Maçtan Sonra Herkes Bilirdi: Geriye Dönük Kesinlik

Bölüm metni

Sonuç belli olduktan sonra herkesin sesi aynı çıkar: "Ben bunu baştan söylemiştim." İnsanlara tahminlerini önce yazdırıp sonra olanı anlattıklarında ortaya çıkan şey şu — o kişi gerçekten öyle tahmin etmemişti, ama şimdi öyle hatırlıyordu. Zihnin sonucu öğrendiği anda geçmişi sessizce yeniden yazmasını konuşuyoruz.

Doksanıncı dakika. Skor berabere. Teknik direktör elini kaldırıp dördüncü hakeme bir numara gösteriyor, savunmacı çıkıyor, hücum oyuncusu giriyor. İki dakika sonra rakip kontratakla golü buluyor ve düdük çalıyor. O saniyede stadyumda, evlerde, telefon ekranlarında aynı cümle beliriyor: belliydi, o değişikliği yapmayacaktın.

Şimdi kasedi geri saralım. Değişikliğin yapıldığı ana dönün ve o anda kimin ne dediğini hatırlamaya çalışın. Neredeyse hiç kimse itiraz etmiyordu. Birçok kişi mantıklı buluyordu, bazıları hiç fark etmemişti bile, bir kısmı zaten telefonuna bakıyordu. Golden önce karar sıradandı. Golden sonra karar aptalca oldu. Kararın kendisi hiç değişmedi; değişen tek şey, sonucu öğrenmiş olmamız.

Psikolojide bunun adı var: geriye dönük kesinlik, ya da daha yaygın adıyla zaten biliyordum etkisi. Bir olayın nasıl bittiğini öğrendiğiniz anda, zihniniz o sonucu öngörülebilir kılacak şekilde geçmişi sessizce yeniden düzenliyor. Bunu bilerek yapmıyorsunuz. Yalan söylediğinizi hissetmiyorsunuz. Gerçekten de, o golün geleceğini baştan biliyormuşsunuz gibi hatırlıyorsunuz.

Bu etkiyi ilk kez temiz biçimde ölçen kişi Baruch Fischhoff oldu. 1975'te yaptığı çalışmada öğrencilere, çoğunun hiç duymadığı bir olayı, 1814'te İngilizlerle Nepal'in Gurka savaşçıları arasındaki çatışmayı anlattı. Sonra dört olası sonuç sıraladı: İngilizlerin kazanması, Gurkaların kazanması, kimsenin kazanamadığı ama anlaşmayla biten bir çıkmaz, ve anlaşmasız bir çıkmaz. Katılımcıların bir bölümüne hiçbir şey söylemedi, diğer gruplara ise bu sonuçlardan birini gerçek sonuç olarak verdi. Herkese aynı talimat gitti: bildiğinizi bir kenara bırakın, elinizdeki bilgilerle o dönemde bu ihtimalleri nasıl değerlendirirdiniz, onu söyleyin. Sonuç çarpıcıydı. Hangi gruba hangi sonuç söylendiyse, o grup tam da o sonucu baştan en olası görüyordu. Kendilerine bildirilen son, geriye doğru bir ışık gibi yayılmış, metindeki aynı ayrıntıları o sonucun işaretine dönüştürmüştü.

Fischhoff bunu bir adım ileri götürdü. Ruth Beyth ile birlikte, Kudüs'te üniversite öğrencilerine Nixon'ın 1972'de Pekin ve Moskova'ya yapacağı ziyaretlerle ilgili bir dizi olası gelişme verdi ve her biri için olasılık yazmalarını istedi. Ziyaretler bittikten bir süre sonra, beklemedikleri bir anda geri döndü ve şunu sordu: o gün siz ne yazmıştınız? Kendi tahminlerinizi hatırlayın. Öğrenciler, gerçekleşen gelişmeler için o gün yazdıklarından daha yüksek sayılar hatırladı, gerçekleşmeyenler için daha düşük. Yani mesele sadece şimdi öyle düşünmek değildi. Kendi el yazılarıyla kâğıda geçirdikleri tahmini yanlış hatırlıyorlardı. Hafıza, olup biteni kaydeden bir kamera değil; her hatırlayışta yeniden kurulan bir anlatı. Ve o anlatının yönetmeni, artık sonucu biliyor.

Bu etkinin katmanları var. Neal Roese ve Kathleen Vohs, alandaki araştırmaları derledikleri incelemede üç basamak tarif ediyor. En altta hafızanın çarpıtılması var: ne düşündüğünüzü yanlış hatırlıyorsunuz. Onun üstünde kaçınılmazlık duygusu geliyor: o koşullarda başka türlü olamazdı, diyorsunuz. En tepede ise en zararlısı duruyor, öngörülebilirlik: ben zaten biliyordum. Birincisi hafızayla ilgili bir kusur, ikincisi dünya hakkında bir inanç, üçüncüsü ise doğrudan kendi zekânız hakkında bir iddia. Ve o iddia, temeli olmadığı halde size çok gerçek geliyor.

