Sohbet Bitti: Onlar Seni Sandığından Çok Sevdi

Bölüm metni

Bir sohbetten çıktın ve zihnin hemen özeti yazdı: fazla konuştum, o şakayı yapmasam iyiydi, sıkıldı herhalde. Karşı taraf aynı anda odadan çıkarken bambaşka bir cümle düşünüyordu. Araştırmalar bu iki özetin neredeyse hiç örtüşmediğini, farkın da hep aynı yöne baktığını gösteriyor.

Sohbet biter. El sıkışılır, "görüşürüz" denir, iki kişi ters yönlere doğru yürümeye başlar. Ve tam o yürüyüşün ilk otuz saniyesinde, senin içinde biri uyanır. Elinde bir defter, defterde tek bir sütun var: hatalar. Üç kez "yani" demişsin, o espri havada kalmış, karşıdaki gülmek için fazladan bir çaba harcamış gibi görünmüş, ismini bir an karıştırmışsın, sonra telafi etmek için gereğinden uzun konuşmuşsun. İçindeki bu sayım memuru son derece titiz çalışır, hiçbir kalemi atlamaz ve sonunda bir rakam verir: "Pek iyi gitmedi."

Şimdi aynı anda, caddenin öbür ucuna doğru yürüyen diğer kişiye bakalım. Onun defteri de açık. Ama o defterde seninle ilgili tek bir hata kaydı yok. Çünkü senin "yani"lerini saymadı, o duraksamayı fark etmedi, isim karışmasını kibarca unuttu. Onun defterinde de sadece bir sütun var ve o sütunda kendi hataları yazılı: fazla heyecanlı görünmüş olmak, o cümleyi yarıda bırakmak, veda ederken elini garip bir açıyla uzatmak. İki kişi, aynı sohbetten çıkıp, aynı kanıya varıyor. İkisi de kendisinin daha az beğenildiğini düşünüyor.

Bu, psikolojide ölçülmüş ve adı konmuş bir sapma. Erica Boothby, Gus Cooney, Gillian Sandstrom ve Margaret Clark'ın 2018'de Psychological Science, yani Psikoloji Bilimi dergisinde yayımladıkları çalışmanın adı beğenilme açığı. Düzeneği neredeyse sıkıcı derecede basitti. Yale Üniversitesi'ndeki laboratuvarda birbirini hiç tanımayan iki kişi karşı karşıya oturtuldu, önlerine sohbeti başlatmaya yarayan birkaç soruluk bir kâğıt kondu ve yaklaşık 5 dakika konuşmaları istendi. Sonra ayrı odalara alındılar ve iki şey soruldu: Karşındakini ne kadar beğendin? Sence o seni ne kadar beğendi? Birinci sorunun cevabı ile ikinci sorunun cevabı arasında, neredeyse herkeste, aynı yöne bakan bir boşluk çıktı. İnsanlar beğendiklerini söylüyor, ama beğenildiklerini tahmin edemiyordu.

Bu açığın nereden geldiğini anlatan en çarpıcı veri, araştırmacıların fazladan bir soru sormasıyla geldi. Katılımcılardan sohbet sırasında akıllarından geçen en belirgin düşünceleri yazmaları istendi: hem karşısındaki hakkında düşündüklerini, hem de karşısındakinin kendisi hakkında ne düşünmüş olabileceğini. Karşı taraf hakkındaki notlar sıcak ve olumluydu. Kendileri hakkındaki notlar ise eleştiri doluydu. Yani insanlar, karşısındaki kişinin kendisini beğendiğine dair işaretleri kaçırıyorlardı, çünkü o işaretlere bakacak dikkatleri yoktu; dikkatleri içeride, kendi performanslarının dökümünü tutmakla meşguldü.

Mekanizma bir kez görülünce son derece sade. Sen kendi konuşmanı iki kanaldan birden duyuyorsun. Birinci kanal, ağzından çıkan cümleler. İkinci kanal, o cümlelerin arkasındaki uğultu: tereddütler, pişmanlıklar, "bunu söylememeliydim"ler. Karşındaki insan ise yalnızca birinci kanalı duyuyor. İkinci kanal, dünyadaki tek bir kişiye yayın yapıyor ve o kişi sensin. Sonuçta karşındakini sadece söyledikleriyle, kendini ise söyledikleri artı iç gürültüsüyle değerlendiriyorsun. İki farklı ölçekle yapılan bir karşılaştırmanın sonucu, hep aynı tarafa eğilir.

