İspanya'nın Barış İmzaladığı Köy: Palenque

Bölüm metni

Bir imparatorluk, kıtanın yarısını yönetirken bataklıktaki üç bin kişilik bir köye giremedi. Sonunda toplarını çekip masaya oturdu ve kaçtıkları için astığı insanlarla anlaşma imzaladı. O köy hâlâ orada — ve hâlâ dünyada başka hiç kimsenin konuşmadığı bir dili konuşuyor.

Kolombiya'nın Karayip kıyısında, Cartagena'nın 50 kilometre kadar güneydoğusunda, haritada kolay bulunmayan bir köy var. Adı San Basilio de Palenque, kısaca Palenque. Yaklaşık 3.500 kişi yaşıyor burada. Toprak sıcak ve kırmızı, evler alçak, sokaklarda yazın toz, kışın çamur var. Sabahları hoparlörlerden gelen müzik, öğlene doğru tarladan dönen adamların sesine karışıyor. Bakınca sıradan bir Karayip köyü görürsünüz. Oysa bu köy, İspanya Kralı'nın masasına kadar giden bir savaşın sonunda kurulmuş; İspanyol İmparatorluğu'nun, kendisinden kaçan insanlarla barış imzalamak zorunda kaldığı yer.

Hikâye 16. yüzyılın sonunda, Cartagena limanında başlıyor. O yıllarda Cartagena, İspanyol Amerikası'nın en büyük köle limanıydı. Atlantik'i aşan gemiler yükünü buraya boşaltır, Afrika'dan getirilen insanlar burada satılır, oradan kıtanın içlerine, madenlere, şeker kamışı tarlalarına, çiftliklere dağıtılırdı. Liman, bir şehirden çok bir sıralama makinesiydi: insanlar sıraya sokulur, fiyatlanır, damgalanır, sevk edilirdi.

1599'da bu makineden bir kişi çıktı ve bir daha yerine dönmedi. Adı Benkos Biohó'ydu. Afrika'daki kökeni konusunda kaynaklar ayrılıyor: kimi anlatılar onu bugünkü Gine-Bissau kıyılarına, kimi Kongo havzasına bağlıyor; birçok anlatıda kendi ülkesinde soylu ya da kral olduğu söyleniyor. Kesin olan şu ki Cartagena'ya köle olarak getirildi, satıldı ve kaçtı. Kaçtığı ilk sefer yakalandı. İkincisinde eşi Wiwa ve çocuklarıyla birlikte, yanına aldığı otuz kadar insanla bataklığa çekildi ve bir daha bulunamadı.

Bulunamamasının sebebi cesaretten çok coğrafyaydı. Cartagena'nın güneyi, Magdalena Irmağı'nın taşkın ovasıyla iç içe geçmiş bir bataklık ve sazlık labirentidir. Suyun nerede bitip karanın nerede başladığı mevsime göre değişir. Ardında Montes de María, yani Maria Tepeleri uzanır: ormanla kaplı, dar patikalarla örülü, ağır silahlı bir birliğin ilerlemesinin neredeyse imkânsız olduğu bir arazi. Benkos Biohó bu araziyi bir kale gibi kullandı. İspanyol askeri bataklıkta ağırdı, o hafifti. İspanyol askeri patikaları bilmiyordu, o biliyordu.

Kaçanlar buralarda korunaklı köyler kurdular. Bu köylere İspanyolca "palenque" deniyordu; kelime, kazıklardan örülmüş çit anlamına gelir. Ahşap kazıklar, dikenli çalılar, tuzak çukurları, gözcü noktaları. Zamanla bataklığın içinde birbirine haber uçuran bir palenque ağı oluştu. Anlatılara göre Benkos Biohó bu ağı örgütledi, kaçmak isteyenler için yollar hazırladı, kendi askeri düzenini kurdu. Köle sahipleri için bu, mülkün kaybından fazlasıydı: bataklıkta yaşayan özgür insanların varlığı, tarlalardaki herkese kaçmanın mümkün olduğunu gösteren canlı bir kanıttı.

İspanyollar defalarca sefer düzenledi ve her seferinde aynı sonuca vardılar: bu insanlar yenilmiyordu. 1605'te Cartagena valisi savaşmak yerine anlaşmayı denedi. Palenque halkına belli bir özerklik tanıyan, silahlarını taşımalarına ve topraklarında kalmalarına izin veren bir uzlaşma önerildi. Anlaşma 1612'de yeniden onaylandı. Benkos Biohó artık şehre girip çıkabiliyor, İspanyol yetkililerle konuşabiliyordu.

