Dağını Yiyen Şehir: Potosí

Bölüm metni

Dünyanın parasını basan gümüş, tek bir dağın içinden çıktı; o dağ o kadar çok oyuldu ki bugün tepesi çökmeye başladı. Eteğindeki şehir bir zamanlar Londra'yla aynı büyüklükteydi, şimdi 4000 metrede kendi kalıntısının üstünde yaşıyor. Ve dağın içine giren madenci hâlâ, tanrıya değil, karanlıkta oturan boynuzlu bir heykele koka yaprağı bırakıyor.

Bolivya'nın güneyinde, And Dağları'nın iki büyük sırasının arasına sıkışmış geniş bir yayla vardır. Altiplano denir buraya. Ağaç yoktur, gölge yoktur, yolun kenarında dinlenecek bir çalı bile zor bulunur. Hava o kadar incedir ki yürüyen bir insan otuz adımda durup nefeslenir. Güneş, atmosferin koruyucu kalınlığını kaybettiği için doğrudan çarpar; aynı gün içinde derinizi yakar ve akşam olduğunda kemiklerinize kadar üşütür. İşte bu yaylanın ortasında, deniz seviyesinden yaklaşık 4 bin metre yükseklikte, dünyanın en yüksekte kurulmuş büyük şehirlerinden biri durur: Potosí.

Şehri görmeden önce dağı görürsünüz. Konik, çıplak, kızılımsı bir kütle. Yamaçlarında tek bir yeşil leke yoktur; renkleri sarıdan pas kırmızısına, oradan griye kayar. Yerliler ona uzun zaman önce Quechua dilinde "güzel tepe" anlamına gelen bir ad vermişti. İspanyollar geldikten sonra adı değişti: Cerro Rico, yani Zengin Dağ. 4.782 metrelik zirvesiyle, altındaki şehrin üstüne bir mezar taşı gibi eğilir.

Anlatılan hikâye şöyledir. 1545 yılında Diego Huallpa adında yerli bir çoban, kaybolan bir lamanın peşinde yamaca tırmanır. Akşam olur, hava soğur, geceyi orada geçirmeye karar verir ve ısınmak için bir ateş yakar. Sabaha karşı ateşin altındaki topraktan parlak bir sızıntı çıktığını görür: erimiş gümüş. Tarihçiler bu anlatıya temkinli yaklaşır; bir kuruluş efsanesinin bütün özelliklerini taşır. Kayıp hayvan, tesadüfi ateş, gecenin içinden doğan servet. Gerçekte bölgenin madenle ilişkisi çok daha eskiye uzanıyordu; İnka döneminde de bu yamaçlarda cevher arandığına dair izler vardır. Ama efsanenin doğruluğundan bağımsız olarak, 1545 yılı kesin bir eşiktir. O yıl İspanyollar dağın eteğinde bir yerleşim kurdular ve dünya ekonomisinin haritası bir daha eski haline dönmemek üzere değişti.

Zengin Dağ'ın içindeki damar, madencilik tarihinde eşi görülmemiş bir yoğunluktaydı. Yüzeye yakın cevher o kadar zengindi ki ilk yıllarda karmaşık bir işlemeye bile gerek kalmadan, yerlilerin yüzyıllardır kullandığı rüzgârla çalışan küçük ocaklarda eritilebiliyordu. Haber yayıldı. Perú'dan, İspanya'dan, sonra Avrupa'nın her yerinden insan akmaya başladı. Yayla, üzerinde hiçbir şeyin yetişmediği bu çorak yükseklik, birdenbire kıtanın en kalabalık yerlerinden biri oldu. Buğday, un, şarap, kereste, kâğıt, kumaş; şehrin tükettiği neredeyse her şey yüzlerce kilometre öteden lamalar ve katırlarla taşınmak zorundaydı. Potosí, kendini besleyemeyen ama satın alabilen bir şehirdi.

1572'de İspanyol Kraliyeti şehirde bir darphane kurdu. Casa de la Moneda, yani Para Evi. Bu, hikâyenin dönüm noktalarından biridir, çünkü artık dağdan çıkan metal sadece külçe olarak gemilere yüklenmiyor, doğrudan para haline getiriliyordu. Potosí damgası taşıyan sekizlik gümüş sikkeler Sevilla'ya, oradan Avrupa'nın bankalarına gitti. Bir kısmı Pasifik'i aştı: Acapulco'dan kalkan gemiler Manila'ya, oradan da Çin'e ulaştı. Ming Çin'i vergilerini gümüşle toplamaya geçtiği için bu metale doymak bilmez bir talep vardı. Sonuç şaşırtıcıdır: And Dağları'nın tepesindeki bir kasabada bir madencinin çıkardığı cevher, Kanton'da bir tüccarın ipek fiyatını belirliyordu. Bugün "küreselleşme" dediğimiz şeyin ilk sağlam damarlarından biri buradan geçer.

