Kapısına Timsah Asan Halk: Nubia

Bölüm metni

Bir sabah devlet geldi ve dedi ki: bu köyün adı bundan sonra başka bir yerde olacak. Nil kıyısındaki hurmalıklar sulara gömülürken, insanlar kapılarının üstündeki kurutulmuş timsahı söküp yanlarına aldı — çünkü taşınan tek şey eşyalar değildi. Peki bir halk, nehrini kaybederse geriye ne kalır?

Asvan'da nehir, kuzeye doğru akmadan önce bir an duraksar gibi görünür. Granit adacıklar suyu böler, akıntı ikiye ayrılır, kıyıdaki kum tepeleri öğleden sonra ışığında neredeyse pembeleşir. Batı yakada, feluka ile yirmi dakika süren bir geçişin ardından, birden renk başlar. Çöl kahverengisinin ortasında turkuaz, indigo, hardal sarısı, kireç beyazı duvarlar. Garb Suheyl, yani Batı Suheyl köyü buradadır; ondan biraz ötede Gubba, karşı kıyıda Elefantin Adası'nın Nubyalı mahalleleri. Evler kübiktir, üstleri kubbe ya da tonozla örtülüdür, duvarlara alçıyla kabartma balıklar, palmiyeler, geometrik zikzaklar işlenmiştir. Kimi cephelerde sıvanın içine gömülmüş porselen tabaklar parlar. Bu renk, turist için sürülmüş bir boya değildir; en azından başlangıçta değildi. Nubyalı için ev, dışarıdan bakan herkese kimin orada yaşadığını söyleyen bir yüzeydir.

Ve o yüzeyin tam ortasında, kapının üstünde, bir timsah asılıdır.

İlk görüşte insan ne yapacağını bilemez. Çoğu zaman gerçek bir Nil timsahının kurutulmuş, içi samanla doldurulmuş bedenidir; ağzı hafif aralık, dişleri görünür, gözlerinin yerine renkli boncuklar yerleştirilmiştir. Kimi evde yalnızca kafa vardır, kimi evde bir buçuk metrelik bütün bir hayvan, çengellerle kapı kemerine tutturulmuştur. Ev sahibine sorarsanız açıklama sade gelir: nazar için. Nubya'da kıskançlık, kem göz, komşunun iyi hasadına çarpılan bakış çok ciddiye alınır; timsah o bakışı kendi üstüne çeker, eve girmesine izin vermez. İkinci bir açıklama daha vardır ve ilkinden daha eskidir. Timsahı asan adam, o timsahı bir zamanlar suyun içinde yenmiş demektir. Kapının üstündeki hayvan bir muska olduğu kadar bir imzadır: bu evin erkeği nehirle boğuştu ve döndü. Üçüncüsü ise en pratiğidir ve bugün gülümseyerek anlatılır: derler ki timsah, kendi türünden olanı kapıda görünce yaklaşmaz.

Bu üç açıklamanın altında aynı gerçek yatar. Nubyalı için Nil hem her şeyi veren hem her şeyi alabilen bir varlıktı. Balık, sulama, ulaşım, hurma bahçeleri, çamur, tuğla, her şey ondan gelirdi. Ama aynı su çocuk boğar, tarlayı yutar, bir gecede kıyıyı değiştirirdi. Firavunlar çağında bu ikiliğin adı Sobek'ti: timsah başlı, hem bereketin hem kudurmuş suyun tanrısı. Kilometrelerce aşağıda, Kom Ombo'daki tapınakta yüzlerce mumyalanmış timsah bulundu. Nubyalı köylü, binlerce yıl sonra, aynı hayvanı aynı mantıkla kullanıyordu: tehlikeyi kapının dışında değil, tam kapının üstünde tutmak. Onu evcilleştirmek değil, ona "buraya kadar" demek.