Bunun yeni tanışmanın heyecanıyla ilgili geçici bir şey olduğunu düşünmek kolay. Değil. Aynı araştırma ekibi açığı kısa sohbetlerde de, uzun sohbetlerde de buldu. Laboratuvarın yapaylığından şüphelenenler için, kişisel gelişim atölyesine katılan sıradan yetişkinler arasında da buldu. Ama en can sıkıcı bulgu yurt odalarından geldi. Üniversitenin birinci sınıfına başlayan öğrenciler, bütün bir akademik yıl boyunca oda arkadaşlarıyla ilgili aynı iki soruya cevap verdiler. Açık kapanmadı. Aylarca aynı odada yaşadılar, aynı masada yemek yediler, birbirlerinin uykusuzluğunu, sınav telaşını, en dağınık hâllerini gördüler ve hâlâ karşısındakinin kendisini sandığından daha az sevdiğini düşünmeye devam ettiler. Açık ancak yılın sonunda, mayıs ayında kapandı; büyük olasılıkla gelecek yıl yine aynı odayı paylaşıp paylaşmayacaklarını konuşmak zorunda kaldıkları için. Yani boşluğu kapatan şey zaman değildi, açık açık söylenmiş bir cümleydi.

Utangaçlık bu tabloda bir rol oynuyor, ama sandığımız rolü değil. Daha çekingen insanlarda açık daha genişti, evet. Fakat kendini sosyal sayan, konuşmaktan çekinmeyen insanlarda da açık ortadan kaybolmuyordu. Yani bu, belirli bir karakter tipinin sorunu değil; muhabbetin kendi yapısından doğan bir ölçüm hatası.

Ne zaman başlıyor peki? Wouter Wolf, Annika Nafe ve Michael Tomasello'nun 2021'de yayımladığı bir çalışma, 4 ile 12 yaş arasındaki çocuklarla aynı soruyu test etti. 4 yaşındakilerde açık yoktu; çocuklar karşısındakinin kendilerini en az kendilerinin onu sevdiği kadar sevdiğini düşünüyordu. Açık 5 yaş civarında belirmeye başlıyor ve 5 ile 11 yaş arasında giderek büyüyor. Yani bu defteri tutan sayım memuru doğuştan gelmiyor. Başkalarının bizi değerlendirdiğini fark ettiğimiz yaşlarda işe alınıyor ve yıllar içinde terfi ediyor.

Sohbetin bitmesi, hesaplamanın bitmesi anlamına gelmiyor. Gus Cooney, Erica Boothby ve Mariana Lee'nin düşünce açığı adını verdiği ikinci bir boşluk, tam konuşma kapandıktan sonra açılıyor. 2 binden fazla kişiyle, sekiz ayrı çalışmada, yemekhanelerde, laboratuvarlarda ve internet üzerinden test edilen soru şu: Konuşmadan sonra sen karşındakini ne kadar düşündün, sence o seni ne kadar düşündü? İnsanlar burada da aynı yönde yanılıyor. Karşı tarafın zihninde ne kadar yer kapladıklarını sistematik olarak küçümsüyorlar. Dahası bu boşluk zaman geçtikçe daralmıyor, genişliyor. Ve en çok, en çok düşündüğümüz konuşmalarda genişliyor: tartışmalardan, gerilimli hesaplaşmalardan sonra. Zihninde olayı tekrar tekrar oynatma eğilimi yüksek olan insanlarda açık daha büyük. Yani geceleri o cümleyi yüzüncü kez döndürüp duran kişi, karşı tarafın her şeyi çoktan unuttuğundan en çok emin olan kişi oluyor.

Bu açıkların gerçek maliyeti, yarattıkları kötü duygu değil. Maliyet, o duygunun ardından verilen karar. Mesajı atmamak. "Bir ara kahve içelim" cümlesini teklife dönüştürmemek. İş görüşmesinden sonra teşekkür notunu göndermemek. Bir süre görüşmediğin arkadaşını rahatsız etmekten korkup aramamak. Beğenilme açığı doğrudan bir acı vermez; sadece yüzlerce küçük girişimi sessizce iptal eder.

İyi haber şu: bu, pozitif düşünmeyle çözülecek bir inanç meselesi değil, bilgi eksikliğinden doğan bir hesap hatası. Hesap hatasının ilacı da telkin değil, veri. Birinci adım, kafanın içindeki iki şeyi ayırmak: elinde kanıt mı var, tahmin mi? "Beni sıkıcı buldu" bir tahmindir. "Konuşmayı o uzattı", "soruma soruyla karşılık verdi", "ertesi gün ilk o yazdı" bunlar kanıttır. 2018 çalışmasının en pratik bulgusu, insanların karşı tarafın verdiği olumlu işaretleri fark etmemesiydi. O işaretler oradaydı; dikkat başka yerdeydi. Dolayısıyla yapılacak iş, kendine iyi şeyler söylemek değil; bakışı içeriden dışarıya çevirip karşındakinin yüzüne, sesine, sorularına gerçekten bakmak.

