Fincanı Bırakma: Mardin ve Tur Abdin

Bölüm metni

Elinize küçücük bir fincan tutuştururlar, içinde kapkara, şekersiz bir kahve vardır. İçip fincanı yere bırakırsanız ayıp edersiniz; onu getirenin eline geri vermeniz gerekir — çünkü burada hiçbir şey bırakıldığı yerde kalmaz. Ovaya bakan bu taş şehirde İsa'nın konuştuğu dil hâlâ fısıldanıyor ve İsveç'e giden torunlar, dedelerinin terk ettiği köye geri dönüyor.

Mardin'e hangi yönden gelirseniz gelin, şehri önce bir yamaç olarak görürsünüz. Ova düzdür, öyle bir düzlüktür ki gözün tutunacak yeri yoktur; arpa tarlaları, mercimek tarlaları, yer yer bir tepe kabartısı, sonra yine düzlük. Ve tam o düzlüğün bittiği yerde toprak birden kalkar, kireçtaşından bir sırt gibi yükselir, üstünde bir kale, kalenin eteklerinde ise basamak basamak inen bir şehir. Mardin ovaya bakmaz sadece; ovanın üzerine eğilir.

Bunun mimari bir karşılığı var. Evler tepenin güney yamacına, birbirinin üstüne binen teraslar halinde yerleşmiş. Alttaki evin damı üsttekinin avlusu gibi çalışır. Şehrin kendi içinde dolaşan meşhur bir ölçüsü vardır: hiçbir evin gölgesi bir diğerinin üzerine düşmesin. Bu, romantik bir söz olarak anlatılır ama aslında son derece pratik bir kuraldır. Yılın yarısında güneşin acımasız olduğu bir coğrafyada, kışın o güneşi eve almak hayati meseledir. Kuzeyde kalan evin ışığını kesmemek, komşuluk nezaketinden önce bir yapı disiplinidir.

Taş da tesadüf değil. Mardin'in sarı kireçtaşı ocaktan çıktığında şaşırtıcı derecede yumuşaktır; ustalar onu neredeyse tahta gibi işler, oyar, kıvrım verir, kemerin alnına bir rozet kondurur. Havayla tanıştıkça sertleşir. Yani bir ev yapılırken en kolay işlendiği an, ömrünün en genç anıdır; sonrası hep katılaşmadır. Bu yüzden Mardin cephelerinde gördüğünüz o inanılmaz işçilik, bir lüks gösterisinden çok, malzemenin kendisinin davetidir. Taş "beni oy" demiştir, usta oymuştur.

Sokaklar dar. Dar olmak zorundalar, çünkü eğim serttir ve her karış yatay alan pahalıdır. Ana caddeden aşağı inen o merdivenli aralıkların bir kısmı üstü tonozla örtülüdür; yöre bunlara abbara der. Abbara, iki evin, çoğu zaman akraba iki ailenin yapılarını birbirine bağlayan üstü kapalı geçittir. Altından geçen yolcu için yazın gölge, kışın Mezopotamya'nın o sağanak yağmurlarına karşı bir sundurmadır. İçine girdiğinizde ses değişir, ışık bir anda çekilir, birkaç adım sonra ucunda kare şeklinde bir aydınlık görürsünüz ve o kareden dışarı çıktığınızda ova oradadır, olduğu gibi, yüz kilometre ileriye kadar. Mardin'de manzara size hep böyle, ansızın verilir.

Şehirde yürürken kulağınıza gelen şey de benzer biçimde katmanlıdır. Bir kahvehanenin önünde Türkçe konuşulur, iki adım ötedeki bakırcı dükkânında Arapça, çarşının alt kolunda Kürtçe, kilise avlusunun kapısında bambaşka bir dil. Mardin'in eskiliği kitabelerinden çok bu ses karışımında durur. Burada farklı dillerde konuşmak bir kimlik beyanı değil, günlük bir alışkanlıktır; aynı adam gün içinde üçüne birden geçer, hangisine geçtiğini fark etmeden.

Ve bir de fincan var.

Mardin'de size mırra ikram edilirse, bu bir içecek teklifinden fazlasıdır. Adı Arapça acı anlamına gelen kökten gelir ve gerçekten acıdır; şeker kabul etmez, şeker teklif edilmez. Çekirdek koyu kavrulur, iri dövülür, sonra saatlerce kaynatılır, süzülür, tekrar kaynatılır. Ortaya çıkan şey kahveden çok bir öz, koyu ve ağır bir sıvıdır. Kulpsuz, küçücük bir fincana, dibini ancak örtecek kadar konur. Bir yudumluktur, en fazla iki.