Zihnin bunu neden yaptığını anlamak zor değil. İnsan beyni, olaylara anlam veren bir makine. Bir sonuç eline geçtiğinde, geçmişteki dağınık ayrıntıları o sonucun etrafında toplayıp düzgün bir hikâye kuruyor. Bu hikâyeye uyan ayrıntılar öne çıkıyor, uymayanlar arka plana düşüyor. Uyanlar kolayca akla geldiği için de kendinizi haklı hissediyorsunuz; bir şeyin kolay hatırlanması, zihinde kanıt gibi duruyor. Buna bir de rahatlık isteği ekleniyor. Öngörülebilir bir dünya, denetlenebilir bir dünyadır. Sonucu baştan bilebileceğimize inanmak, rastlantının payını kabul etmekten çok daha az ürkütücü.

Ama bu rahatlığın bedelini genellikle başkaları ödüyor. Kim Kamin ve Jeffrey Rachlinski'nin 1995'te gerçek bir davadan yola çıkarak kurduğu deney bunu açıkça gösterdi. Bir belediye, açılır köprüsüne nöbetçi koyup koymamaya karar verecek. Katılımcıların bir bölümüne yalnızca belediyenin o gün elinde olan bilgiler verildi ve taşkın riskinin önlem almayı gerektirip gerektirmediği soruldu. Bu grubun yüzde 76'sı taşkını o kadar düşük ihtimalli buldu ki, ek önleme gerek yok dedi. İkinci gruba ise aynı bilgiler verildi, üstüne bir cümle eklendi: taşkın gerçekleşti. Bu grubun yüzde 57'si belediyeyi ihmalkâr buldu. Aynı belgeler, aynı koşullar, aynı karar. Tek fark, ikinci grubun sonucu biliyor olması.

Bu, mahkeme salonunda kalan bir laboratuvar merakı değil. Kötü sonuçlanmış bir ameliyattan sonra hekimin kararını değerlendirirken, batmış bir yatırımdan sonra yöneticinin cesaretini konuşurken, bir ayrılıktan sonra arkadaşımızın seçtiği kişiyi anlatırken hep aynı ışığın altında duruyoruz. Ve en sert yargıyı genellikle kendimize saklıyoruz. O işten ayrılmamalıydım. O mesajı atmamalıydım. Nasıl görmedim.

İşte tam burada, geriye dönük kesinliğin en pahalı zararı ortaya çıkıyor. Bu etki yalnızca sizi başkalarına karşı haksız yapmıyor; öğrenme kapısını da kapatıyor. Çünkü zaten bildiğinizi sandığınız bir şeyden öğrenilecek hiçbir şey yoktur. Yanlış giden her karar, geriye bakınca bariz bir hata gibi göründüğünde, geriye çıkarılacak tek ders kalıyor: dikkatsizdim. Oysa asıl soru hiç sorulmuyor. O gün gerçekten elimde ne vardı ve ne yoktu.

Bu önyargının can sıkıcı bir özelliği, uyarıyla çözülmemesi. İnsanlara böyle bir eğilim olduğunu anlatmak, dikkatli olmalarını söylemek etkiyi büyük ölçüde ortadan kaldırmıyor. Daha çok çabalamak işe yaramıyor, çünkü sorun çabada değil; sorun, karşılaştırma yapacağınız kaydın kendisinin değişmiş olmasında. Hafızanızla hafızanızı denetleyemezsiniz.

Bu yüzden çözüm zihnin içinde değil, dışında. Tahmininizi, sonucu öğrenmeden önce yazın.

Kulağa fazla basit geliyor, ama gücü tam da buradan geliyor. Yazılı bir cümle, sonradan yeniden düzenlenemeyen tek şeydir. Bir karar defteri tutmak için karmaşık bir sisteme ihtiyacınız yok. Önemli bir karar verirken ya da bir şeyin nasıl sonuçlanacağını merak ederken beş satır yeterli. Birinci satır: karar ya da soru, tek cümleyle. İkinci satır: ne olmasını bekliyorum. Üçüncü satır: bir sayı, yüzde kaç. Dördüncü satır: ne zamana kadar belli olacak. Beşinci satır: neyi bilmiyorum, ve hangi gelişme beni yanıldığıma ikna eder.