İkinci adım, tahmini test etmek. Peggy Liu ve arkadaşlarının 2022'de yayımladığı bir dizi deneyde insanlar, uzun zamandır görüşmedikleri birine kısa bir not ya da küçük bir hediye gönderdi. Gönderenler, karşı tarafın bundan ne kadar memnun olacağını tutarlı biçimde olduğundan az tahmin etti. Ve en önemlisi, bu yanılgı en çok, temasın en beklenmedik olduğu durumlarda büyüyordu: araya en çok mesafe girmiş, en uzak duran ilişkilerde. Yani yazmaya en çok çekindiğin kişi, tam olarak tahmininin en yanlış olduğu kişi.

Aynı örüntü iltifatta da var. Erica Boothby ile Vanessa Bohns'un 2021'de yayımladığı çalışmalarda, birine güzel bir şey söylemeyi düşünen insanlar karşı tarafın ne kadar rahatsız ve sıkılgan olacağını fazla tahmin etti; iltifatı aldıktan sonra o kişiye sorulduğunda, rahatsızlık öngörülenin çok altındaydı. İlginç olan şu ki iltifatı edenler, olay bittikten sonra bile yanlış tahminlerine tutunmaya devam etti. Benzer bir ters hesabı Nicholas Epley ile Juliana Schroeder, Chicago'da banliyö treni ve otobüsle işe gidenler üzerinde yaptıkları 9 deneyde gösterdi. 800'den fazla yolcudan bir kısmı yanındaki yabancıyla konuştu, bir kısmı sessiz kaldı. Konuşanlar yolculuğu daha keyifli geçirdiklerini bildirdi. Oysa aynı durumu baştan tahmin etmesi istenen başka yolcular, tam tersini söylemişti: sessizliğin daha iyi olacağını.

Burada dürüst olmak gerekir. Bunların hiçbiri "herkes seni seviyor" demek değil. Bunlar ortalamalar, garanti değil. Bazı sohbetler gerçekten kötü gider, bazı insanlar gerçekten mesaj istemez, bazı ilişkiler bitmiştir. Araştırmaların söylediği şey daha mütevazı ve daha kullanışlı: senin tahmininde, bilinen bir yöne doğru kayma var. Sistematik hatanın yönünü bilmek, pusulanın kaç derece saptığını bilmek gibidir. Pusulayı atmana gerek yok, okurken düzeltmeyi hesaba katarsın.

Bir sınırı da açıkça söylemek lazım. İçindeki sayım memurunun sesi, seni evden çıkmaktan, telefona cevap vermekten, insan içine girmekten alıkoyacak kadar yükseldiyse; sohbetler bittikten günler sonra bile uykunu, işini, ilişkilerini yiyorsa, bu artık bir ölçüm hatası sohbetinin kapsamı değildir. Böyle bir durumda doğru adres bir podcast ya da bir düşünce alıştırması değil, bu alanda eğitimli bir ruh sağlığı uzmanıdır. Burada anlatılanlar kimseye teşhis koymaz ve hiçbir tedavinin yerini tutmaz.

Ve son bir katman, belki de hepsinin en işe yararı. Bu açık tek taraflı değil. Karşındaki kişi de aynı aritmetiği yapıyor, aynı defteri tutuyor, aynı yanlış sonuca varıyor. Demek ki her sohbetin sonunda iki insan birbirinden uzaklaşıyor ve her biri, az sevilenin kendisi olduğunu düşünüyor. Yurt odasındaki öğrencilerin açığını kapatan şeyin ne olduğunu hatırla: bütün bir yıl boyunca birlikte yaşamak değil, sonunda konunun konuşulması. Sen karşındakinin seni beğendiğini onun zihnini okuyarak öğrenemiyorsun; o da seni beğendiğini söylemediğin için öğrenemiyor. Bu yüzden sesli söylenmiş tek bir cümle, "seninle konuşmak iyi geldi", "seni görmek güzeldi", "aklıma geldin, o yüzden yazdım", iki açığı birden kapatıyor. İçindeki sayım memurunun duymadığı tek veri türü, dışarıdan gelen ve açıkça söylenmiş olandır.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.