Yılda Bir Gece Açılan Pazar: Hà Giang

Bölüm metni

Yılın bir gecesi, bu dağ köyünde karılar kocalarını, kocalar karılarını bir başkasıyla buluşmaya yollar — kimse kıskanmaz, kimse hesap sormaz. Ertesi sabah herkes kendi evine döner ve o geceden bir daha söz edilmez. Peki bir toplum, kendi kuralını yılda bir saat nasıl askıya alır?

Vietnam haritasının en tepesinde, Çin sınırına yaslanmış bir toprak parçası var. Adı Ha Giang. Oraya yaklaşan biri önce rengin değiştiğini fark eder: deltanın ve pirinç tarlalarının o doymuş yeşili yerini kurşuni bir griye bırakır. Sonra biçim değişir. Yeryüzü, dondurulmuş bir denizin dalgaları gibi yükselip alçalan, ucu sivri, kenarı keskin kireçtaşı kütlelerine dönüşür. Milyonlarca yıl önce sığ bir tropik denizin dibinde çöken kabuklar, mercanlar, kavkılar; sonra yükselen, kırılan, yağmurla oyulan taş. Bugün ayağınızın bastığı her yer, bir zamanlar suyun altındaydı. Şimdi buranın en büyük sorunu susuzluk.

Bu platoda tarlanın nasıl göründüğünü anlatmak zor, çünkü tarla yok. Toprak yok. Taşın arasında, avuç içi kadar, bazen bir şapka kadar çukurlar var. Yağmur kireçtaşını oymuş, oradan buradan birer cep açmış. Burada yaşayan Hmong halkı yüzyıllardır o ceplerin peşinde. Vadi diplerinden, dere yataklarından, bulabildikleri her yerden toprağı sırt sepetlerine dolduruyorlar; sepeti bağlayıp taş yamacı tırmanıyorlar; her çukura bir avuç toprak döküyorlar. Sonra o bir avuç toprağa iki üç mısır tanesi bırakıyorlar. Sağanak yağmur toprağı alıp götürdüğünde, ertesi yıl aynı çukura yeniden toprak taşıyorlar. Vietnam bu tekniği 2014'te ulusal somut olmayan kültürel miras listesine aldı; yani bir tarım yöntemi, resmî olarak bir kültür ürünü sayıldı. Doğru bir karar, çünkü bu bir tarım yönteminden çok bir inat biçimi.

O mısırın büyük kısmı pirince dönüşmez, çünkü burada pirinç yetişmez. Mısır kurutulur, taş değirmende un edilir, iki kez buharda pişirilir. Çıkan şeyin adı men men: sarı, kuru, hafif tanecikli bir hamur. Platoda büyüyen bir çocuk için ekmek neyse, men men odur. Geri kalan mısır kaynatılır, mayalanır ve mısır rakısına dönüşür. Bu iki ürünün ikisi de aynı avuç toprağın üstünde durur.

Su ayrı bir mesele. Kireçtaşı suyu tutmaz; yağmur düşer düşmez taşın içindeki çatlaklardan kaybolur, yer altında akar, kilometrelerce ötede bir mağaranın ağzından çıkar. Kurak aylarda bir ailenin günlük suyu için saatlerce yürünür. Devletin son yirmi yılda yamaçlara serptiği beton yağmur havuzları, yani yerel adıyla asma göller, bu yüzden var: gökten geleni kaçmadan yakalamak için.

2010'da UNESCO, bu araziyi Vietnam'ın ilk küresel jeoparkı ilan etti. Resmî adı Dong Van Karst Platosu Jeoparkı; kısaca Taş Plato diyelim. 2356 kilometrekare, dört ilçe ve resmî sayıma göre 17 farklı halk. Hmong en kalabalığı; yanında Tay, Dao, Lo Lo, Giay, Nung ve adını dünyada yalnızca birkaç bin kişinin taşıdığı daha küçük topluluklar. Her birinin kendi dili, kendi nakışı, kendi eteği, kendi cenaze müziği var. Ve hepsi aynı taşın üstünde, birbirinden bir iki vadi uzaklıkta yaşıyor.

Böyle bir coğrafyada insanlar birbirini nasıl görür? Cevap tek kelime: pazar. Taş Plato'nun gerçek kurumu pazardır. Haftada bir gün, genellikle pazar sabahı, ilçe merkezinde bir alan dolar. Oraya gelmek için bazı aileler gece yarısı yola çıkar, üç dört saat yürür. Sırtta bir sepet mısır, bir tavuk, bir top kendir bezi. Alışveriş elbette yapılır, ama alışveriş bahanedir. Pazar aynı zamanda gazetedir: kim öldü, kim doğdu, hangi köyde düğün var, hangi yolu heyelan kapattı. Pazar mahkemedir: iki aile arasındaki anlaşmazlık orada konuşulur. Pazar kahvehanedir: alçak taburelere çömelmiş erkekler, kocaman bir kazanda saatlerce kaynayan et ve sakatat çorbasının, yani thang co'nun etrafında toplanır, mısır rakısını sıradan geçirir. Ve pazar takvimdir. Bu yaylada zamanı ay ve pazar günleri ölçer.

