkeyi terk etti. Bazı köyler bir mevsim içinde boşaldı. Uzun süredir gitmeyi düşünenler değil, hiç düşünmemiş olanlar da gitti; çünkü bir kişinin ayrılması komşusunun hesabını değiştiriyordu. Okulda Almanca ders verecek öğretmen kalmayınca aileler çocuklarını düşündü. Ayine gelen sayısı ona düşünce papaz başka köye tayin istedi. Pazar sabahı çan çalmayınca, kalanlar için de anlamı kalmadı.

Gitmeden önce yapılan son iş genellikle aynıydı. Ev kilitlenir, anahtar papaza ya da kalan bir komşuya bırakılırdı. Bu, terk etmek değil, devretmek anlamına geliyordu; bir gün dönülecekmiş gibi. Kimi köyde kilise anahtarı, geriye kalan tek Sakson ailenin en yaşlı üyesine teslim edildi. O yaşlı insan öldüğünde anahtar bir Romen ya da Roman komşuya geçti, bazen belediyeye. 800 yıl boyunca kuşatmaya karşı ortak kilerler kuran, kilit mekanizmasını 19 noktadan çalışacak biçimde tasarlayan bir topluluk, sonunda anahtarını bıraktı ve gitti.

Bugün Romanya'da kendini Alman olarak tanımlayanların sayısı 23 bin civarında. 1930'ların sonunda bu rakam 700 binin üzerindeydi. Sibiu ilinde kalan Sakson sayısı 3 binin altında, Braşov ilinde 2 binin altında. Yani kuleler, surlar, pastırma kancaları ve numaralı odalar duruyor; onları yapan topluluk yok.

Böyle bir yerde asıl merak edilen soru, taşlara ne olduğu değil, evlere kimin girdiğidir.

1990'ların başında yüzlerce Sakson evi boş kaldı. Kısa sürede, çoğu zaman aynı köyde yaşayan ve yıllardır Saksonların tarlalarında çalışan Roman ve Romen aileler bu evlere yerleşti. Bazıları devletten sembolik bedelle satın aldı, bazıları gidenlerle anlaştı, bazıları yalnızca içeri girip oturdu. İlk yıllar zor geçti. Bu evler pahalı evlerdi: yüksek tavanlı, kalın duvarlı, kireç sıvalı, ahşap kirişli. Bakımı zanaat isterdi, zanaat ise gidenlerle birlikte gitmişti. Kiremit kırılınca yerine sac konuldu, ahşap kapılar demirle değiştirildi, kireç sıvanın üstüne çimento çekildi ve duvarlar nefes alamayınca içeriden çürümeye başladı.

Bu tabloyu değiştiren şey, biraz da tesadüfen başladı. 1987'de, Erdel'in köylerinin ve Sakson kültürünün tamamen yok olacağı endişesiyle Londra'da bir vakıf kuruldu: Mihai Eminescu Trust, yani Mihai Eminescu Vakfı. Vakıf 1989 sonrasında çalışmalarını doğrudan köylere taşıdı. 1998'de Viscri köyüne, Saksonların adıyla Deutsch-Weißkirch'e, o zamanki Galler Prensi Charles geldi. Kısa süre sonra köyde bir ev satın aldı, ardından 2000 ile 2013 arasında vakfın başkanlığını üstlendi. Bugün kral olan Charles'ın Viscri'deki evi, vakfın işlettiği konuk evleri ağının bir parçası.

Vakfın yaptığı işin özü restorasyon değil, meslek öğretmekti. Köylülere kireç harcı hazırlamak, kiremit dökmek, ahşap pencere kanadı yapmak, kuru taş duvar örmek öğretildi. Viscri'de tuğla ocağı yeniden yakıldı. Roman zanaatkârlar demir işlerini üstlendi, kadınlar yün çorap ve terlik üreten bir imalathane kurdu. Onarım parası dışarıdan geliyordu, ama işi yapan da, ücreti alan da köyde oturan insanlardı. Böylece Sakson evlerini ayakta tutan bilgi el değiştirdi: artık onu bilenler, o evleri yapanların torunları değil, o evlerde yaşayanlardı.

