Sırtında Timsah Derisi Taşıyanlar: Sepik

Bölüm metni

Bir nehir düşünün: kıyısında her birkaç saatlik kano mesafesinde dili tamamen değişiyor, ama hikâye aynı — dünyayı bir timsah yarattı, insan onun sırtından indi. Ve o soyu kanıtlamanın tek yolu var: aylarca ruh evine kapanıp sırtına yüzlerce kesik attırmak, yaralar kabuk bağlarken derinin timsah pulu gibi kabarmasını beklemek. Peki bu acıyı bugün hâlâ neden isteyerek seçiyorlar?

Yeni Gine adasının kuzeyinde, yolların bittiği bir ülke vardır. Papua Yeni Gine'nin iç kesimlerinde asfalt kısa sürer, toprak yol daha da kısa; sonra orman kapanır ve insanın elinde tek bir güzergâh kalır: su. Sepik, bu ülkenin en uzun nehridir. Orta yaylalardaki Victor Emanuel Sıradağları'ndan, Telefomin yakınlarından doğar ve 1126 kilometre boyunca kuzeye, sonra doğuya doğru kıvrıla kıvrıla akar. Kıvrımlar öyle abartılıdır ki nehir kendi kendisiyle sürekli karşılaşır; kopan menderesler geride at nalı biçiminde göller bırakır, sonra o göller de yosunla, sazla, yüzen ot adacıklarıyla dolar.

Sepik'in en tuhaf tarafı sonudur. Büyük nehirlerin çoğu denize yaklaşırken dağılır, kollara ayrılır, kendi taşıdığı çamurdan bir delta kurar. Sepik kurmaz. Hiç yavaşlamadan, tek bir ağızdan, Wewak kasabasının yaklaşık 100 kilometre doğusunda Bismarck Denizi'ne boşalır. Açık denizde, kıyıyı görmediğiniz noktalarda bile suyun rengi değişir; nehrin getirdiği dağ, tuzlu suyun içinde kahverengi bir dil gibi ilerler.

Bu suyun üzerindeki yol, tek bir ağacın gövdesinden oyulmuş kanodur. Kano burada bir araç değil, bir altyapıdır. Pazara onunla gidilir, hasta onunla taşınır, ölü onunla götürülür, düğün onunla kurulur. Çocuklar yürümeyi öğrenir öğrenmez küreği kavramayı öğrenir; kadınlar kanonun kıç tarafında ayakta, tek bir omuz hareketiyle tonlarca ağırlığı döndürür. Bir köyün zenginliği, kıyıya çekilmiş kano sayısından okunur.

Karnı doyuran şey ise ormanın bataklık kısmında büyür: sago palmiyesi. Sepik ovası dünyanın en büyük sago alanlarından biridir ve bu palmiyelerin çoğu kimsenin ekmediği, kendiliğinden yetişen kümeler halindedir. İşlem eskidir ve emek yoğundur. Palmiye, çiçeklenmeye hazırlandığı anda, yani gövdesinde en çok nişastayı biriktirdiği anda devrilir. Gövde boyuna yarılır, içindeki lifli özü bir keser ucuyla döve döve talaş haline getirilir. Sonra bu talaş, palmiye yaprağının kınından yapılmış bir olukta suyla yıkanır; nişasta suyla birlikte süzülür, oluğun alt ucundaki teknede dibe çöker ve orada soluk pembe, ağır bir çamur gibi birikir. Ateşte pişirildiğinde tabakta yapışkan, yarı saydam, neredeyse tatsız bir kütle olur. Tek bir olgun gövdenin verdiği nişasta, bir insanı bir yıl doyurmaya yeter. Buna nehirden çıkan balık, ormandan gelen yaban domuzu, kilden fırınlarda pişen sebze eklenir. Sepik mutfağı baharatla değil, dumanla ve sabırla kurulmuş bir mutfaktır.

Bir de dil meselesi vardır. Papua Yeni Gine, üzerinde 800'den fazla dil konuşulan, yeryüzünün dilsel olarak en karmaşık ülkesidir ve Sepik havzası bu karmaşanın en yoğunlaştığı yerlerden biridir. Nehir boyunca iki saat kürek çekmek, çoğu zaman bambaşka bir dilin alanına girmek demektir; akrabalık, ticaret ve savaş ilişkileriyle iç içe geçmiş köyler birbirlerinin dilini anlamayabilir. Bu yüzden ülkenin ortak dili Tok Pisin burada gerçek bir köprüdür: pazarlık onunla yapılır, şaka onunla patlar, resmî iş onunla yürür.