O üçüncü satır, yani sayı, şaşırtıcı biçimde önemli. Sanırım olur demek hiçbir şeye bağlanmaz; her sonuca uyar. Yüzde 70 demek ise bir tarafa yazılmış, geri alınamaz bir taahhüttür. İşin bittiğinde, kendi cümlenizle yüzleşirsiniz. Philip Tetlock'un uzmanların siyasi öngörülerini yıllar boyunca izlediği çalışmalarda ortaya çıkan şeylerden biri buydu: uzmanlar kendi eski tahminlerini gerçekte olduğundan daha isabetli hatırlıyorlardı. Zamanla gerçekten gelişenler ise, tahminlerini kaydeden ve sonra kaydı açıp bakanlardı.

Deftere bir de kardeş alışkanlık eşlik ediyor. Roese ve Vohs'un işaret ettiği yöntem, tersini düşünmek. Karar öncesinde şu soruyu sorun: bu iş ters giderse, hangi yoldan gider. Bir iki cümleyle yazın. Sonuç belli olduktan sonra ise, yargılamaya geçmeden önce bunun aynısını yapın. O gün masada hangi seçenekler vardı, hangi bilgi henüz yoktu, kim neyi bilmiyordu. Zihin bunu kendiliğinden yapmaz; gerçekleşmeyen ihtimalleri sessizce siler. Kâğıda yazmak, silinmelerini engeller.

Bütün bunların altında yatan ayrım şu: kararın kalitesiyle sonucun kalitesi aynı şey değil. Annie Duke bunu sonuca bakarak yargılama diye adlandırıyor. İyi bir karar kötü sonuçlanabilir, kötü bir karar iyi sonuçlanabilir, çünkü arada her zaman bilmediğiniz ve denetleyemediğiniz bir pay vardır. Elinizde yazılı bir tahmin olduğunda, sonucu değil kararı denetleyebilirsiniz. Düşünme biçiminiz mi hatalıydı, yoksa düşünme biçiminiz iyi olduğu halde işler başka türlü mü gitti. Bu iki soru bambaşka derslere çıkar, ve ancak eski kaydınız duruyorsa birbirinden ayrılabilir.

Bu alışkanlığın ilişkilerdeki karşılığı, belki de günlük hayattaki en değerli tarafı. Bunu görmen gerekirdi cümlesi, geriye dönük kesinliğin en yaygın hali. Karşınızdaki kişi o an bilmediği bir şeyi bilmediği için suçlanır. Aynı cümleyi kendimize kurduğumuzda da öyle. Nasıl anlamadım sorusu, cevabı olmayan bir sorudur, çünkü bugünkü bilgiyle dünkü insanı sorguya çeker. Yerine geçebilecek soru daha basit ve daha adil: o gün elimde ne vardı. Bir tartışmada da aynısı işe yarar; karşınızdakine ne düşündüğünü değil, o an neyi biliyor olduğunu sorun.

Bunun pişmanlıkla da doğrudan ilgisi var. Yeniden yazılmış bir geçmiş, geçmişteki sizi olduğundan çok daha beceriksiz gösterir. Utancın ve kendini suçlamanın büyük kısmı, aslında sahte bir tutanağın üstüne kurulur. Yazılı tahmin, geçmişteki sizin lehine ifade veren tek tanıktır. Ve burada bir sınırı da açıkça söylemek gerekiyor: bu defter, aklınızdan çıkmayan bir olayı tekrar tekrar döndürüp duruyorsanız, kendinizi suçlamak uykunuzu ve günlük hayatınızı bozacak hale gelmişse, tek başına yeterli bir araç değildir. Öyle bir durumda yapılacak şey daha çok not almak değil, bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmaktır.

Bu alışkanlığı birkaç ay sürdürdüğünüzde beklenmedik bir şey oluyor. Kendi tahminlerinizin isabet oranını öğrenmek, sizi kendi kararlarınız konusunda daha sakin yapıyor; ama asıl değişim, başkalarını dinlerken oluyor. Sonuç belli olduktan sonra kurulan açıklamalar artık aynı ağırlıkta gelmiyor kulağınıza. Her şeyi geriye dönük olarak pürüzsüzce anlatan yorumcu, ekonomiyi olan biteni bildikten sonra açıklayan analist, bir arkadaşınızın ayrılığını baştan okuduğunu söyleyen tanıdık. Hepsinin ortak noktası aynı: elinizde onların o gün ne dediğine dair bir kayıt yok. Kayıt olmadığında, kesinlik bedavadır.

Maçtan sonra herkes bilir. Maçtan önce yazan çok az kişi vardır. Öğrenmenin tamamı o iki an arasındaki boşlukta duruyor, ve o boşluğu dolduracak şey daha keskin bir zekâ değil, sadece elinizin altındaki kâğıt.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.