Asıl mesele bundan sonra başlar. Mırrayı ikram eden kişi ayaktadır; sağ elinde fincan, sol elinde kahvenin bulunduğu kap. Siz içersiniz ve fincanı ona geri verirsiniz. Elden ele. Masaya bırakmazsınız, tepsiye koymazsınız, yere koymazsınız. Geleneğin dilinde fincanı bırakmak ağır bir şeydir; bırakan kişinin fincanı altınla doldurması ya da ikram edeni evlendirmesi beklenir. Bunun anlatılan bir de hikâyesi vardır: zengin bir misafir, bir ağanın konağında kahveyi sunan gence bahşiş vermek ister, ama ağanın huzurunda bunu açıkça yapmaya çekinir; fincanı içtikten sonra yere bırakır, sonra da özrü olarak o fincanı altınla doldurur.

Hikâye doğru da olabilir, sonradan uydurulmuş da. Kuralın kendisi ayakta duruyor, çünkü çok net bir şey söylüyor: bu ikramın iki ucu var ve ikisi de insan. Fincanı masaya bırakmak, aradaki bağı bir eşyaya devretmektir. Elden ele vermek ise şunu söyler: bu şey bana senden geldi, ben de sana geri veriyorum. Mardin'i anlamak isteyen biri için bundan daha iyi bir giriş yok. Burada hiçbir şey ortada bırakılmaz; devredilir.

Devredilen şeylerin en eskisi de bir dil. Ve o dilin evi şehrin biraz doğusunda, ovanın değil, platonun üstünde.

Mardin'den doğuya doğru yol alırsanız, yamaç biter, arazi yeniden yükselir ve önünüzde dalgalı, taşlık, üzerinde meşe çalıları ve bağlar olan geniş bir kireçtaşı platosu açılır. Mardin ile Cizre arasındaki bu bölgenin adı Tur Abdin. Süryanice bir ad ve "kulların dağı" demek; buradaki kullar, Tanrı'ya adanmış kişiler, yani keşişler. Bölge adını yüzyıllar boyunca sırtında taşıdığı manastırlardan, mağara hücrelerinden, münzevi odalarından alıyor. Merkezi bugün Midyat. Ama Tur Abdin'in asıl merkezi hiçbir zaman tek bir kasaba olmadı; taşın içine oyulmuş bir yapı ağıydı.

Mardin'in hemen doğusunda, şehre birkaç kilometre uzaklıkta Deyrulzafaran duruyor. Asıl adı Mor Hananyo Manastırı; 493 yılında Mor Şlemon tarafından kurulduğu kabul ediliyor. Bugün bildiğimiz adı ise çok daha sonra, 15. yüzyıldan itibaren, çevresinde yetişen safran bitkisi yüzünden yerleşmiş: safran manastırı. Yapının altında, manastırdan binlerce yıl eski olduğu söylenen, harçsız devasa taşlarla örülü bir güneş tapınağı var; doğuya bakan penceresi gün doğumunu içeri alacak biçimde konumlandırılmış. Yani buradaki inanç katmanı Hıristiyanlıktan da eski bir katmanın üstüne oturmuş.

Deyrulzafaran'ın en çarpıcı odası ise yer altında: Beth Kadişe, yani azizler evi. Duvarlarındaki oyuklarda ellinin üzerinde patrik ve metropolitin kemikleri duruyor. Bu manastır 1166'da patrik Mihail'in burada tahta çıkmasıyla resmen Süryani Ortodoks patrikliğinin merkezi oldu ve bu sıfatı yaklaşık 800 yıl taşıdı. 1881'de manastıra bir matbaa kuruldu; ilk kitabını 1888'de bastı ve 1969'a kadar birden fazla dilde yayın yaptı. Bir dağ manastırının kendi matbaasını işletmesi, bu bölgenin uzun süre neyin merkezi olduğunu tek başına anlatır.

Sonra merkez taşındı. 1924'te dönemin patriği Ignatius Elias Mardin'den ayrıldı; patriklik makamı Suriye'ye, önce Humus'a, ardından Şam'a geçti. Deyrulzafaran manastır olarak kaldı ama bir dünyanın idare merkezi olmaktan çıktı. Bugün avlusunda durup güneye baktığınızda hâlâ o muazzam ova var; değişen şey, o ovaya bakan gözlerin sayısı.