Şehir zenginliğini gösterişle taşıdı. 17. yüzyılda Potosí'de onlarca kilise, manastır, kumarhane ve tiyatro vardı. Avrupa'dan getirilmiş dantel, Çin'den gelmiş porselen, Hindistan'dan gelmiş kumaş satılıyordu. Sokaklarda gümüş kaplama arabaların dolaştığı, düğünlerde caddelerin gümüş külçeyle döşendiği anlatılır; bu anlatıların bir kısmı abartılıdır ama abartının kendisi bile şehrin ününü gösterir. İspanyolcada bir şeyin çok değerli olduğunu anlatmak için kullanılan "bir Potosí eder" deyişi o dönemde yerleşti; Cervantes bile Don Kişot'ta bu deyişe yer verdi. 1650 civarında şehrin nüfusu 160 bine yaklaşmıştı. Yani Potosí, o tarihte Londra'yla, Sevilla'yla, Amsterdam'la aynı ölçekteydi; üstelik denizden bin kilometreden uzakta ve 4 bin metre yükseklikte.

Kentin sanatında bu karışım hâlâ görülebilir. Şehrin merkezindeki San Lorenzo Kilisesi'nin taş kapısı, Avrupa'nın barok süslemesiyle And'ın yerli imgelerini aynı yüzeyde birleştirir: üzüm salkımları ve melekler arasında, yerli bir telli çalgı tutan denizkızı figürleri. Kimin kimi taklit ettiğinin artık ayırt edilemediği bir dil. Potosí'nin en dürüst portresi belki de o kapıdır: dışarıdan gelen biçimin, yerli ellerde tanınmaz hale gelmesi.

Ama bütün bu ihtişamın hesabı bir yerde tutuluyordu. Ve o hesap, dağın içindeydi.

İlk yılların kolay zenginliği uzun sürmedi. Yüzeye yakın zengin cevher tükendikçe, madenciler daha derine inmek ve giderek daha fakir taşla uğraşmak zorunda kaldı. Bu iki şey demekti: çok daha fazla emek ve yepyeni bir teknoloji.

Teknoloji 1570'lerde geldi. Cıva kullanılarak gümüşün taştan ayrıldığı bir yöntem, Meksika'da geliştirildikten sonra Potosí'ye uyarlandı. Öğütülmüş cevher, tuz ve cıvayla karıştırılıp geniş avlularda haftalarca çiğnenerek yoğruluyor, sonra karışım ısıtılıp cıva buharlaştırılarak gümüş elde ediliyordu. Cıva, Perú'daki Huancavelica madenlerinden geliyordu; orası da başlı başına bir cehennemdi. Bu yöntem üretimi patlattı ama işin niteliğini de değiştirdi. Artık iş sadece dağın içinde değil, dağın dibindeki devasa öğütme tesislerindeydi. Bu tesisleri döndürmek için su gerekiyordu ve yaylada su yoktu. Bunun üzerine şehrin üstündeki tepelere, insan eliyle yirmiden fazla yapay göl kazıldı; Kari Kari gölleri denen bu sistem, kanallarla şehre indi ve düzinelerce su değirmenini çevirdi. Çorak bir yaylanın ortasında kurulmuş bu su mimarisi, kendi başına dönemin en iddialı mühendislik işlerinden biriydi.

Emek ise bir yasayla sağlandı. 1573'te Perú Genel Valisi Francisco de Toledo, İnka döneminde var olan dönüşümlü ortak çalışma geleneğini alıp bambaşka bir şeye çevirdi. Mita adı verilen bu düzenlemeye göre, yaylanın 16 eyaletindeki yerli topluluklar, 18 ile 50 yaş arasındaki yetişkin erkeklerinin yedide birini her yıl Potosí'ye göndermek zorundaydı. Kâğıt üzerinde yılda yaklaşık 13.500 kişi ediyordu; bunlar 4.500 kişilik üç gruba bölünüyor, teoride bir hafta çalışıp iki hafta dinleniyorlardı.