Yaşamak kolay değildir. Yağmur mevsiminde su metrelerce yükselir, köyler kazıkların üstünde sudan kurtulur, patika diye bir şey kalmaz. Akşam üstü sivrisinek bulutu öyle bir yoğunlukla iner ki insanlar geleneksel olarak sıkı dokunmuş, içine girilip uyunan kılıflar kullanmıştır. Ve suyun içinde, kütüğe fazlasıyla benzeyen bir şey vardır. Sepik'te iki timsah türü yaşar: denizden nehre kadar giren iri tuzlu su timsahı ve yalnızca bu adaya özgü, daha küçük olan Yeni Gine timsahı.

Ama nehir halkları için timsah yalnızca tehlikeli bir hayvan değildir. Orta Sepik'in en kalabalık halklarından Iatmul'un anlatısına göre dünya, büyük ata timsahın ikiye ayrılmasıyla kuruldu: üst çenesi gökyüzü, alt çenesi ise üstünde yürüdüğümüz yer oldu. Bir başka anlatıda, sudan kurtulanlar otla kaplı toprak parçalarının üstünde nehir boyunca sürüklendi; bu topraklardan biri takılıp kaldı ve ilk erkek evi tam orada kuruldu. Yani hem yeryüzü hem de insanın en kutsal yapısı, aynı ağzın içinden çıkmıştır. Bu inanç bir masal değil, uygulaması olan bir sözleşmedir. Ve sözleşmenin imzalandığı yer, köyün ortasındaki o devasa, karanlık evdir.

Sepik köyünde bir bina hepsinden yüksektir. Adı Tok Pisin'de haus tambaran, yani ruh evidir. Uzaktan bakıldığında sırtı öne doğru kalkan bir kano burnunu andırır; çatının ön ucu göğe doğru fırlar, tepesinde oyulmuş bir nehir kuşu durur. İçeri girdiğinizde gözünüzün karanlığa alışması zaman alır. Taşıyıcı direkler insan boyunu aşan figürlerle oyulmuştur; tavandan asılı kancalar, torbalar, uzun bambu flütler sarkar; ortada, ancak konuşma hakkı olanın oturabildiği oymalı bir taburenin durduğu bir alan vardır. Yerde, bir ağaç gövdesinin içi oyularak yapılmış, farklı noktalarına vurulduğunda farklı sesler çıkaran yarık davullar durur. Bu davulların ritmi kilometrelerce öteden duyulur ve harf harf mesaj taşıyabilir.

Sömürge öncesinde ruh evinin işlevi bir tür yerel meclise benzerdi: tartışma orada yapılır, karar orada alınır, bilgi orada saklanırdı. Aynı zamanda okul, aynı zamanda tapınaktı. Orta Sepik'teki Kanganaman köyünün ruh evi bugün bunların en ünlüsüdür; ülkenin ulusal kültür varlıkları arasına alınmış, ulusal müzenin desteğiyle onarılmıştır.

İşte sırtında timsah derisi taşıyan adamlar bu evin içinde yapılır.

Adaylar genellikle on'lu yaşların sonunda, yirmili yaşların başındaki gençlerdir. Süreç bıçakla başlamaz; kapanmayla başlar. Gencin, asıl törenden önce yaklaşık iki ay boyunca dış dünyadan çekilmesi beklenir. Yiyecek kısıtlanır, bazı besinler yasaklanır, belirli kişilerle konuşmak yasaktır. Toplam süreç, bölgeye ve klana göre dört ila beş ayı bulabilir. Bu aylar boş geçmez: gence klanın adları, soy zincirleri, şarkıları, hangi desenin kime ait olduğu, hangi sözün nerede söyleneceği öğretilir. Ruh evinde saklanan flütlerin sesinin nereden geldiği de bu süreçte açıklanır; o ana kadar o ses, dışarıdakiler için ruhun kendi sesidir.

Sonra kesim günü gelir. Genç, çoğunlukla bir dayısının ya da ona kefil olan bir akrabasının sırtına, kimi yerde de bir kütüğün üzerine uzatılır. Yaşlılar keskinleştirilmiş bambu parçalarıyla ya da jiletle çalışır. Kesikler rastgele değildir: omuzdan bele, göğüs boyunca, kimi zaman kalçalara kadar inen, sıra sıra, düzenli, geometrik bir desen halinde açılır. Yüzlerce kesik. Saatler sürer. Dışarıda davullar durmadan vurur ve flütler çalar; bu ses hem töreni yürütür hem de içeriden gelen sesi örter. Kadınlar ve çocuklar için o gün, uzaktan duyulan bir gürültü ve bekleyiştir.

