Denizin Aldığı Ada: Guna Yala

Bölüm metni

Bir ada düşünün: futbol sahası büyüklüğünde, üzerinde bin kişi, evlerin arası bir kol boyu. Deniz her yıl biraz daha eşiğe yaklaşıyor ve 2024'te bütün köy eşyalarını kayıklara yükleyip karaya taşındı. Peki yüz yıl önce koca bir devletin ordusuna direnip kendi bayrağını diken bu insanlar, şimdi suya karşı ne yapabilir?

Panama'nın Karayip kıyısında, kıtanın yeşil sırtı denize doğru alçalırken, suyun üstüne serpilmiş bir takımada başlar. Uzaktan bakınca mercan kumundan yapılmış bir avuç düğme gibi görünürler; yakınlaştıkça her birinin üstünde hindistancevizi palmiyelerinin ve saz damlı evlerin sıkıştığını fark edersiniz. Burası Guna Yala. Yani Guna halkının toprağı. Yaklaşık 365 adadan oluşur, ama bunların ancak 50 kadarında insan yaşar; geri kalanı yengeçlerin, deniz kuşlarının ve rüzgârda devrilmiş palmiyelerin ülkesidir. Haritalarda uzun yıllar boyunca İspanyolca bir adla, San Blas diye geçti. Bugün resmî adı Guna Yala ve bu isim değişikliği, anlatacağımız her şeyin özeti sayılır.

Sabah burada denizle başlar. Güneş doğmadan önce, kadınlar ve erkekler ulu denen tek gövdeli kanolara binip karaya, yani anakaraya doğru kürek çeker. Çünkü adalarda tatlı su yoktur, tarla yoktur, mezarlık yoktur. Guna halkı yüzyıllardır ikili bir hayat sürer: uyumak, dokumak, konuşmak ve tartışmak için ada; su, muz, manyok, kereste ve ölülerini gömmek için kıyının hemen ardındaki nehir vadileri. Ada, serin ve sivrisineksiz olduğu için seçilmiştir. Anakara ise hayatın kendisini sağlar. Aradaki 1 kilometre, bu halkın bütün coğrafyasını kuran mesafedir.

Ve hindistancevizi. Guna Yala'yı anlamak istiyorsanız önce hindistancevizini anlamanız gerekir. 19. yüzyılda bu adalara Kolombiya'dan yelkenliler gelirdi; kumaş, ip, iğne, gazyağı getirip karşılığında hindistancevizi alırlardı. Bir süre sonra hindistancevizi yalnızca bir ürün olmaktan çıkıp ölçü birimine dönüştü. Fiyatlar hindistancevizi cinsinden söylenirdi, borçlar hindistancevizi cinsinden kapanırdı; bir ağacın kimin olduğu, kimin hangi adayla akraba olduğunu bilmek kadar önemliydi. Guna Yala, Panama'nın resmî parasını tanımadan çok önce kendi kabuklu parasını çoktan işletiyordu. Bugün bile ihracatın omurgasını hindistancevizi ve ıstakoz taşır.

O yelkenlilerin getirdiği kumaş, bambaşka bir şeyi de doğurdu. Guna kadınları çok eskiden bedenlerini geometrik desenlerle boyardı; doğadan çıkarılmış renkler, birbirine geçen labirentler, kıvrılan hayvan biçimleri. İspanyol teması sonrasında bu desenler önce dokumaya, sonra kumaşa geçti. Böylece mola doğdu. Mola, ters aplike denen bir teknikle yapılır: farklı renklerde iki, üç, bazen yedi kat kumaş üst üste dikilir, sonra kadın makasla en üst katmandan başlayarak küçük küçük keser, alttaki rengi yukarı çıkarır, kesik kenarları iğneyle içeri kıvırıp gizler. Desen boyanmaz, oyularak ortaya çıkarılır. Bir molanın tamamlanması haftalar, karmaşık olanı aylar alır. Guna kadınının bluzunun ön ve arka panelleridir bunlar; aynı zamanda bir arşivdir. Motiflerde kutsal hikâyeler de vardır, kıyıya vuran bir uçağın silueti de, bir siyasi afişten görülmüş bir şekil de. Yani mola, bu halkın gördüğü her şeyi kendi diline çevirip göğsüne dikmesidir.