Kâğıt üzerinde makul görünen bu düzen, uygulamada başka bir şeydi. Yükümlü köylerin bir kısmı Potosí'ye bin kilometre uzaktaydı. Yola çıkan adam yalnız gitmezdi; karısı, çocukları, sürüsü, yıllık erzağı yanındaydı, çünkü geri dönüş belirsizdi. Bu yolculuk aylar sürerdi ve varış noktası, gidenlerin çoğunun daha önce hiç yaşamadığı bir yükseklikti. Dinlenme haftaları çoğu zaman kâğıtta kaldı; madenciye ödenen ücret, şehirde hayatta kalmaya yetmediği için borçlanma başladı, borç da adamı dağa bağladı. Zamanla mita'ya bir başkasını kendi yerine parayla gönderme ya da yükümlülüğü nakit ödeyerek düşürme yolları açıldı; bu, sistemin bir tür vergiye dönüşmesi demekti ve topluluklar üzerindeki baskıyı hafifletmedi, biçim değiştirdi. Yerli nüfusun bir kısmı, yükümlülükten kurtulmak için köyünü tümden terk etti. Yayla boşaldı.

Dağın içinde ne olduğunu anlamak için modern bir maden düşünmemek gerekir. Işık, yağdan yapılmış mumdu. İniş, kayaya oyulmuş dar deliklerden ve deri şeritlerle örülmüş merdivenlerden yapılırdı. Cevher, sırta bağlanan torbalarla, yüz metreyi aşan dikey mesafelerden, tırmanılarak yukarı taşınırdı. Havalandırma yoktu; taş tozu ciğerlere yerleşirdi. Vardiyalar kimi zaman günlerce sürer, madenci dağın içinde uyur, orada yer, orada hastalanırdı. Yerin altındaki sıcak, dışarıdaki dondurucu soğuk ve 4 bin metrenin oksijensizliği arasında gidip gelen bedenler zatürreye çabuk teslim olurdu. Rafinerilerde çalışanlar ise cıva buharını soludu; titreme, diş kaybı, sinir sistemi çöküşü, bu işin bilinen sonucuydu.

Yerli işgücü yetmediğinde Afrika'dan köleleştirilmiş insanlar getirildi. Onların çoğu doğrudan madende değil, Para Evi'nin ağır sikke preslerinde ve öğütme tesislerinde çalıştırıldı; ama yüksekliğin ve iklimin onlar üzerindeki etkisi de yıkıcı oldu.

Kaç kişinin öldüğü, bu hikâyenin en tartışmalı sorusudur. Popüler anlatılarda sık sık milyonlarla ifade edilen rakamlar dolaşır; tarihçilerin büyük bölümü bu sayıları belgelerle desteklenemez bulur, çünkü ölümlerin çoğu madenin defterine değil, köylerin nüfus kayıtlarındaki boşluklara yazılmıştır. Kesin olan şudur: mita'ya yükümlü bölgelerde nüfus, sömürge dönemi boyunca çarpıcı biçimde geriledi; bu gerileme salgın hastalıkların, yerinden edilmenin ve maden ölümlerinin iç içe geçmiş sonucuydu ve bir insan yıkımı olarak büyüklüğü tartışmasızdır. Dağa takılan ad da buradan gelir: insan yiyen dağ.

Sonun başlangıcı 17. yüzyılın sonlarında geldi. Cevherin kalitesi düştü, maliyetler yükseldi, gümüşün Avrupa'daki değeri geriledi. 18. yüzyılda kısa bir toparlanma yaşandı ama eski ölçek geri gelmedi. 1780'lerde yaylayı saran büyük yerli ayaklanmalar, sömürge düzeninin meşruiyetini sarstı ve mita'nın kaldırılması tartışması İspanya'nın kendi parlamentosuna kadar gitti; yükümlülük nihayet 1812'de kâğıt üzerinde sona erdi. 1825'te Bolivya bağımsızlığını kazandığında Potosí, bir zamanlar dünyanın en kalabalık şehirleriyle boy ölçüşen o kentin gölgesiydi. Kiliseler yerinde duruyordu, saraylar yerinde duruyordu, ama içlerinde neredeyse kimse yoktu.

Bugün Zengin Dağ hâlâ çalışıyor. İçinden çıkan artık büyük ölçüde gümüş değil; kalay, çinko, kurşun. 20. yüzyılda kalay, Bolivya'nın en önemli ihraç kalemi oldu ve dağ ikinci bir hayat yaşadı. Şimdi orada, devlet işletmelerinden çok, kooperatifler var. On binden fazla insan, çoğu ortaklık esasına dayalı yüzlerce küçük grup halinde, dört yüz yıldan uzun süredir oyulmuş tünellerin içinde çalışıyor. Kazançları çıkardıkları cevherin o günkü fiyatına bağlı; iyi bir damar bulmak talih, bulamamak açlık demek. İş güvenliği koşulları, dünya ölçeğinde en zor olanlardan. Silikoz, yani taş tozunun ciğerde yaptığı tahribat, hâlâ madencinin en yaygın ölüm nedeni.

