Yere Değmeyen Tahtın Şehri: Kumasi

Bölüm metni

Bir imparatorluk, üzerine kimsenin oturmadığı bir tabure için savaşa girdi. Çünkü o tabure bir koltuk değil, bir halkın ruhuydu: ipek yastıklar üstünde taşınır, toprağa asla değdirilmezdi. Vali onu isteyince, karşısına kılıç kuşanmış bir kadın çıktı.

Batı Afrika'nın yağmur ormanı, içine girildiğinde yön duygusunu elinden alan bir yerdir. Ağaçların tepesi kapanır, gök parça parça görünür, ses birkaç adım ötede boğulur. 17. yüzyılın sonunda bu ormanın ortasında, bugünkü Gana'nın iç kesimlerinde, Kwaaman adında küçük bir yerleşim vardı. Altın vardı toprağında, kola cevizi vardı ağacında, ama devlet yoktu; olan devlet de başkasının devletiydi. Bölgenin efendisi güneybatıdaki Denkyira krallığıydı ve Kwaaman gibi küçük Akan yerleşimleri ona vergi ödüyordu. Vergi yalnızca altın tozu değildi; itaatin kendisiydi.

Osei Tutu, gençliğini bu güç dengesinin içinde, komşu saraylarda geçirmiş bir adamdı. Kwaaman'a döndüğünde yaptığı ilk iş savaşmak değil, bir yer seçmekti. Anlatıya göre toprak görüşmeleri büyük bir kum ağacının altında yapıldı; ağacın gölgesi zamanla kralın ve halkının oturduğu meclis yerine dönüştü. Twi dilinde "kum ase", kum ağacının altı demek. Kwaaman'ın adı böylece Kumasi oldu. 1680'lerde kurulan bu başkent, adını bir saraydan ya da bir kraldan değil, bir gölgeden alıyordu.

Ama bir şehri başkent yapan şey gölge değildir. Osei Tutu'nun yanında Okomfo Anokye vardı: rahip, hekim, danışman; Asante'nin kuruluş anlatısında kralla eşit ağırlık taşıyan tek isim. Dağınık Akan beyliklerini tek bir çatı altında toplamak için gereken şeyin bir ordu değil, bir nesne olduğunu gören oydu. Anlatı şöyle sürer: Kumasi'de toplanan halkın önünde gökyüzü karardı, bir toz bulutu indi ve bulutun içinden altından bir tabure süzülerek Osei Tutu'nun dizlerine kondu. Taburenin adı Sika Dwa Kofi'ydi; altın tabure, cuma günü doğan. Akan geleneğinde her insanın doğduğu güne göre bir adı vardır ve bu tabureye de bir doğum günü verilmişti. Çünkü o bir eşya değil, bir varlıktı.

Okomfo Anokye toplanan beylere, kendi eski tabureleriyle regalyalarını gömmelerini söyledi. Her beyliğin kendi atalarını temsil eden kutsal taburesi vardı; hepsi toprağa verildi. Artık tek bir tabure vardı ve o taburenin içinde tek tek insanların değil, bütün bir halkın ruhu duruyordu. Asante ulusunun canı orada oturuyordu. Bu yüzden tabure asla yere değmez. Taşınırken kendi şemsiyesinin altında, kendi hizmetkârlarının omzunda gider; indirildiğinde çıplak toprağa değil, kendisi için serilmiş derinin ya da örtünün üstüne konur. Ve üstüne kimse oturmaz. Kral bile oturmaz. Asantehene, yani Asante'nin kralı, tahta çıktığı törende tabureye üç kez değdirilip kaldırılır; sonra onun yanına oturur. Kral taburenin sahibi değil, bekçisidir.

Bu fikir işe yaradı. 1701'de Osei Tutu'nun topladığı birleşik ordu, Feyiase'de Denkyira'yı yendi. Vergi ödeyen taraf, vergi alan taraf oldu. Asante bundan sonra yaklaşık iki yüzyıl boyunca bölgenin en güçlü devleti olarak kaldı ve Kumasi o devletin sinir merkezine dönüştü. Şehirden dışarı, ormanın içine kesilmiş geniş yollar çıkıyordu; kuzeye, Sahel'in kervan kentlerine; güneye, Atlantik kıyısındaki Avrupa kalelerine. Altın tozu güneye iniyor, tuz ve mal kuzeyden geliyordu. Yolların bakımı devlet işiydi, üzerlerinde habercilerin ve tüccarların düzeni vardı.