Kumaşın kadınlara ait olması tesadüf değil. Guna toplumu anasoyludur ve ana-yerlidir. Miras kadın hattından yürür, ev kadının evidir. Evlenen genç erkek eşyasını toplayıp gelinin ailesinin evine taşınır ve orada kayınpederiyle birlikte çalışmaya başlar. Yeni bir hane kurulmaz; var olan hane büyür. Bir kız çocuğu doğduğunda kutlama yapılır, çünkü hane bir dal daha uzatmıştır. Erkekler kürek çeker, balık tutar, muz taşır; ama evin ekonomisi, molaların satışı ve hane içi otorite büyük ölçüde kadınların elindedir.

Kararlar ise akşamları verilir. Her adanın ortasında, diğerlerinden çok daha büyük, saz damlı, duvarsız bir yapı vardır: Onmaked Nega, yani Kongre Evi. Akşam olunca köy oraya toplanır. Ortada hamaklar asılıdır ve hamaklarda saila denen önderler uzanır. Saila konuşmaz, söyler. Guna tarihi, yaratılış anlatıları, ahlak dersleri ve hatta güncel meseleler ezgiyle, uzun uzun zincirlenen dizelerle aktarılır; bu ezgi Dulegaya denen Guna dilinin en ağır, en edebî katmanıdır. Sailanın söylediğini herkesin anlayacağı gündelik dile çeviren bir yorumcu vardır. Sonra söz açılır: balıkçılık, turist tekneleri, bir kavga, bir masraf. Kongre Evi bir tapınak ve bir belediye meclisidir aynı anda. Adaların üstündeki bu meclisler, bütün Guna Yala'yı kapsayan bir genel kongreye bağlanır.

Mutfak da aynı ikiliğin ürünüdür: denizden gelen, karadan gelen. Temel yemek dule masi'dir, yani halkın çorbası. Taze balık, hindistancevizi sütü, muz ya da manyok, biraz kişniş benzeri ot; kalın, tatlımsı, doyurucu. Yanında hindistancevizi sütünde pişmiş pirinç, mevsimindeyse yengeç ve ıstakoz olur. Adada fırın yoktur, gösteri yoktur; bir tencere, bir ateş ve denizin o sabah ne verdiği vardır.

Bir tuhaflık daha: Guna halkı arasında albinizm oranı dünyadaki en yüksek oranlardan biridir. Güneşe dayanamayan bu çocuklara geleneksel olarak "ay çocukları" denir ve toplum içinde ayrıcalıklı, korunan bir yerleri vardır. Adada hiçbir şey tesadüfen açıklanmaz; her farklılığın bir hikâyesi ve o hikâyede bir görevi bulunur.

Bütün bunlar, dışarıdan bakan biri için bir kültür manzarasıdır. Guna halkı içinse bir pozisyondur. Çünkü bu adaların üstünde durmak, 20. yüzyılın başında tam anlamıyla savaşılması gereken bir şeye dönüştü.

Panama 1903'te Kolombiya'dan ayrılıp bağımsız bir devlet olduğunda, yeni cumhuriyetin elinde haritada kendisine ait görünen ama hiçbir zaman gerçekten yönetmediği uzun bir Karayip kıyısı vardı. Genç devletin kurucuları için mesele açıktı: ulus tek olmalıydı, tek dilli, tek kıyafetli, tek takvimli. 1919'dan itibaren, dönemin cumhurbaşkanı Belisario Porras yönetiminde adalara sömürge polisi yerleştirildi ve bir "uygarlaştırma" programı başlatıldı. Program kâğıt üzerinde okul ve düzen vaat ediyordu. Uygulamada ise şuydu: mola bluzu yasak. Burun halkası yasak. Bacaklardaki boncuk sarmalları yasak. Geleneksel ergenlik törenleri yasak. Kongre Evi'nde yapılan gece toplantıları şüpheli.