Viscri bugün 500 kişiye yakın nüfuslu bir köy ve içinde kendini Sakson sayan yalnızca birkaç on kişi var. Buna karşılık köyün beyaz kale-kilisesi, mavi ve okr renkli evleri, otsuz sokakları, 1999'da UNESCO Dünya Mirası listesine alınan yedi Sakson köyünden biri olarak dünyaya tanıtıldı. Bu tanınırlığın bedeli de var. Yaz aylarında günde binlerce ziyaretçi geliyor, otoparklar tartışma konusu oluyor, köye ulaşan toprak yolun asfaltlanması yıllarca gerginlik yarattı: yolun iyileşmesi hayatı kolaylaştırıyor, ama köyü koruyan şeyin tam da ulaşılmazlığı olduğunu söyleyenler haksız değil.

Viscri istisna. Erdel'in kale-kiliselerinin çoğunda kimse ayin dinlemiyor. Bunları bir arada tutmaya çalışan kurum, merkezi Sibiu'da bulunan Stiftung Kirchenburgen, yani Kale Kiliseleri Vakfı. 150'ye yakın yapıdan sorumlu, ama bu yapıların bağlı olduğu Lüteryen kilisesinin Romanya'daki üye sayısı 11 bin civarında. Bir köyde üç cemaat üyesi varken 4 metre kalınlığındaki surun bakımını kimin yapacağı, ciddi ve çözümsüz bir soru. Vakıf kimi kiliseyi konuk evine, kimini müzeye, kimini konser salonuna çevirerek ayakta tutmaya çalışıyor. Çatısı çöken, kulesi yıkılan, sundurması otların altında kaybolan örnekler de var.

Gidenler ise büsbütün kopmadı. Almanya'ya yerleşen Saksonlar orada dernekler kurdu, arşivler topladı, ağızlarındaki eski lehçeyi kayıt altına aldı. Her yıl belirli tarihlerde otobüslerle geri geliyorlar; doğdukları evin önünde durup fotoğraf çektiriyor, mezarlıktaki taşları temizliyor, kilise yortusu yani Kirchweih kutlamalarına katılıyorlar. Kimileri evini geri satın aldı, kimileri köyün kilisesinin onarımına para gönderiyor. Bu ziyaretler bir geri dönüş değil, bir tür düzenli veda.

Kalanlardan biri ise ülkenin en görünür insanı oldu. Sibiu'da doğan, fizik öğretmenliği yapan ve gitmeyi tercih etmeyen Klaus Iohannis, 2000 yılında Sibiu belediye başkanı seçildi. Şehrin tarihi merkezini onardı, Sibiu 2007'de Avrupa Kültür Başkenti oldu. 2014'te, nüfusunun binde birinden azını oluşturan bir azınlığın mensubu olarak Romanya cumhurbaşkanlığına seçildi ve 2025'e kadar bu görevde kaldı. Bir toplumun sayıca yok olurken bıraktığı izin ne kadar uzun sürebileceğini gösteren tuhaf bir örnek.

Erdel'in tepelerinde arabayla ilerlerken manzara hep aynı ritimle tekrar eder: birkaç kilometrede bir vadinin dibinde uzun tek sokaklı bir köy, sokağın ortasında surla çevrili bir kilise, kilisenin kulesi mısır tarlalarının üstünde. O kuleye çıkanlar bugün de aynı şeyi görür: mazgallar, pastırma kancaları, numaralı oda kapıları. Ama aşağıda, avluda, bambaşka bir hayat sürüyor. Okul çıkışı çocuklar sur dibinde top oynuyor, birisi kilisenin kapısını açıp turist grubuna anlatıyor, akşamüstü inekler tek sıra hâlinde sokaktan geçip her biri kendi kapısında duruyor.

Anahtar hâlâ birinin elinde. Sadece o el değişti.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.