Ama barış, imzalayanların onu ne kadar taşıyabildiği kadar sürer. 1619'da Benkos Biohó, elindeki güvence belgesine güvenerek Cartagena'ya girdiğinde tutuklandı. İki yıl sonra, 1621'de, Vali García Girón'un emriyle asıldı ve cesedi parçalanıp şehrin görülecek yerlerine asıldı. Gerekçe açıktı: adamın ünü, daha yaşarken tarlalardaki insanlar arasında bir umut hikâyesine dönüşmüştü ve bu hikâyenin kesilmesi gerekiyordu.

Kesilmedi. Benkos Biohó'nun ölümünden sonra bataklıktaki köyler yok olmadı; aksine 17. yüzyıl boyunca varlığını sürdürdü, İspanyol seferleri sonuç vermedi, her sefer imparatorluğun kasasından para götürdü. Sonunda Madrid hesabı yaptı. 1691'de Kral 2. Carlos, bu topluluğun özgürlüğünü tanıyan bir kraliyet fermanı çıkardı. Ferman, bataklıktaki insanların artık köle olmadığını, kendi kasabalarında kendi düzenleriyle yaşayabileceklerini kabul ediyordu. Karşılığında tek bir şart vardı: bundan böyle kaçan hiç kimseyi içlerine almayacaklardı.

Ferman kâğıt üzerinde kaldı; Cartagena'nın köle sahipleri uygulanmasını istemedi, köy de kendi payına düşen şartı benimsemekte zorlandı. Gerçek düzen, uzun pazarlıkların sonunda 1713'te kuruldu. O yıl Piskopos Antonio María Casiani köye geldi, toprak haklarını tanıyan bir mutabakat imzaladı ve yerleşim, bugün taşıdığı adı aldı. Kayıtlara göre o tarihte köyde 137 hane vardı. Palenque bugün kendini "Amerika'nın ilk özgür kasabası" diye tanıtır; tarihçiler bu unvanın kıtadaki başka örneklerle yarıştığını, kesin bir ilklik iddiasının tartışmalı olduğunu söylerler. Ama tartışmanın dışında kalan bir şey var: 137 hanelik bu köy, bir imparatorluğun kendi kaçaklarıyla masaya oturup imza attığı, sonra da yüzyıllarca ayakta kalmayı başarmış çok az yerden biri.

Özgürlüğün kâğıda geçmesi hikâyenin sonu değil, asıl kısmının başlangıcıdır. Çünkü o fermanla birlikte bataklığın içindeki köy, dışarıyla neredeyse hiç karışmadan yaşamaya devam etti. Yol yoktu, elektrik yoktu, okul yoktu. Bu yalnızlık zorluktu; ama aynı zamanda bir koruma kabuğuydu. Kabuğun içinde, dünyada başka örneği olmayan bir şey oluştu.

Palenque'de konuşulan dile palenquero deniyor. Kelimelerinin büyük bölümü İspanyolcadan gelir, ama cümlenin kurulma biçimi İspanyolca değildir. Dilbilimciler palenquero'yu, Amerika kıtasında hâlâ konuşulan tek İspanyolca temelli kreol dil olarak tanımlıyor. Altında yatan yapı, Orta Afrika'nın Bantu dillerinden, özellikle Kikongo'dan geliyor. İspanyolcada çokluk eki kelimenin sonuna gelir; palenquero'da çokluk, ismin önüne konan küçük bir "ma" parçacığıyla yapılır. İspanyolcada olumsuzluk fiilin önündedir; palenquero'da cümlenin sonuna eklenen bir "nu" ile yapılır. Sözlükte Kikongo kökeni açıkça izlenebilen iki yüze yakın kelime var; hayvan adları, akrabalık sözcükleri, gündelik eşya isimleri. Yani bir Afrika dilinin iskeleti, İspanyolcanın kelimeleriyle giydirilmiş halde bataklığın içinde dört yüzyıl yaşamış.

Bu dilin başına 20. yüzyılda gelen şey, İspanyol seferlerinin yapamadığını neredeyse yapıyordu. Köy dışarıya açıldıkça, Cartagena'ya çalışmaya giden gençler palenquero konuştukları için alay konusu oldu. Bozuk İspanyolca konuştukları söylendi, okullarda düzeltilmeye çalışıldı, kendi dillerini konuşan insanlar utandı. Anneler babalar, çocukları zorluk çekmesin diye onlarla sadece İspanyolca konuşmaya başladı. Bir dilin ölümü genellikle böyle olur: yasakla değil, iyi niyetli bir sessizlikle.

1980'lerden itibaren köyün öğretmenleri ve genç kuşağı bunu tersine çevirmeye çalıştı. Palenquero köy okulunun ders programına girdi, yaşlılarla oturup kelime derleyen kayıt çalışmaları başladı, dilin kendi yazımı oluşturuldu. Bugün köy nüfusunun kabaca yarısı palenquero konuşabiliyor. Bu, bir zafer sayılabilir de sayılmayabilir de; ama yirmi yıl önceki gidişat düşünülürse, sayının düşmemesi başlı başına bir başarı.