Adalarda polisler kadınların burnundaki altın halkayı zorla çıkardı, molaları yırttı, ergenlik törenlerini bastı. Guna erkeklerinden bazıları Panama'ya ya da Kanal Bölgesi'ne çalışmaya gitmişti ve döndüklerinde adaların değiştiğini gördü. 1920'lerin başında gerilim öyle bir noktaya geldi ki, sailalar arasında bir soru dolaşmaya başladı: Bu böyle giderse 20 yıl sonra Guna diye bir halk kalacak mı?

Bu sırada adalara beklenmedik bir figür geldi. Amerikalı kâşif Richard Marsh, aslında bambaşka bir sebeple, Orta Amerika ormanlarında yaşadığı söylenen "beyaz yerliler" efsanesinin peşinde bölgeye gelmişti. Ama gördüğü baskı onu başka bir yola soktu. Guna temsilcilerini Kuzey Amerika'ya götürüp meseleyi duyurmaya çalıştı, ardından hareketin örgütlenmesine katıldı ve bir bağımsızlık bildirgesi metni kaleme aldı.

Karar Ailigandi adasında verildi. Şubat 1925'te toplanan ve haftalarca süren bir kongrede, Guna önderleri Tule Cumhuriyeti'ni ilan etti ve sınırlarını çizdi. Yeni cumhuriyetin bir de bayrağı vardı: sarı zemin, üstte ve altta kırmızı şeritler, ortada dört kollu, kıvrık uçlu kadim bir motif. O motif Guna anlatılarında dünyayı biçimlendiren ahtapotun kollarını, dört yönü ve yaratılışın dönüşünü temsil eder; Avrupa'da aynı yüzyılda başka bir anlam yüklenecek olan işaretle hiçbir akrabalığı yoktur ve Guna Yala'da ondan çok önce vardı.

Hareketin başında iki isim duruyordu. Ustupu adasının sailası Nele Kantule, hareketin ruhani ve stratejik beyniydi; geleceği okuma yetisiyle tanınan, sözü bütün takımadada ağırlık taşıyan bir adamdı. Ailigandi'nin sailası Simral Colman ise gençliğinde bir İngiliz gemisiyle Avrupa'ya kadar gitmiş, dış dünyanın nasıl işlediğini görmüş, pratik ve soğukkanlı bir liderdi. Biri içeriyi, diğeri dışarıyı biliyordu.

21 Şubat 1925'te, bildirgeden yalnızca birkaç gün sonra ayaklanma başladı. Kanolar gece karanlığında adadan adaya geçti. Saldırılar doğuda Ailigandi'den başlayıp batıda Gardi bölgesine kadar uzandı; hedef, adalara yerleştirilmiş polis karakollarıydı. Çatışmalar üç dört gün sürdü ve 27 Panamalı polis hayatını kaybetti. Toplam ölü sayısı 30'un altında kaldı, ama bu küçük rakamın arkasında bütün bir takımadanın aynı hafta içinde el değiştirmesi vardı.

Panama hükümeti karşılık vermeye hazırlanırken denklemi değiştiren şey, Amerika Birleşik Devletleri'nin devreye girmesi oldu. Kanal'ın hemen doğusunda patlayan bir isyan, Washington için kabul edilemez bir istikrarsızlıktı. San Blas Körfezi'ne bir Amerikan savaş gemisi gönderildi; ama gemi bombardıman için değil, masa kurmak için geldi. 4 Mart 1925'te, Amerikan temsilcisi John G. South'un aracılığıyla bir anlaşmaya varıldı. Metin sade ve karşılıklıydı: Panama, Guna geleneklerine saygı göstermeyi, zorla asimilasyon uygulamalarına son vermeyi ve Guna halkının kendi işlerini kendi yönetmesini kabul ediyordu. Guna tarafı ise bağımsızlık iddiasından vazgeçiyor, Panama egemenliğini tanıyordu.