Midyat'ın biraz ötesinde, Güngören köyü sınırları içinde ise Mor Gabriel var. Yerel adıyla Deyrulumur; Süryanice "manastır" anlamındaki ifadeden geliyor. Kuruluşu 397 yılına, Mor Şmuel ile Mor Şemun'a dayandırılıyor ve bu yapı, bugün hâlâ ayakta ve faal olan en eski Süryani Ortodoks manastırı sayılıyor. Bugünkü adını ise 7. yüzyılda, 634 ile 668 arasında bölgenin metropolitliğini yapan Mor Gabriel'den almış. Mozaikli apsisi, kalın duvarları, serin koridorları var. Bir de son derece garip bir sessizliği.

Çünkü Tur Abdin'in insanı azaldı.

Bunun tek bir sebebi yok, birkaç dalga var. 1915'te bölgeyi vuran şiddet, Süryanilerin kendi dillerinde Seyfo, yani kılıç dedikleri yıl, köyleri ilk kez topluca boşalttı. Ardından 1960'lardan itibaren Avrupa'ya işçi göçü başladı; Almanya'ya, İsviçre'ye, Hollanda'ya, İsveç'e giden ilk kuşak geri dönmek üzere gitti ama çoğu dönmedi. Üçüncü dalga 1980'ler ve 1990'lardaydı: bölgedeki çatışma ortamı, güvenlik gerekçeli boşaltmalar, yol kapanmaları. Kalan aileler de çıktı. Bir zamanlar yüzlerce hanesi olan köylerde tek haneli sayılar kaldı; bazı köylerde hiç kimse kalmadı.

Bunun en somut ölçüsü dilde görülüyor. Tur Abdin'de konuşulan Aramice lehçesinin adı Turoyo. Kilise ayinlerinin dili olan klasik Süryanice ayrı bir koldur, yazılıdır, öğrenilir; Turoyo ise evin dilidir, mutfağın, tarlanın, kavganın ve şakanın dilidir ve esas olarak konuşulur. 1960'larda bu lehçeyi konuşan 60 ile 70 bin arasında insandan söz ediliyordu. Bugün Tur Abdin'de anadili olarak Turoyo konuşan insan sayısı birkaç binin altında; UNESCO dili ciddi tehlike altındaki diller arasında sayıyor. Yani İsa'nın konuştuğu dilin akrabası olan bir konuşma, kendi doğduğu platoda azınlığın azınlığına indi.

Bir manastırın çanı hâlâ çalıyor. Sorun şu ki çanın çağırdığı cemaat artık çoğunlukla dört bin kilometre uzakta.

O dört bin kilometrenin sonunda, Stockholm'ün otuz kilometre güneyinde bir sanayi kenti var: Södertälje, dilimizde söylendiği haliyle Södertelye. Kamyon fabrikasıyla, ilaç fabrikasıyla, tuğla apartmanlarıyla sıradan bir İsveç kenti. Ama Tur Abdin'den bakınca hiç sıradan değil. İsveç'te Süryani ve Asuri kimliğiyle yaşayan insanların sayısının 150 ile 200 bin arasında olduğu tahmin ediliyor ve bunların en yoğun topluluğu Södertelye'de. Yalnızca İsveç'te kökeni Tur Abdin'e dayanan 40 bin civarında insan var; Södertelye'deki Süryanilerin yaklaşık yarısı bu platodan geliyor. Kentte katedral var, dernekler var, birbiriyle amansızca rekabet eden iki futbol kulübü var; aralarındaki maç zaman zaman dünyanın en tuhaf derbisi diye anılıyor.

Ve orada, Kuzey Denizi'nin soğuğunda, beklenmedik bir şey oldu. İsveç'in azınlık dillerine tanıdığı eğitim ve yayın desteği sayesinde, bin yıldır esas olarak konuşulan Turoyo ilk kez ciddi biçimde kâğıda döküldü; okul saatlerine girdi, kitaplara, dergilere, radyoya girdi. Yani dil, doğduğu yerde zayıflarken sürgünde yazıya kavuştu. Bu, göç tarihinin en tersinden ilerleyen hikâyelerinden biridir.

Ama sürgünde kazanılan her şey, sürgünde kaybedileni tam kapatmaz. 1990'ların sonuna doğru İsviçre'de, sonra Almanya'da, Tur Abdin kökenli birkaç aile bir araya gelip son derece pratik bir soru sormaya başladı: köy duruyor, tapular duruyor, insanlar da duruyor; peki ya geri dönsek?