Kumasi'yi gören yabancılar ne beklediklerini bilmeden gelip şaşırarak dönüyorlardı. 1817'de İngiliz tüccarların kurduğu şirketin elçisi olarak şehre giren Thomas Edward Bowdich, kendisini karşılayan törende binlerce kişinin, dönen dev şemsiyelerin, altın takıların ve hiç susmayan davulların arasında saatler geçirdiğini yazdı. Geniş caddeler, süpürülmüş avlular, kabartmalı sıvalarla bezenmiş duvarlar gördü. Kafasındaki "orman köyü" tarifi ilk günde dağılmıştı. Şehrin merkezinde saray, sarayın içinde tabure, taburenin üstünde hiç kimse.

Bugün Kumasi'nin göbeğinde, bir hastanenin bahçesinde toprağa saplanmış bir kılıç durur. Okomfo Anokye'nin oraya sapladığı, çıkarılamayacağı söylenen kılıç. Kılıcın kendisi kadar, çevresinde kurulmuş küçük yapı da bir şeyi anlatıyor: bu şehir kurucularının nesnelerini saklayan bir şehir. Ve bir gün, o nesnelerden birine bir yabancı el uzatacaktı.

19. yüzyıl boyunca Asante ile Britanya arasında tekrar tekrar savaş çıktı. Kıyıdaki ticaret hatları, aradaki beylikler üzerindeki egemenlik, köle ticaretinin yasaklanmasından sonra değişen ekonomi; gerekçeler değişti, çatışma sürdü. 1874'te Garnet Wolseley komutasındaki İngiliz kolu ormanı aşarak Kumasi'ye girdi. Şehir yakıldı, saray yağmalandı. Asante krallarının kuşaklar boyunca biriktirdiği altın regalya, kılıç kabzaları, göğüslükler, yüzükler gemilere yüklenip Londra'ya götürüldü. Kumasi'nin 1820'de Asantehene Osei Tutu Kwame tarafından, kıyıdaki Avrupa kalelerine benzesin diye taş ve kırmızı toprakla yaptırdığı kalesi de aynı seferde havaya uçuruldu.

1896'da bu kez savaş bile olmadı. İngiliz kuvveti şehre yaklaştığında genç Asantehene Prempeh I, halkının kırılmaması için direnmemeye karar verdi ve teslim oldu. Yaklaşık 50 akrabası ve ileri geleniyle birlikte tutuklandı; önce kıyıdaki Elmina Kalesi'ne, oradan Sierra Leone'ye, 1900'de de Hint Okyanusu'ndaki Seyşeller'e sürüldü. Kral gitti, ordu dağıtıldı, kale İngiliz garnizonu için yeniden yapıldı. Ama tabure alınamadı. Çünkü tabure ortada yoktu; savaş yıllarında ormanda bir yere gömülmüştü ve yerini bilen avuç dolusu insan konuşmadı.

25 Mart 1900'de sömürge valisi Frederick Mitchell Hodgson küçük bir kuvvetle Kumasi'ye geldi. Üç gün sonra beyleri topladı ve tarihin akışını değiştiren konuşmayı yaptı. Aktarıldığına göre onlara, kraliçenin temsilcisi olarak Altın Tabure'nin kendisine getirilmesini istedi; neden şu anda onun üzerinde oturmadığını sordu. Salonda kimse bağırmadı. Beyler sessizce dinlediler, sessizce kalktılar, evlerine gittiler. Hodgson bunu kabul sandı.

O gece Ejisu'nun kraliçe anası Yaa Asantewaa'nın toplantısında konuşulan şey artık vergi ya da sınır değildi. Yaa Asantewaa altmışlarındaydı; torununun tahtını, oğlunun sürgününü görmüş bir kadındı. Sözlü gelenekte kuşaktan kuşağa aktarılan konuşmasında beylere, eski kralların günlerinde bir Asante ordusunun böyle bir söz karşısında çoktan silaha sarılmış olacağını hatırlattı; eğer erkekler ileri gitmeyecekse, kadınların gideceğini söyledi. Toplantıdan çıkan karar, kumandanın o olmasıydı. Asante tarihinde bir kraliçe anasının savaş önderliğine seçilmesi olağandışıydı; olağandışılığın kendisi bir mesajdı.