Şimdi bir an düşünün: eğer bir toplumun bütün toplumsal hayatı haftanın tek bir sabahına sığıyorsa, yılda bir kez, yalnızca bir gece için kurulan bir pazar ne anlama gelir?

Taş Plato'nun doğu ucunda, Meo Vac ilçesine bağlı bir köy var: Khau Vai. Ha Giang'ın il merkezinden yaklaşık 180 kilometre; yani kuş uçuşu az, tekerlekle çok. Sıradan bir yerleşim. Birkaç yüz hane, bir okul, bir sağlık ocağı, yamaca tutunmuş mısır cepleri. Yılın 364 günü hiçbir şey olmaz burada.

Ay takviminin üçüncü ayının 27. gecesi hariç. Miladi takvimde bu, aşağı yukarı nisan sonuna ya da mayıs başına denk gelir; mısırın yeni filizlendiği, sıcağın henüz bastırmadığı bir aralık. O gece Khau Vai'de, Vietnamca adıyla Chợ Phong Lưu, yani kabaca Gönül Pazarı kurulur.

Neden o gece? Anlatı şöyle. Bir zamanlar bu vadide Nung halkından Ba adında bir delikanlı ile Giay halkından Ut adında bir kız birbirini sever. İkisi arasında aşılamaz iki duvar vardır: Ba yoksul bir evin oğludur, Ut ise soyun başındaki adamın kızı. Üstelik farklı halklardandır; farklı dil, farklı töre, farklı ölü gömme adabı. İki aile de karşı çıkar. Ba, Ut'u alıp Khau Vai yamacındaki mağaralara çıkar. Ama kaçış bir aşk hikâyesi olarak kalmaz: iki soy silahlanır, aşağıdaki köyde kan dökülmeye başlar. Yamaçtan bakan iki genç, aşağıda kendi akrabalarının birbirini kırdığını görür.

Ve hikâyenin en ağır yeri burasıdır. Ba ile Ut ayrılmaya karar verir. Korkudan değil; kavgayı durdurmanın başka yolu olmadığı için. Ayrılırken bir söz verirler: her yıl, üçüncü ayın 27. gününde, aynı yamaçta buluşacaklar. Yılda bir gece. Ne fazlası, ne eksiği. Anlatının sonunda ikisi de yaşlanır, evlenir, başka hayatlar kurar, ama randevuyu hiç kaçırmazlar; ve sonunda aynı gecede, aynı yamaçta ölürler.

Köylüler onların ardından yamaca iki küçük tapınak yapar: biri erkek için, biri kadın için. Yerel kayıtlara göre 1919'dan bu yana o tarih hiç şaşmaz. Savaşlar oldu, sınırlar kapandı, rejimler değişti, kıtlık geldi geçti; Khau Vai'nin gecesi yerinde durdu.

Peki o gecede ne olur? Akşamüstü yollar kalabalıklaşır. İnsanlar yürüyerek gelir; kimi altı saat, kimi bütün gün. Kadınlar en iyi nakışlarını çıkarır, gümüş gerdanlıklarını takar. Erkekler omuzlarında khen taşır: Hmong'a özgü, altı kamışlı, eğik bir üflemeli çalgı. Hava karardığında pazar yerinde ateşler yanar, mısır rakısı dolaşmaya başlar ve müzik başlar. Ama bu bir konser değildir. Khau Vai'nin müziği karşılıklıdır: karanlığın bir ucundan bir kadın söyler, öbür ucundan bir erkek cevap verir. Sözler doğaçlamadır. Kimse kimsenin yüzünü tam olarak görmez; ses yeter.

Geleneğin en çok konuşulan kuralı şudur. Khau Vai'ye gelenlerin çoğu bekâr genç değildir. Evli insanlardır. Yıllar önce sevdiği ama evlenemediği kişiyi yılda bir kez görmeye gelen insanlar. Ve anlatılanlara göre karı koca bu yola birlikte çıkar. Pazarın girişinde ayrılırlar. Her biri kendi geçmişine doğru yürür. Şafak sökerken aynı yerde buluşup birlikte evlerine dönerler. Kıskançlık yoktur, hesap sorulmaz, ertesi gün bunun sözü edilmez. Çünkü herkes aynı şeyi bilir: bu dağlarda evlilik çoğu zaman bir seçim değil, iki hane arasında bir anlaşmadır. Khau Vai, o anlaşmanın dışarıda bıraktığı duyguya yılda bir gece izin verir. Ve tam olarak bir gece verir.

Bu ölçünün kendisi çarpıcı. Ne inkâr eden bir yasak, ne her şeyi dağıtan bir serbestlik. İkisinin arasında, taş gibi sert bir sınır: 27'sinin akşamı başlar, sabah biter. Sabah olduğunda herkes yamaçtan aşağı iner, sepetini sırtlar, mısır cebine döner ve bir yıl bekler.