Nubya, tek bir köy ya da tek bir şehir değil, Nil'in iki yakası boyunca yaklaşık bin kilometre uzanan bir şerittir. Kuzey ucu Asvan'ın hemen güneyi, güney ucu Sudan'ın içleri. Bu şeridin kuzey kesiminde Kenuz denen topluluk yaşar, güneyinde Fedicce ve Mahas; ikisinin arasında Arapça konuşan aşiretlerin oturduğu bir ara bölge vardır. Kenuzların dili ile güneydekilerin dili akrabadır ama birbirinden ayrılmıştır; Nobiin konuşan biri ile Kenzi konuşan biri çoğu zaman Arapçada buluşur. Bu dillerin hiçbiri okulda okutulmaz, hiçbirinin devlet eliyle basılmış bir ders kitabı yoktur. Buna rağmen hâlâ konuşulurlar ve içlerinde, Arapçanın hiç girmediği bir sözcük dağarcığı taşırlar: su dolabının parçalarının adları, hurma çeşitlerinin adları, akrabalık dereceleri.

Mutfak da aynı şeridi izler. Kurutulup toz haline getirilmiş bamyadan yapılan weika, tencerede ipek gibi uzayan koyu bir yahniye dönüşür. Darıdan pişirilen ince, süngerimsi gurasa ekmeği sofranın ortasına serilir, herkes kenarından koparır. Asvan hurması, kabuğu buruşmuş ve şekeri kristalleşmiş haliyle, yüzyıllardır güneye ve kuzeye giden kervanların dayanıklı azığıdır. Yemekten sonra bakırdan bir cezvede hazırlanan, zencefil ve karanfille ağırlaştırılmış Nubya kahvesi gelir; bardaklar küçüktür, sohbet uzundur.

Evin serinliği de tasarımdandır. Kerpiç duvar gündüz ısıyı emer, gece geri verir; tonozlu tavan sıcak havayı yukarı iter; ortadaki avlu bir baca gibi çalışır. Mısırlı mimar Hassan Fathy, yirminci yüzyılın ortasında betonun ve çimentonun karşısına koyacağı mimariyi ararken tam da buraya, Asvan'ın Nubyalı ustalarına geldi; kalıpsız tonoz örmeyi onlardan öğrendi ve bütün kariyerini bu tekniğin üstüne kurdu. Yani kapısında timsah asılı olan o evler, aynı zamanda modern Mısır mimarlığının en bilinen fikrinin kaynağıdır.

Bu toprağın hafızası da derindir. Nubya, Mısır'ın gölgesinde kalmış bir taşra değildi; Kuş Krallığı buradan doğdu, Napata ve Meroe kentleri burada kuruldu ve milattan önce sekizinci yüzyılda Kuşlu krallar Mısır'ı fethedip yirmi beşinci hanedanı kurdular. Bugün Sudan topraklarında, Mısır'ın tamamındakinden daha fazla piramit vardır; incedirler, dik açılıdırlar, çölde sıra sıra dururlar. Sonra yaklaşık bin yıl boyunca Nubya Hristiyandı; Nobatya, Mukurra ve Alva krallıklarının kiliseleri Nil kıyısına dizildi, duvarlarına altın zeminli, iri gözlü azizler resmedildi. Renk, bu topraklarda hiçbir zaman yeni bir alışkanlık olmadı.

Ve tam da bu yüzden, boyalı kapılar bir tür beyandır. Suyun kenarında, suyun insafında yaşayan bir halk, evinin yüzünü mümkün olduğunca parlak boyamış, kapısının üstüne de nehrin en korkunç hayvanını asmıştır. Sanki her sabah nehre bakıp aynı şeyi söyler: seni biliyorum, buradayım.

Su, o kapılara ilk kez yirminci yüzyılın başında dokundu.