Savaş klasik bir meydan savaşı olmadı. Asante kuvvetleri kaleyi kuşattı. İçeride vali, ailesi, subaylar ve yerli askerlerle birlikte küçük bir kalabalık kapandı; tel telgraf hatları kesildi, ormandaki yollar ağaç barikatlarıyla tıkandı, erzak yolları kapatıldı. Kuşatma haftalarca sürdü. Kalenin içinde yiyecek azaldı, hastalık yayıldı. Haziran sonunda vali ve maiyeti, geride hastaları ve küçük bir birliği bırakarak bir müfrezeyle çemberi yarıp kıyıya kaçtı. Kaleyi kurtaran asıl kuvvet temmuzda geldi. Ardından aylarca süren, köy köy ilerleyen bir bastırma harekâtı başladı.

1901 başında Yaa Asantewaa yakalandı. On beş yakın danışmanıyla birlikte, Prempeh I'in tutulduğu Seyşeller'e sürüldü. Bir daha memleketini görmedi; 17 Ekim 1921'de sürgünde öldü. Asante toprakları 1902'de doğrudan Britanya egemenliğine bağlandı. Askerî hesapta savaşı Britanya kazanmıştı.

Fakat uğruna savaşılan şey hiçbir zaman bulunamadı. Tabure ormanda, kendi saklandığı yerde kaldı. Ancak 1921'de, yol yapımında çalışan işçiler tesadüfen üstüne çıktılar ve üzerindeki altın süslerin bir kısmını söküp aldılar. Haber duyulduğunda Kumasi ayağa kalktı. Sanıklar Asante geleneğine göre yargılandı ve ölüme mahkûm edildi; sömürge yönetimi araya girip cezayı sürgüne çevirdi. Aynı olayın ardından yönetim, tabureye bir daha karışmayacağına dair güvence verdi. Bu güvenceden sonra tabure saklandığı yerden çıkarıldı.

Üç yıl sonra, 12 Kasım 1924'te Prempeh I Kumasi'ye döndü. Gençken sürülmüştü, yaşlı bir adam olarak indi; üzerinde Avrupa kesimi bir takım elbise ve şapka vardı. 1925'te sömürge yönetimi ona Manhyia'da bir konut yaptırdı; yakılan sarayın yerine konan, kral ailesinin bugün de merkezinde durduğu yapı budur. 1935'te Asante birliği resmen yeniden tanındı. Yenilen taraf, yenildiği savaşın konusunu elinde tutarak geri dönmüştü.

Bugün Kumasi'ye gelen biri bütün bunları ilk olarak kulağından duyar. Şehrin merkezinde, Kejetia'da, ses duvar gibidir. 1957'de açılan Kejetia pazarı, yenileme çalışmaları başlamadan önce 12 binden fazla tezgâh ve dükkâna ev sahipliği yapıyordu; teneke çatıların üst üste bindiği, yukarıdan bakıldığında gümüş bir göle benzeyen dev bir organizma. 2015'te başlayan yeniden inşa projesinin ilk aşaması 2019'da hizmete girdi ve 8 binin üzerinde birim taşındı; eski pazarın taşkın kolları hâlâ yeni binanın çevresine yayılmış durumda.

İçeride hiçbir şey rastgele değildir. Bir koridor boyunca yalnızca domates, bir sonraki boyunca yalnızca kurutulmuş balık, ötede tıka basa yığılmış emaye leğenler, sonra top top kumaş. Her ürün grubunun kendi düzeni, kendi fiyat bilgisi, kendi kıdem sırası vardır; Gana pazarlarında "pazar kraliçesi" denen, o malın ticaretini yıllardır yapan ve anlaşmazlıkları çözen kadınlar bu düzenin dayanağıdır. Kejetia bir kargaşa değil, yazısız bir tüzükle işleyen bir kurumdur. Havada kurutulmuş balık, palmiye yağı, tahta kömürü ve yeni kumaş kokusu birbirine karışır; arka planda kızgın yağda kızaran kelewele, yani baharatlanmış olgun muz parçalarının tısırtısı vardır. Öğle vakti, bir avluda iki kişi dönüşümlü olarak havanda fufu döver: biri tokmağı indirir, diğeri hamuru elleriyle çevirir, ritim hiç bozulmaz. Çorbası yanında gelir, kaşık kullanılmaz.