Palenque'nin ikinci ayağı akrabalıktan değil, yaştan geliyor. Köyde aynı yıllarda doğan çocuklar, daha küçükken kendiliğinden bir gruba bağlanır: buna kuagro denir. Kuagro, çocuklukta oyun arkadaşlığıyla başlar, ergenlikte birlikte çalışmaya, birlikte tarlaya gitmeye, birlikte para biriktirmeye dönüşür ve ömür boyu sürer. İnsan evlenir, taşınır, yaşlanır; kuagrosu değişmez. Bir üyenin evi yanarsa kuagro toplanır. Biri hastalanırsa nöbeti kuagro tutar. Biri öldüğünde cenazenin bütün yükünü kuagro üstlenir. Köyde birinin kim olduğunu sormak, çoğu zaman hangi kuagrodan olduğunu sormak demektir.

Ve o ölüm anında Palenque'nin en ağır, en kendine özgü âdeti devreye girer: lumbalú. Bir kişi öldüğünde köy dokuz gece boyunca uyumaz. Ceset evde kalır, avluya sandalyeler dizilir, komşular akın akın gelir. Kadınlar cenazenin başında oturup ağıt yakar; bu ağıtlar doğaçlamadır, ölenin adını, huyunu, hayattaki işini tek tek anar. Davullar çalar. Lumbalú'nun kendi davulu vardır: pechiche denen, uzun gövdeli, yere yatırılarak çalınan bir davul. Ritim yavaştır, tekrarlıdır, insanı sallar. Kadınlar birbirine cevap vererek söyler, biri bir dize atar, koro karşılık verir.

Bu ağıtların en çarpıcı yanı şu: içlerinde geçen bazı kelimeleri artık kimse çeviremiyor. Ne İspanyolcada karşılığı var, ne bugünkü palenquero'da. Bunlar Afrika'dan gelen ilk kuşağın dilinden kalan, anlamı yolda kaybolmuş ama sesi korunmuş sözcükler. Dokuz gece boyunca köy, ne dediğini tam bilmediği ama nereden geldiğini bildiği cümleleri tekrar ediyor. Bu şarkıları kuşaklar boyunca köyün kadınları taşıdı; aile geleneğini sürdüren topluluklardan biri, adını "Las Alegres Ambulancias", yani Neşeli Ambulanslar koyacak kadar ölümle senli benli bir mizahla, lumbalú repertuvarını bugüne getirdi.

Dokuzuncu gecenin sonunda bir tören yapılır, ölenin ruhunun artık evden ayrıldığına, yolculuğunu tamamladığına inanılır. Yas biter. Hayat kaldığı yerden devam eder. UNESCO 2005'te Palenque'nin kültürel alanını insanlığın sözlü ve somut olmayan mirasının başyapıtları arasında ilan ederken, bu üçlüyü işaret ediyordu: dil, kuagro ve lumbalú. Liste 2008'de bugünkü temsilî miras listesine aktarıldı.

Ölümü dokuz gece boyunca omzunda taşıyan bir köy, hayatı da aynı inatla taşıyor. Bugün Palenque'yi Kolombiya'nın geri kalanına tanıtan şey, dört yüz yıllık direniş tarihinden çok, sabahın köründe yola çıkan kadınlar oldu.

Cartagena'nın surlarının içinde gezenlerin ilk fotoğrafını çektiği görüntüdür: başında dev bir leğenle, rengârenk uzun elbiseyle yürüyen kadın. Leğenin içinde piramit gibi dizilmiş papaya, mango, ananas, karpuz. Bu kadınlara palenquera deniyor ve çoğu gerçekten Palenque'den geliyor. Âdet yeni değil; köyün kadınları yüzyıllardır ürünlerini ve ev yapımı tatlılarını satmak için şehre inerdi. Hindistan cevizi ve esmer şekerle yapılan cocada, patlatılmış mısır ya da darıyla kaynatılan alegría, hâlâ o leğenlerde taşınıyor. Zamanla bu görüntü Cartagena'nın kartpostalı haline geldi; kadınlar meyve satmanın yanında fotoğraf için de poz vermeye başladı. Turist için bir renk, satan için bir geçim. Palenque'nin dışarıya görünen yüzü uzun süre bu oldu: bir leğen meyve.