1902'de Asvan'da ilk baraj tamamlandı. Küçüktü, alçaktı, ama arkasında biriken su ilk köyleri yaladı. 1912'de baraj yükseltildi, su bir daha yükseldi. 1933'te bir kez daha yükseltildi ve bu sefer yılın belli aylarında bütün vadi tabanı göle döndü. Nubyalılar bu üç dalgada taşınmayı öğrendiler: evlerini biraz daha yukarı, yamacın biraz daha üstüne kurdular, hurmalıkların ölmesini seyrettiler, tarlaların yerini suyun aldığını gördüler. Erkekler Kahire'ye ve İskenderiye'ye çalışmaya gitti; köylerde kadınlar, çocuklar ve yaşlılar kaldı. Nubya, daha büyük felaketten çok önce, yarısı başka şehirlerde yaşayan bir ülke haline gelmişti bile.

Asıl olan 1960'ta başladı. Asvan'ın güneyinde, eskisinden çok daha büyük bir baraj inşasına girişildi; on yıl sürdü ve arkasında yaklaşık 500 kilometre uzunluğunda bir göl bıraktı. Bu gölün iki adı vardır: Mısır tarafında Nasır Gölü, Sudan tarafında Nubya Gölü. İkisi de aynı suyun adıdır ve o su, Nubya'nın tam ortasına oturdu.

Mısır tarafında tahliye 18 Ekim 1963'te başladı ve 1964 Haziranında bitti. 45'ten fazla köy boşaltıldı, yaklaşık 50 bin insan yerinden edildi. Devletin onlar için hazırladığı yerleşim, Asvan'ın 60 kilometre kuzeyinde, Kom Ombo'nun doğusundaydı; resmî adı "Nubya'nın Zaferi" anlamına geliyordu. Nubyalılar bu adı hiç benimsemediler, oraya kendi dillerinde ve Arapçada tek bir kelimeyle "sürgün" dediler. Yeni evler betondandı, sıra sıra dizilmişti, birbirinin aynıydı. Avlu yoktu ya da çok küçüktü. Damlar düzdü, yazın içerisi fırın gibi ısınıyordu. Ama en ağır ayrıntı şuydu: yeni köyler Nil'den yaklaşık 25 kilometre uzaktaydı. Bin yıldır kapısını nehre açan bir halk, nehri göremeyecek kadar uzağa taşınmıştı. Kapı kemerine timsah asmanın da bir anlamı kalmamıştı; ortada ne timsah vardı, ne su.

Sudan tarafında olan daha da uzaktı. Vadi Halfa, ikinci çağlayanın kuzeyinde, Nil kıyısında düzgün sokakları, çarşısı, oteli, tren istasyonu olan bir kasabaydı. Göl onu tamamen yutacaktı. Halk yıllarca direndi, dilekçeler yazdı, gösteriler yapıldı; sonuç değişmedi. Ocak 1964'te ilk kafileler trene bindirildi. Tren onları kuzeye değil, güneydoğuya, ülkenin içlerine götürdü: Atbara nehri üzerindeki Haşm el-Girbe bölgesine, yani bugün Yeni Halfa denen yere. Mesafe yaklaşık 1000 kilometreydi. 50 bine yakın insan, 20'den fazla yeni köye yerleştirildi ve kendilerine şeker kamışı ile pamuk ekilecek sulama arazileri verildi.

Orası Nubya'ya hiç benzemiyordu. Nubya'da yağmur neredeyse hiç yağmaz; Yeni Halfa'da yağıyordu. Nubya'da sivrisinek azdı; yeni topraklarda sıtma vardı. Nubya'da toprak nehrin getirdiği milden oluşurdu ve her aile kendi hurmalığını bilirdi; yeni toprak kille ağırdı, devletin belirlediği ürünü ekmek zorunluydu ve tarla ailenin değil, projenin parçasıydı. İlk yıllarda hastalık ve ölüm oranı yükseldi. Trene binerken yanlarına aldıkları şeyler arasında hurma fidanları vardı; çoğu tutmadı.