Asıl marifet kesmekte değil, iyileştirmektedir. Yaralar düz kapanırsa desen kaybolur; istenen, derinin kabarmasıdır. Bu yüzden açılan yarıklara kil sürülür, ağaç yağı sürülür, genç günlerce dumanın içinde tutulur. Amaç, iltihabı denetim altında tutarken yara dokusunu kalın, kabarık, elle hissedilen bir kabartıya dönüştürmektir. Haftalar sonra sırtta kalan şey bir çizim değil, bir kabartmadır: parmak ucuyla gezdirildiğinde timsah pulunun sertliğini veren, ömür boyu duran bir yüzey.

Anlamı da buradadır. Anlatıya göre genci ruh evinin içinde timsah yutmuştur; sırtındaki sıralar, hayvanın dişlerinin ve derisinin izidir. İçeri bir çocuk girmiştir, dışarı bir erkek çıkar. Acı, sürecin yan etkisi değil, tam merkezindedir: dayanabilmek, sır tutabilmek ve bir daha asla o sırrı taşımaktan vazgeçmemek sınanır. Tören sonunda genç yağlanır, boyanır, tüylerle donatılır ve köye gösterilir. O andan itibaren ruh evinde konuşma hakkı vardır, evlenebilir, klanın adına ağzını açabilir.

Bu uygulama Sepik boyunca tek tip değildir. Bazı halklarda desen omuzda yoğunlaşır, bazılarında göğüste; bazı köylerde tümüyle terk edilmiştir, bazılarında yalnızca gönüllü gençler için sürer. Nehrin güneyindeki bataklık kollarda, örneğin Kaningara çevresinde, kendi anlatılarına ve kendi desenlerine sahip biçimleri yaşar.

Bu dünyayı dışarıdan ilk sistemli biçimde kaydedenlerden biri, 1928 ile 1930 arasında Orta Sepik'te çalışan Gregory Bateson oldu. 1936'da yayımladığı Naven adlı kitabında, ruh evi etrafında kurulan törenleri, rollerin tersine çevrildiği taşkın kutlamaları ve bir toplumun kendi kendini nasıl dengede tuttuğunu anlatmaya çalıştı. Kitap antropolojinin klasiklerinden biri oldu. Ama aynı yıllarda nehirden yukarı çıkan tek şey defter ve fotoğraf makinesi değildi.

Sepik'in adı bir süre için bu nehrin kendi adı olmaktan çıkmıştı. 1885'te bölgeye ulaşan Alman doğa bilimci ve sömürge görevlisi Otto Finsch, nehri Kaiserin-Augusta-Fluss, yani İmparatoriçe Augusta Nehri olarak adlandırdı. Almanya'nın Yeni Gine'nin kuzeyindeki egemenliği boyunca haritalarda bu ad yazılı kaldı.

1912 ve 1913'te, İmparatoriçe Augusta Nehri boyunca büyük bir Alman seferi düzenlendi. Sefer, sömürge idaresinin, Berlin müzelerini yöneten Prusya bakanlığının ve sömürge derneğinin ortak parasıyla kuruldu; başında jeolog ve idareci Artur Stollé vardı. Ekip nehri haritalamak, doğasını kaydetmek ve toplamak için geldi. Toplanan etnografik nesnelerin büyük bölümü Berlin'e gönderildi ve bugün hâlâ Ethnologisches Museum, yani Berlin Etnoloji Müzesi'nin depolarında ve kayıtlarında duruyor: maskeler, kancalar, tabureler, kaplar, flütler, direk parçaları. Bir köyün ruh evinin içindekilerle, bir müze deposunun rafı arasındaki mesafe birkaç yıl içinde kapanmıştı.

Bu nesnelerin ikinci hayatı Avrupa'da başladı ve en görkemli sahnesi Paris'ti. 1929'da Paris'te çıkan Variétés, yani Çeşitlemeler adlı dergide gerçeküstücülerin çizdiği bir dünya haritası yayımlandı. Haritanın ortasında Atlas Okyanusu değil, Pasifik vardı; Paskalya Adası Avrupa'dan büyük çizilmişti, Yeni Gine ise Afrika'dan. Bu bir şaka değil, bir program bildirisiydi. André Breton için Okyanusya sanatı, maddi olanla zihinsel olanın iç içe geçişini gösteren, algı ile temsil arasındaki ayrımı çökerten en güçlü girişimdi. Sepik'ten gelen figürler, kancalar ve maskeler Paris'te şair evlerinin raflarına, ressam atölyelerine, dergi kapaklarına girdi.