Bu, kaybedilmiş bir savaş değildi; takas edilmiş bir savaştı. Guna halkı devlet olmaktan vazgeçip kendi kalma hakkını satın aldı. Bedeli ve kazancı yıllar içinde netleşti: 1938'de bölge resmen tanınan bir yerli toprağı statüsü kazandı, 1953'teki yasayla özerklik hukuki çerçevesine kavuştu ve Guna Genel Kongresi devletin muhatap aldığı resmî organ hâline geldi. Adaların akşam hamaklarında alınan kararlar, Panama City'deki bakanlıkların tanımak zorunda olduğu kararlar oldu.

Bugün Guna Yala'da turizm vardır ama toprak satılamaz; oteller yabancıların değil, toplulukların iznine ve ortaklığına bağlıdır. Madencilik şirketleri kapıdan döner. 2011'de resmî yazım "Kuna"dan "Guna"ya çevrildi, çünkü Guna dilinde o ses öyle çıkar ve halkın kendi adını kendi harfleriyle yazması, 1925'te başlayan cümlenin son kelimesidir. Her yıl şubat sonunda takımadanın adalarında o günler canlandırılır: gençler polis ve isyancı rollerine girer, kanolar yeniden kıyıya çekilir, Kongre Evi'nde aynı ezgiler söylenir.

Ne var ki 1925'te yenilen düşmanın adı vardı, yüzü vardı, karakolu vardı. Bir yüzyıl sonra Guna Yala'nın karşısına, müzakere edilemeyecek bir şey çıktı.

Gardi Sugdub, takımadanın batı ucunda, anakaradan yaklaşık 1200 metre açıkta, 400 metre uzunluğunda ve 150 metre genişliğinde bir adadır. Yani orta boy bir mahalle büyüklüğünde. Üstünde 1000'den fazla insan yaşıyordu. Evler birbirine yapışıktı, sokaklar iki kişinin yan yana geçmesine ancak izin veriyordu, bir yangın çıksa nereye kaçılacağı belli değildi. Ada büyümüyordu ama nüfus büyüyordu. Guna aileleri kuşaklar boyunca resif parçalarını, mercan kırıklarını ve taşları kıyıya yığarak adalarını genişletmişti; Gardi Sugdub da böyle genişlemişti. Ama bir noktadan sonra deniz, doldurulandan fazlasını geri almaya başladı.

Kasım ve aralık rüzgârları geldiğinde su evlerin arasına giriyordu. Önce ayak bileğine, sonra eşiğe, sonra yatakların altına. İnsanlar çocuklarını hamaklara alıyor, eşyaları yükseltiyor, sabaha kadar bekliyordu. Bunun yılda birkaç kez olması normaldi. Her ay olması normal değildi. Panama Karayibi'nde deniz seviyesi yükseliyor ve bilimsel öngörüler, bu alçak mercan adalarının yüzyılın ortasından itibaren yaşanamaz hâle geleceğini söylüyor; Gardi Sugdub için sıkça anılan eşik 2050.

Karar, dışarıdan dayatılmadı. Adanın kendi kurulları 2010'lu yılların başında meseleyi tartışmaya açtı ve taşınmayı kendileri istedi. Anakarada, Gardi bölgesinin hemen ardındaki ormanlık arazide yeni bir yerleşim planlandı: Isberyala. İnşaat 2015'te başladı, bütçe sorunlarıyla defalarca durdu, yıllarca yarım kaldı. Nihayet 300 iki odalı ev tamamlandı; yollar, kaldırımlar, elektrik hatları, su deposu, çocuk parkı, bir okul ve en önemlisi yeni bir Kongre Evi için ayrılmış alan. Devletin harcadığı rakam yaklaşık 12 milyon dolar olarak açıklandı ve evler ailelere ücretsiz verildi.