Sonra bir boksör çıktı. Antonio Cervantes, 23 Aralık 1945'te Palenque'de doğdu. Ringde herkes onu "Kid Pambelé" diye tanıdı. Köyden çıkıp Cartagena'nın sokaklarında büyüdü, boksa oradan başladı ve 28 Ekim 1972'de Panama'da, Alfonso Frazer'ı 10. rauntta nakavtla yenerek dünya şampiyonu oldu. Bu, Kolombiya tarihinin ilk dünya boks şampiyonluğuydu. Ülkede o gece sokaklar doldu. Sonraki yıllarda Dünya Boks Birliği'nin hafif orta siklet kemerini iki ayrı dönemde, 1972 ile 1980 arasında taşıdı; kemerini birçok kez savundu ve bir ulusal figür haline geldi. Kolombiya'da "Pambelé sayesinde ülke artık eskisi gibi değil" cümlesi bir slogan gibi dolaşıma girdi, bir şeyin mümkün olduğunu anlatmak için kullanılan hazır bir ifadeye dönüştü. Kariyerinin sonrasında bağımlılıkla uzun ve kamuya açık bir mücadele yaşadı; bu da hikâyesinin bir parçası. Ama Palenque açısından anlamı değişmedi: haritada olmayan bir köy, dünya sıralamasının tepesine bir isim gönderdi. Köyde bugün de çocuklar boks çalışıyor.

Müzik ise hiç durmadı. Palenque'nin kendi geleneksel biçimi son palenquero; Küba sonundan esinlenmiş ama marímbula, davullar ve palenquero sözlerle yerelleşmiş bir tür. Bunun taşıyıcısı, köyün en eski topluluğu Sexteto Tabalá, yani Tabalá Altılısı. Kökenini bir yüzyıl öncesine dayandıran grup, üyeleri öldükçe yerine yenileri geçerek bugüne ulaştı; Avrupa'ya ve Kuzey Amerika'ya kadar konser verdi. Yanında, Karayip kıyısının asıl gürültülü icadı duruyor: champeta. Cartagena limanına gelen gemilerle Afrika'dan gelen plaklar, kıyıda picó denen devasa ev yapımı ses sistemlerinde çalınıp bir süre sonra yerel müzisyenlerin elinde kendi türüne dönüştü. Palenque bu müziğin en önemli merkezlerinden biri; köyün hoparlörleri, hafta sonu akşamları kilometrelerce öteden duyulur.

Bütün bunlar yılda bir kez aynı yerde toplanıyor. 1985'ten beri her ekim ayının ortasında köyde Davullar ve Kültürel Anlatımlar Festivali düzenleniyor. Birkaç gün boyunca köy dolar: davul atölyeleri, dans dersleri, palenquero dili çalışmaları, geleneksel saç örgüsü gösterileri, ata hekimliği üzerine söyleşiler ve gece boyu süren konserler. Saç örgüsü burada süs değil hafıza meselesidir; anlatıya göre kaçış yıllarında kadınlar saçlarına ördükleri desenlerle kaçış güzergâhlarını birbirlerine bildirirdi. Köyün ikinci büyük buluşması sinemada: Palenque'den çıkan bir başka tanıdık isim, Evaristo Márquez. Hayatında hiç oyunculuk yapmamış, sığır güden bir köylüyken yönetmen Gillo Pontecorvo tarafından seçildi ve 1969 yapımı Queimada'da, adı Portekizcede "yakılmış" anlamına gelen o filmde, Marlon Brando'nun karşısında isyan önderi José Dolores'i oynadı. Köy 2018'den beri onun adını taşıyan uluslararası bir film festivali yapıyor.

Palenque bugün idari olarak küçük bir yer: Bolívar eyaletinde, Mahates ilçesine bağlı bir köy. Elektrik buraya ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında geldi, düzgün yol daha da geç. Gençlerin bir kısmı Cartagena'ya, Barranquilla'ya, Venezuela'ya çalışmaya gidiyor; dönenler de var, dönmeyenler de. Turizm son yirmi yılda köye para getirdi, aynı zamanda köyün kendini nasıl göstereceği tartışmasını da getirdi. Bunlar Palenque'ye özgü değil; mirasını koruyan her küçük yerin aynı ikilemi.

Köyün ortasındaki meydanda bir heykel duruyor. Benkos Biohó, kolları havada, bileklerinde kopmuş zincir halkalarıyla, kuzeye, denizin olduğu tarafa bakıyor. 1621'de Cartagena'da asılan adamın, dört yüzyıl sonra kendi kurduğu köyün meydanında ayakta durması başlı başına bir cevap. Ama asıl cevap heykelde değil. Asıl cevap, o meydanın etrafındaki evlerde birinin öldüğü gece hâlâ dokuz gece nöbet tutulmasında; kimsenin anlamını çeviremediği kelimelerin hâlâ söylenmesinde; çocukların okulda kendi dillerinin dilbilgisini öğrenmesinde. İspanya bu köyle barış imzaladığında ona bir kâğıt verdi. Köyün asıl yaptığı şey, o kâğıdın verdiğinden fazlasını, kimsenin imzasına ihtiyaç duymadan kendi elinde tutmak oldu.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.