Bu sırada dünyanın gözü başka bir şeye çevrilmişti. UNESCO'nun yürüttüğü büyük kurtarma seferberliği, suyun altında kalacak tapınakları taşımak için 50'den fazla ülkeden para ve uzman topladı. Abu Simbel'in iki tapınağı 1964 ile 1968 arasında 1000'den fazla parçaya kesildi, numaralandı ve 60 metre kadar yukarıdaki yapay bir tepeye yeniden monte edildi. Filae tapınakları 1972'de sökülmeye başlandı, 1980'de komşu bir adada yeniden kuruldu. Sudan'da, Faras'taki gömülü katedralin duvar resimleri son anda çıkarıldı; bugün bir bölümü Hartum'da, bir bölümü Varşova'daki müzededir. Bu kurtarma gerçekten olağanüstü bir iştir ve arkeoloji tarihinde bir dönüm noktasıdır. Ama Nubyalıların hafızasında yanına hep aynı cümle iliştirilir: taşlar kurtarıldı.

Nubyalı müzisyen Hamza El Din, kaybedilenin sesini aramaya bu yıllarda başladı. Udla çaldığı en bilinen parçasının adı "Eskaley", yani su dolabı. Nubya köylerinde ineğin ya da eşeğin döndürdüğü ahşap dolap, testileri suya daldırıp yukarı taşır ve gıcırdardı; her köyün dolabının kendine özgü bir sesi olduğu, insanların gece karanlıkta o sesten kendi köylerini tanıdığı anlatılır. O gıcırtı, gölün altında kaldı.

Herkes de gitmedi. Yeni bir Vadi Halfa, 1970'lerden itibaren gölün kıyısında, eskisinin epeyce kuzeyinde yeniden kuruldu; toz, sac ve bekleyişle büyüdü. Mısır tarafında da bazı aileler onlarca yıl boyunca Nasır Gölü kıyısına sızıp geri döndü, izinsiz kulübeler kurdu, balıkçılık yaptı. Kapısına asacak bir timsah bulmak, orada hâlâ mümkündü.

Yerinden edilmenin en ağır tarafı, bir kez olup bitmemesidir. Bir kez taşınan bir halk, bir daha hiçbir barajın adını sakin duyamaz.

Sudan'ın kuzeyinde bu korku 2000'lerde somutlaştı. Dördüncü çağlayanda inşa edilen ve 2009'da tamamlanan Merove Barajı, arkasında 170 kilometreyi aşan bir göl bıraktı ve 50 binden fazla insanı Nil vadisinden çıkarıp çölün içindeki yeni yerleşimlere gönderdi. Amri ve Manasir toplulukları direndi; tazminat pazarlıkları yıllarca sürdü, sular yükselirken hâlâ evlerinde olan aileler oldu. Ardından sıra, tam da Nubyalıların yaşadığı üçüncü çağlayana geldi: Kajbar Barajı projesi. 10 binden fazla insanı yerinden edeceği ve 500'e yakın arkeolojik alanı sular altında bırakacağı hesaplanıyordu. 13 Haziran 2007'de Sabu köyü yakınlarında projeye karşı yürüyen kalabalığa ateş açıldı; 4 kişi öldü, 15'ten fazla kişi yaralandı. Biraz kuzeyde, ikinci çağlayanda planlanan Dal Barajı için de benzer bir tablo vardı. İki proje de yıllarca askıda kaldı ve 2021'de, geçiş döneminde, resmen iptal edildiklerini açıklayan bir hükümet kararı geldi. Bölgede bu karara sevinen çok, ona kalıcı gözüyle bakan az kişi vardır.

Mısır tarafında mücadele barajlar üzerinden değil, geri dönüş hakkı üzerinden yürüdü. 2014'te kabul edilen anayasanın 236. maddesi, devletin Nubyalıları eski topraklarına döndürmek için gerekli adımları on yıl içinde atmasını öngörüyordu. Bu madde, Nubyalı örgütlerin uzun uğraşıyla metne girdi ve büyük bir umut yarattı. Aynı yıl çıkan bir cumhurbaşkanlığı kararı ise sınır bölgesinin bir bölümünü askerî alan ilan etti; o alanın içinde, dönülmek istenen köylerin bir kısmı da vardı. Bunun üzerine gölün güney kıyısındaki geniş araziler tarımsal yatırım projeleri kapsamında ihaleye çıkarılmaya başlandı. Yani aynı topraklar, hak sahipleri için kapalı, yatırımcı için açıktı.