Bu randevunun bunca yıl bozulmadan sürmesinin bir sebebi de buraya ulaşmanın zorluğuydu. 1960'ların ortasına kadar Taş Plato'ya tekerlekli bir araç giremiyordu. Kuzeydeki dört ilçeye patikalarla, katır sırtında, günlerce yürüyerek varılıyordu.

Sonra yol geldi. Vietnam onu Mutluluk Yolu diye adlandırdı. Yapımına 1959'da başlandı, 1965'te bitti; il merkezinden başlayıp kuzeydeki dört ilçeyi birbirine bağlayan 185 kilometrelik bir şerit. Neredeyse tamamı elle açıldı. Kayıtlara göre 16 farklı halktan yaklaşık 1300 gençlik gönüllüsü ve işçi ile bölge halkından yaklaşık 1000 kişi çalıştı; alet olarak çekiç, keski, kürek ve manivela vardı. En zor bölüm, Nho Que Irmağı'nın yüzlerce metre yukarısındaki dik kayalıkta, Ma Pi Leng geçidiydi. Orada, kendilerine ölümü göze alanlar bölüğü denen yaklaşık 30 kişilik bir ekip, yaklaşık 11 ay boyunca halatlara asılı çalıştı. Gündüz kayaya asılıyor, gece uçurumun kenarında kurulan çadırlarda uyuyorlardı. Yolun adı gerçekten de yerinde: o güzergâh açılmadan önce buradaki bir hastanın merkeze ulaşma şansı, bir öğrencinin liseye gitme şansı ya da bir ailenin kıtlık yılında dışarıdan yiyecek getirtme şansı neredeyse yoktu.

Ama açılan her yol iki yöne çalışır. Yol, önce tuzu, gazyağını, öğretmeni ve doktoru yukarı taşıdı. Sonra, otuz kırk yıl gecikmeyle, kalabalığı taşımaya başladı. Bugün Ma Pi Leng geçidi Güneydoğu Asya'nın en bilinen motosiklet güzergâhlarından birinin kalbinde. İl, 2025 yılı için 3,5 milyon ziyaretçi hedefi koydu; yılın yalnızca ilk üç ayında 848 bini aşkın kişi geldi, bunların yaklaşık 108 bini yabancıydı. Yamaçlarda konuk evleri, kiralık motosiklet dükkânları, kahve duraklarının ahşap terasları açıldı.

Khau Vai da payına düşeni aldı. 2021'de pazar, ulusal somut olmayan kültürel miras ilan edildi. Tescil koruma getirir, ama aynı zamanda görünürlük getirir. Tek gecelik buluşma bugün üç güne yayılmış durumda: üçüncü ayın 25'inden 27'sine. Köyde sahne kuruluyor, ses düzeni kuruluyor, folklor gösterileri, halk oyunları, yöresel güzellik yarışması, el işi tezgâhları sıralanıyor. Otobüsler geliyor. Gecenin karanlığına yüzlerce telefon ekranı ve fotoğraf makinesi flaşı karışıyor. Bir zamanlar yüzü görünmesin diye karanlıkta söylenen türküler, şimdi projektör altında söyleniyor.

Aynı yıllarda idari harita da değişti. 1 Temmuz 2025'te yürürlüğe giren düzenlemeyle Vietnam illerinin sayısı 63'ten 34'e indirildi ve Ha Giang, komşusu Tuyen Quang ile birleşip o adın altına girdi. Yani bugün resmî belgelerde Ha Giang diye bir il yok. Ad, haritadan silindiği hâlde yaşamayı sürdürüyor: seyahat acentelerinin broşürlerinde, motosiklet güzergâhının adında, insanların kendilerini tanıtma biçiminde. Bir yerin adının resmiyetten önce kulağa ait olduğunu anlamak için iyi bir örnek.

Khau Vai'ye bu yılların sonunda ne kaldı, sorusunun tek bir cevabı yok; çünkü orada artık iki pazar var. Biri aşağıda, sahnenin ve hoparlörlerin olduğu yerde kuruluyor; düzenli, programlı, biletsiz ama seyirlik. Diğeri her zamanki gibi yukarıda. Yamaçta, ateşlerin ışığının bitip karanlığın başladığı sınırda, elli yaşını çoktan geçmiş insanlar hâlâ yan yana oturuyor. Konuşmuyorlar bile; yılda bir kez, birkaç saat, aynı taşın üstünde oturmak yeterli geliyor. Onlar için bu bir festival değil, bir randevu.

Ve sabah olduğunda ikisi de dağılıyor. Turistler motosikletlerine binip geçide doğru gidiyor. Ötekiler patikadan aşağı iniyor, kendi vadilerine dönüyor, sepetlerini sırtlıyor. Birkaç gün içinde yağmur başlayacak, taşın ceplerindeki toprağı yine aşağı sürükleyecek ve o toprak yine sırtta yukarı taşınacak. Bu yaylada kalıcı olan hiçbir şey kendiliğinden kalıcı değil. Ne tarla, ne yol, ne de bir söz. Hepsi her yıl yeniden taşınıyor.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.