Söz konusu köy Kafro Tahtayto, resmî adıyla Elbeğendi. Midyat'a bağlı, plato üstünde, taş evleri ve Mor Yakup Kilisesi olan küçük bir yerleşim. 1990'ların ortasında son aileler de çıkmış, köy tamamen boşalmıştı. 2000'lerin başında bölge yasak alan kapsamındaydı; önce bu kısıtlamanın kalkması, sonra yolun, elektriğin ve suyun getirilmesi gerekti. Avrupa'daki dernekler yıllarca para topladı, plan yaptı, izin peşinde koştu. İnşaat 2006'ya kadar sürdü ve 1 Eylül 2006'da köyün kalıcı dönüşü törenle kutlandı.

14 aile temelli biçimde yerleşti; 8 aile daha ev yaptırdı ama yazları gelip kullanmayı tercih etti. Dönenlerin kurduğu evler ne eski köy evlerinin kopyasıydı ne de Avrupa'dan getirilmiş hazır bir tip. Yörenin Midyat taşıyla, yerel taş ustalarının eliyle, ama Avrupa'da otuz yıl yaşamış insanların alışkanlıklarına göre yapılmış üç katlı, geniş pencereli, çatısında güneş paneli olan yapılardı. Bahçelere meyve ağaçları dikildi, bağlar yeniden budandı. Ve bir süre sonra köyde, Tur Abdin platosunun ortasında, odun ateşinde pizza yapan bir yer açıldı.

Bu ayrıntıyı gülünç bulup geçmemek gerekiyor, çünkü bütün hikâyenin özeti orada. Geri dönen insanlar 1995'in Kafro'suna dönmediler; dönemezlerdi. Onlar Avrupa'da öğrendikleri işi, damak zevkini, işletme alışkanlığını, kredi kullanmayı, belediye ile yazışmayı yanlarında getirdiler. Ortaya çıkan şey ne eski köy ne de Avrupa. Üçüncü bir şey.

Bu üçüncü şeyin zorlukları da var ve onları söylememek haksızlık olur. Toprak meselesi Tur Abdin'in en yorucu başlığı: Mor Gabriel Manastırı'nın kullandığı araziler üzerine 2008'de açılan davalar yıllarca sürdü; taşınmazların bir kısmı iade edildi, önemli bir bölümü ise hâlâ tartışmalı. 2014'te Mardin'in büyükşehir statüsüne geçmesiyle köy tüzel kişiliği adına kayıtlı kilise ve mezarlıkların mülkiyeti el değiştirdi, itirazlar sonucunda Vakıflar idaresine devredildi. Boşalmış bir köye dönmek, evin anahtarını çevirmekle bitmiyor; kadastroyla, tapuyla, mahkemeyle de sürüyor.

Bir de ölçek meselesi var. Tur Abdin'de bugün yaşayan Süryani nüfusu birkaç bin. Kafro'ya dönen 14 hane bu tabloyu tersine çevirmiyor ve dönenlerin çoğu bunu zaten iddia etmiyor. Onların söylediği daha mütevazı, daha inatçı bir şey: bir köyün tamamen bitmesiyle, içinde 14 hane olmasıyla arasındaki fark, sıfırla bir arasındaki farktır.

Kafro'nun avlularında bugün büyüyen çocuklar kendi aralarında çoğu zaman Almanca ya da İsveççe konuşuyor, dedeleriyle Turoyo, okulda Türkçe. Bu, bir dilin kurtarılması değil; bir dilin taşınması. Nesilden nesle geçerken biçim değiştiren, eksilen, yeni kelimeler yutan, ama elden ele geçmeye devam eden bir şey.

Mardin'in o kulpsuz fincanı sonuçta bunu anlatıyordu. Fincan bir mülk değil, bir emanet. Yere koyarsanız zincir kopar; koyanın bedel ödemesi bu yüzden şart koşulmuş. Doğru olan, içip geri vermek; ikram edenin eline bırakmak, o da bir başkasına doldursun diye.

Tur Abdin'in 1600 yıllık manastırları, altı dilin dolaştığı bir çarşı, sürgünde yazıya geçmiş bir konuşma dili ve plato üstünde yeniden yanan bir fırın. Hepsi aynı hareketin farklı anları: bırakmamak değil, devretmek.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.