Şehrin kuzeydoğusuna doğru yarım saat gidilirse Bonwire'a varılır. Burada sesin adı başkadır: dar ahşap tezgâhların takırtısı. Kente dokumacısı yerde, bacaklarını tezgâhın altına sarkıtarak oturur; ayak pedallarıyla çözgüyü açar, mekiği geçirir, tarağı çeker. Çıkan şey yaklaşık bir el genişliğinde uzun bir şerittir; kumaş, bu şeritlerin yan yana dikilmesiyle oluşur. Bonwire'ın anlatısına göre dokuma sanatı buraya iki avcıyla geldi: Ota Karaban ile Kwaku Ameyaw, gece ormanda tuzaklarına bakarken ay ışığında parlayan bir örümcek ağı gördüler. Ağı ören Ananse, onlara tek bir iplikten desen çıkarmanın yolunu gösterdi. Köye döndüler, öğrendiklerini krala ilettiler ve kumaş saraya girdi. Bugün de desenlerin adları ve anlamları vardır; hangi desenin kime, hangi törende yakıştığı bilinen bir şeydir. Yakındaki Ntonso'da ise başka bir dil işler: ağaç kabuğundan kaynatılan koyu boya ve su kabağından oyulmuş damgalarla basılan adinkra sembolleri. Her sembol bir atasözünün kısaltmasıdır; kumaş, üzerine yazı yazılmadan konuşur.

Yaklaşık 42 günde bir, pazar gününe denk gelen Akwasidae'de bütün bu iplikler tek bir avluda toplanır. Manhyia Sarayı'nın avlusunda Asantehene devlet töreninde oturur; başının üstünde rengârenk dev şemsiyeler döner, boynuzdan yapılmış borular çalar, davullar konuşur. Kral 26 Nisan 1999'da tahta çıkan Osei Tutu II'dir. Yanı başında, kendi sehpasının üzerinde, kendi hizmetkârlarının nezaretinde Altın Tabure durur. Üç yüz yıldır olduğu gibi: yere değmez, üstüne oturulmaz.

Ve 2024'te avluya yeni bir şey daha girdi. Şubat ayında Kaliforniya'daki Fowler Museum, yani Fowler Müzesi, 1874'te Kumasi'den alındığı kabul edilen 7 parçayı kalıcı olarak Asante krallığına iade etti. Mayısta Londra'daki British Museum, yani Britanya Müzesi ile Victoria and Albert Museum, yani Victoria ve Albert Müzesi, ellerindeki 32 altın ve gümüş regalya parçasını üç yıllığına, uzatma seçeneğiyle birlikte ödünç verdi. Bunlar Manhyia Sarayı Müzesi'nde açılan sergide bir araya geldi: kralın 25. yılı, 1874 savaşının 150. yılı ve Prempeh I'in sürgünden dönüşünün 100. yılı aynı takvimde çakışmıştı. Britanya'daki müzelerin gönderdiği parçaların kalıcı iade değil ödünç olması, Gana'da da Britanya'da da tartışılan bir konu; yasal düzenlemeler bu müzelerin koleksiyonlarından kalıcı çıkış yapmasını büyük ölçüde sınırlıyor. Yine de 1874'te porterlerin sırtında kıyıya taşınan nesnelerin bir kısmı, alındıkları avlunun birkaç adım ötesinde yeniden görüldü.

Kumasi bunları taşıyan bir müze şehri değil. 2021 sayımında metropoliten ilçenin nüfusu 444 bine yakındı; şehrin yapılaşmış dokusu ise bu sınırları çoktan aşmış, çevresindeki ilçelere yayılmış durumda. İç bölgenin ticaret merkezi, Gana'nın en büyük teknik üniversitelerinden birinin yeri, kırmızı toprak yolların ve yeni viyadüklerin birlikte yaşadığı bir yer. 20. yüzyılın ortasında yeşilliği yüzünden "Batı Afrika'nın Bahçe Şehri" diye anılmıştı; bugün o ad daha çok bir özlemi ifade ediyor. Yıkılan sarayın yerinde bir müze, havaya uçurulan kalenin yerinde bir askerî müze, ormanda gömülü kalan bir taburenin yerinde ise hâlâ çalışan bir kurum var. Kumasi'nin bütün hikâyesi, aslında tek bir kuralın etrafında dönüyor: tahtın ayakları hiçbir zaman toprağa basmadı, ne yenilgide ne zaferde.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.