Sonra 1929 borsa çöküşü geldi ve koleksiyoncuların cebi de çöktü. 2 ve 3 Temmuz 1931'de, Paris'in ünlü müzayede salonu Hôtel Drouot'da, yani Drouot salonunda büyük bir satış yapıldı. Breton ile Paul Éluard'ın elindeki yaklaşık 300 parça açık artırmaya çıktı; bunların 135 lotu Okyanusya işiydi ve içlerinde Sepik vadisinden gelmiş heykelcikler vardı. Nehirden çıkan nesneler, bir kez daha el değiştirdi.

Buradaki kopukluk yalnızca coğrafi değil. Ruh evindeki bir maske süs değildir. Adı vardır, sahibi vardır, kimin önünde açılacağı, kimin göremeyeceği bellidir; beslenir, yağlanır, belirli törenlerde gücü tazelenir ve zamanı geldiğinde çürümesine izin verilebilir. Aynı nesne vitrine girdiğinde adı bir envanter numarasına, gücü bir estetik etkiye dönüşür. Ahşap aynıdır; nesne aynı değildir. Bugün Paris'te Musée du quai Branly, yani Branly Müzesi'nde ve Berlin Etnoloji Müzesi'nde duran Sepik yapıtları, sanat tarihinin en çok bakılan koleksiyonları arasında; aynı anda da köken toplulukların geri dönüş ve ortak yönetim taleplerinin en çok konuşulduğu dosyalardan biri.

Nehrin kendisi ise bugün çok daha doğrudan bir soruyla karşı karşıya. Sepik'in yukarı havzasında, Frieda Nehri çevresinde Asya-Pasifik'in en büyük bakır ve altın yataklarından biri bulunuyor. Avustralya'da kayıtlı, Çin sermayeli bir maden şirketi burada dev bir açık ocak projesi yürütüyor; çevresel değerlendirme dosyası 2019'da sunuldu, izin ve özel maden ruhsatı süreci yıllara yayıldı ve şirketin takvimine göre ilk cevherin çıkması 2030'ların ortasını buluyor. Tartışmanın merkezinde atık depolama var: deprem kuşağında, yılda metrelerce yükselen bir nehrin yukarısında tutulacak milyarlarca tonluk maden atığı. Şirket mühendislik önlemlerini ve ülkeye gelecek geliri öne çıkarıyor; nehir boyundaki köyler ise balığın, sagonun ve suyun tek bir kaza ile bitebileceğini söylüyor.

2019'da bu köyler, kararı yüzyıllardır kararların alındığı yerde verdi. Nehir boyunca 28 ruh evinin önderleri bir araya gelerek, yaklaşık 78 bin kişi adına Supreme Sukundimi Declaration, yani Yüce Sukundimi Bildirisi'ni açıkladılar ve projeye toptan karşı çıktılar. Meclis işlevi geri gelmişti; bu kez gündemde bir klan anlaşmazlığı değil, nehrin kendisi vardı.

Aynı yıllarda nehir bir şeyi daha öğrendi: kendi hikâyesini kendisi anlatmayı. 2007'de, doğa koruma örgütlerinin desteğiyle, Ambunti kasabasında Sepik Timsah Festivali kuruldu. Ağustos başında üç gün süren festival, yabani timsah nüfusunun korunmasıyla timsahın kültürel yerini aynı çerçeveye koyuyor: dans, oyma, davul ve nehir boyu köylerin kendi anlatıları. Turist gelsin diye kurulmuş bir gösteri olduğu kadar, gençlere kendi desenlerini hatırlatan bir sahne de.

Ve en sonunda, müzeye gidemeyen bir arşiv kalıyor geriye. Berlin'in deposundaki maske korunabilir, Paris'in vitrinindeki heykelcik ışığı ayarlanmış bir camın ardında yüz yıl daha durabilir. Ama Orta Sepik'te bir adamın sırtındaki o sıra sıra kabartı taşınamaz, satılamaz, açık artırmaya çıkarılamaz. Sabah kanoya biner, akşam sagoyu döver, yaşlandıkça soluklaşır, gevşer ve sahibiyle birlikte toprağa gider. Nehrin en eski koleksiyonu hâlâ nehrin üstünde yürüyor.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.