Kasım 2016'da bir grup Nubyalı, aralarında gençlerin ve yaşlıların olduğu bir konvoyla Asvan'dan çıkıp eski köylerinin yönüne doğru yola koyuldu. Amaç bir yerleşim kurmak değil, sembolik olarak toprağa varmaktı. Konvoy çöl yolunda durduruldu ve günlerce açık arazide bekletildi. 3 Eylül 2017'de Asvan'da, bayram sabahı, davullarla ve Nubya şarkılarıyla yürüyen bir gruba müdahale edildi; en az 25 kişi gözaltına alındı ve haklarında izinsiz gösteri davası açıldı. Tutuklananlardan biri, şeker hastası olan Gamal Sorour'du. 5 Kasım 2017'de cezaevinde öldü. Hak örgütlerinin raporlarına göre ilacı günlerce kendisine verilmemiş, komaya girdikten sonra hastaneye sevki gecikmişti. Ölümünün ardından dava sanıkları serbest bırakıldı, ama hareket bir daha eski sesini bulamadı.

236. maddenin on yıllık süresi 2024'te doldu. Geri dönüş gerçekleşmedi. Yine de talep ölmedi: son dönemde Nasır Gölü kıyısındaki arazilerde tarım izinlerinin dağıtımı yeniden tartışmaya açıldığında, Nubyalı topluluklar aynı soruyu tekrar sordu. Eğer o kıyıda tarım yapılacaksa, orayı ilk kaybedenler neden sıranın sonunda?

Bu üç kuşaklık hikâyenin bir de sessiz tarafı var. Kom Ombo'nun sürgün köylerinde doğan çocuklar, büyükannelerinin dilini artık evde bile tam öğrenemiyor; Nobiin ve Kenzi, okulu olmayan, yazısı gündelik hayata girmemiş diller olarak inceliyor. Gençlerin büyük bölümü Kahire'de, İskenderiye'de ya da Körfez ülkelerinde çalışıyor; kışın döndüklerinde düğün yapıyorlar, davul çalıyorlar, sonra yine gidiyorlar. Sudan tarafında ise 2023'te başlayan iç savaş, Yeni Halfa'yı ve ülkenin kuzeyini bu kez başkalarının sığındığı bir yer haline getirdi: bir zamanlar yerinden edilmiş bir topluluk, şimdi yerinden edilmişleri ağırlıyor.

Bir de bugün Asvan'a giden her turistin gördüğü hal var. Batı Suheyl'de evler eskisinden çok daha parlak boyanıyor, çünkü boya artık geçim kaynağı. Avlularda kum havuzları içinde canlı timsahlar besleniyor; ziyaretçiler ağzı bantlı yavru bir timsahı kucaklarına alıp fotoğraf çektiriyor. Kapı üstündeki kurutulmuş hayvan ise dükkânlarda satılan bir motif haline geldi. Bunun bir kısmı basit bir hayatta kalma stratejisi; barajdan sonra tarlası ve nehri elinden alınmış bir topluluğun elinde kalan tek sermaye, kendi görüntüsüydü. Ama bir kısmı da acı bir tersine dönüş: bir zamanlar sudan gelen tehlikeye karşı asılan sembol, bugün suya değil kameraya bakıyor.

Yine de o kapıların altından geçerken insanın aklına başka bir şey geliyor. Nubyalılar hiçbir zaman timsahı öldürüp meseleyi kapattıklarını iddia etmediler. Onu aldılar, kapının üstüne koydular ve orada tuttular. Tehlikeyi yok saymayan, onunla aynı çatı altında yaşamayı öğrenmiş bir halkın çözümü bu. Nil üç kez yükseldi, dördüncüde bütün bir ülkeyi yuttu, sonra yeni barajların adıyla tekrar tekrar kapıya dayandı. Ve her seferinde, kaybedilen köylerin yerine kurulan yeni köylerde, ilk yapılan işlerden biri duvarı boyamak oldu.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.