Haziran 2024'ün ilk günlerinde taşınma gerçekleşti. Yaklaşık 300 aile, 1300'ü aşkın insan eşyalarını kanolara ve teknelere yükledi. Hamaklar, tencereler, dikiş sepetleri, televizyonlar, sandalyeler, bir okul sırası, bir buzdolabı. Yaşlılar en sonda bindi. Gidenlerin içinde 90'ını geçmiş olanlar vardı; yani bütün hayatını 400 metrelik bir adada geçirmiş, denizin sesi olmadan hiç uyumamış insanlar. Basın bunu Latin Amerika'nın ilk planlı iklim göçü diye yazdı.

Ama Guna halkının kendi anlatısı daha karmaşıktır ve bunu söylemek gerekir. Adalıların çoğu için asıl sebep, dramatik bir batış değil, gündelik bir sıkışmaydı: yer yoktu, okul yetersizdi, sağlık merkezi yoktu, bir gencin evlenip aynı hanede kendine köşe bulması imkânsızlaşmıştı. Bazıları iklim çerçevesine açıkça itiraz etti; adanın doldurmalarla yıllar içinde büyüdüğünü, 1882 depreminde 3 metrelik dalgalara dayandıklarını hatırlattılar. Onlar için bu bir kaçış değil, bir genişlemeydi. Yükselen deniz, uzun vadede tartışılmaz bir gerçek; ama o haziran sabahı kanoları yükleyen şey, çoğu evde, çocuğuna yatacak yer bulamamış bir annenin hesabıydı.

Herkes de gitmedi. Balıkçılıkla geçinenler, dükkân işletenler, turist teknelerini karşılayanlar ve basitçe gitmeyi reddedenler kaldı. 2025'e gelindiğinde adada yaşayanların sayısı 100 dolayındaydı. Boşalan evlerin çatıları çöktü, okul kapandı, sokaklar sessizleşti. Bir ada bir gecede terk edilmez; yavaş yavaş, içinden boşalır.

Isberyala'da hayat ise yeni bir dilin öğrenilmesi gibi başladı. Ormanın içindeki bu yerleşimde sivrisinek var, ada serinliği yok, deniz görünmüyor. Guna kimliğinin tam merkezinde duran o şey, yani kapıdan çıkınca suyun orada olması, artık yok. Balıkçılar her gün adaya inip tekneye binmek için yol almak zorunda. Su ve elektrik altyapısı ilk aylarda aksadı, sağlık merkezinin tamamlanması gecikti. Bir yandan da ilk kez her ailenin kendi arsası, kendi bahçesi, çocukların koşacağı düz bir zemini oldu.

Guna Yala'nın hikâyesinin bu son halkası, 1925'tekinin tersi gibi görünüyor ama aslında aynı sorunun devamı: bir halk, kendi kalmak için neyi bırakmaya razı olur? Bir yüzyıl önce bağımsızlık iddiasını bırakıp kültürünü kurtardılar. Şimdi coğrafyalarının yarısını bırakıp topluluğu kurtarmaya çalışıyorlar. Isberyala'nın merkezine bir Kongre Evi planlanmış olması tesadüf değil; taşınan şeyin evler değil, hamakların altında alınan kararlar olduğunu biliyorlar.

Ve mesele Gardi Sugdub'la bitmiyor. Guna Yala'nın yerleşik adalarının neredeyse tamamı aynı yükseklikte, aynı denizin üstünde. Gardi Sugdub'un taşınması bir istisna değil, bir prova. Dünyada iklim göçü çoğunlukla gelecek zaman kipiyle konuşulan bir şey; burada geçmiş zamana geçti. Bir halk kendi adasını kendi kararıyla, kendi takvimiyle ve kendi kurullarıyla boşalttı. Bu, kayıp olmadığı anlamına gelmiyor. Yalnızca kaybın nasıl yönetileceğine kimin karar verdiği anlamına geliyor. Guna Yala, bir yüzyıl arayla iki kez aynı şeyi yaptı: Kendi hakkındaki cümleyi başkasının kurmasına izin vermedi.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.