Tünellerin içinde, girişten belli bir mesafe sonra, çamurdan ya da taştan yapılmış oturan bir figürle karşılaşırsınız. Boynuzları vardır, gözleri çoğu zaman ampul camındandır, önünde şişeler, izmaritler, renkli kâğıtlar durur. Adı El Tío, yani Amca. İspanyol misyonerlerin getirdiği şeytan tasvirinin, yeraltının yerli ruhlarıyla birleşmesinden doğmuş bir varlık. Madenciler için açıklaması basittir: yeryüzü Tanrı'nın ve Bakire'nin, yeraltı ise Tío'nun mülküdür. Onun evine giriyorsan onunla iyi geçineceksin. Salı ve cuma günleri madenciler ona koka yaprağı bırakır, elleriyle sardıkları sigarayı ağzına yerleştirir, neredeyse saf alkolü suyla seyreltip önüne döker. Zengin bir damar çıkarsa teşekkür edilir; bir tavan çökerse hesap sorulmaz, kabullenilir. Koka yaprağı yalnızca sunu değil; madencinin kendisi de yanağında saatlerce bir tomar yaprak taşır, çünkü açlığı bastırır, yüksekliğin baskısını hafifletir ve karanlıkta zamanı geçirir.

Dağın kendisi ise artık eskisi kadar yüksek değil. Yüzyıllar boyunca içi delik deşik edildiği için zirve çökmeye başladı; 2011'de tepede oluşan büyük çukur bu sürecin en görünür işaretiydi ve hafif çimento karışımıyla doldurulmaya çalışıldı. Belirli bir yüksekliğin üstünde kazı yapılması yasaklandı, ama denetim zayıf. Birleşmiş Milletler'in kültür örgütü UNESCO, Potosí'yi 1987'de dünya mirası listesine almıştı; 2014'te ise dağın çökme riski ve denetimsiz madencilik gerekçesiyle şehri tehlike altındaki miraslar listesine ekledi. Bu, şehrin en tuhaf açmazıdır: kenti dünya mirası yapan şey dağdır, ama dağı ayakta tutmak için orada çalışan on binlerce insanın geçim kaynağını kesmek gerekir. Şehir dört yüz yıldır dağını yiyor ve durmasının bedelini kimin ödeyeceği belli değil.

Yerin üstünde ise şaşırtıcı derecede canlı bir hayat var. Bugün Potosí'de 200 binden fazla insan yaşıyor. Dar sokaklarda sömürge döneminden kalma balkonlar sıralanıyor; Para Evi bugün bir müze ve içinde, sikke basımında kullanılan devasa ahşap dişli mekanizmalar hâlâ duruyor. Sabahın erken saatlerinde pazar yerleri açılıyor: şapkalı, katmanlı etekli kadınlar tezgâh kuruyor, kalın bir mısır içeceği olan api bardaklara dolduruluyor, hamur işleri fırından çıkıyor.

Ve bir kâse geliyor ki, şehrin bütün hikâyesini tek bir kapta özetliyor: k'alapurka. Sarı mısır ununa dayanan, acı biberle ve etle pişirilen koyu bir çorba. Servis edilirken kâsenin içine ateşte kızdırılmış bir volkanik taş atılır. Taş çorbayı bir anda kaynatır; masaya gelen kâse fokurdayarak, tüteren buharıyla önünüze konur. Bu, gösteri için icat edilmiş bir turist numarası değil; bu yaylada odunun kıt, ateşin zor olduğu çağlarda yemek pişirmenin pratik yoluydu ve Zengin Dağ da bir zamanlar bu taşları veren volkanik kütlenin kalıntısıydı. Yani Potosílinin sabah çorbasını ısıtan şey, atalarını yerin altına indiren dağın taşıdır.

Potosí'nin bugüne bıraktığı asıl miras belki de budur. Dağdan çıkan gümüşün büyük kısmı burada kalmadı; Avrupa'nın borçlarını ödedi, savaşlarını finanse etti, Asya'nın pazarlarını besledi ve modern dünyanın para dolaşımını kurdu. Geride kalan ise şehrin kendisi oldu: taş kapılar, boş manastırlar, bir tepeye kazınmış yirmi göl, çökmeye başlamış bir zirve ve her sabah aynı dağın taşıyla ısınan bir çorba. Zenginliğin nereye gittiğini anlamak isteyen biri için Potosí, dünyanın en açık sözlü şehirlerinden biridir. Burada servet, mimarisiyle değil, eksikliğiyle konuşur.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.