Bir Saat Sürer Demiştin: Planlama Yanılgısı

Bölüm metni

Yedi yılda, yedi milyona bitecekti. On dört yıl sürdü ve yüz iki milyona mal oldu. Asıl tuhafı şu: aynı hatayı sen de bu sabah yaptın, üstelik daha önce tam olarak aynı işte yanılmış olmana rağmen.

"Bir saat sürer." Bunu söylerken yalan söylemiyordun. Gerçekten inanıyordun. Kafanda sahne şöyleydi: masaya oturuyorsun, klasörü açıyorsun, rakamları giriyorsun, kalkıyorsun. Kırk dakika, belki bir saat. Oysa o bir saat, dört saate döndü. Klasörde eksik bir fiş vardı, onu aramak yarım saat aldı, arada telefon çaldı, siteye girmek için şifre sıfırlaman gerekti, sıfırlama e-postası gelmedi, geldiğinde de bambaşka bir sekmede kaybolmuştun. Akşam olduğunda hem iş bitmişti hem de tuhaf bir mahcubiyet vardı üzerinde. Yine tutmamıştı.

Şimdi dürüst bir soru: bu kaçıncı seferdi? Muhtemelen sayamayacak kadar. Ve işin en şaşırtıcı yanı şu: geçen ay da, geçen yıl da aynı şey olmasına rağmen, bir dahaki sefere yine "bir saat sürer" diyeceksin. Deneyim seni düzeltmiyor. Bu, karakter zayıflığı değil. Bunun bir adı var, ve bu adı 1979'da Daniel Kahneman ile Amos Tversky koydu: planlama yanılgısı. İnsanların bir işin ne kadar süreceğini, ne kadar tutacağını, ne kadar emek isteyeceğini sistematik olarak, yani her seferinde aynı yönde, olduğundan az tahmin etmesi.

Kahneman bu yanılgının en güzel örneğini kendi hayatından anlatır, çünkü örnek kendisidir. İsrail'de bir grup uzmanla birlikte liseler için karar verme üzerine bir ders kitabı ve müfredat hazırlamaya girişmişler. Bir yıl kadar çalıştıktan sonra Kahneman, kendi alanının klasik bir egzersizini masaya koymuş: herkes bir kâğıda, işin bitmesine kaç ay kaldığını yazsın. Tahminler 18 ile 30 ay arasında toplanmış. Sonra Kahneman, ekipteki en deneyimli müfredat uzmanına dönmüş ve şunu sormuş: bizim gibi başka ekipler ne kadar sürede bitirdi? Uzmanın yüzü değişmiş. Uzun bir sessizlikten sonra verdiği cevap şu olmuş: benzer ekiplerin çoğu 7 ile 10 yıl arasında bir sürede bitirdi, ve yaklaşık yüzde 40'ı hiç bitirmedi.

Odada oturan insanlar dünyanın en iyi eğitimli tahmin uzmanlarıydı. Biri, yanılgının kâşifiydi. Buna rağmen hiçbiri, kendi kâğıdına yazdığı sayıyı, kendi mesleğinin en temel bilgisiyle karşılaştırmayı akıl etmemişti. Hikâyenin sonu da tam olarak yanılgının öngördüğü gibi: proje 8 yıl daha sürdü, kitap bitti ama hiçbir zaman kullanılmadı.

Burada anlaşılması gereken tek bir mekanizma var, ve her şey ona bağlı. Bir işin süresini tahmin ederken iki farklı yerden bakabilirsin. Birincisi içeriden bakış: gözünü kapatıp o işi zihninde yapmaya başlarsın. Kahvenin kokusunu, açılan dosyayı, akan satırları hayal edersin. Bu hayal pürüzsüzdür. Çünkü zihnin bir senaryo yazarıdır ve iyi senaryo yazarları gereksiz sahneleri atar. Şifreyi sıfırlama sahnesini yazmaz. Kargonun gecikmesini, eksik fişi, üç gün cevap vermeyen meslektaşı, öğleden sonra üç buçukta çöken dikkatini yazmaz. Hayalindeki senaryo, her şeyin yolunda gittiği tek bir yol üzerinden geçer. Sen o yolun süresini ölçüp söylersin: bir saat.

İkincisi dışarıdan bakış: o işi zihninde yapmayı bırakıp, o işin geçmişteki örneklerine bakarsın. "Benzer işler benim elimde ne kadar sürmüştü?" Bu soru hayal gücünü devreden çıkarır, yerine kayıt koyar. Kahneman'ın müfredat uzmanına sorduğu soru buydu, ve cevap bir anda 2 yıldan 7 yıla atladı. Aynı odada, aynı insanlarda, aynı projede. Değişen tek şey bakış açısının yönüydü.

Peki geçmiş bu kadar net durup dururken, zihin neden ona bakmıyor? Çünkü geçmişteki gecikmeleri ders olarak değil, kaza olarak kaydediyoruz. Geçen sefer iş uzamıştı, ama o sefer çocuk hastalanmıştı. Ondan önceki sefer uzamıştı, ama o zaman da şirket sistem değiştiriyordu. Her gecikmenin kendine özgü, tekrarlanmayacak bir açıklaması var. Böylece elimizde on tane istisna birikiyor ama tek bir kural oluşmuyor. Oysa on istisna varsa, istisna olan onlar değil; kural onlar. Hayatın seni yavaşlatma biçimleri her seferinde farklı olabilir, ama seni yavaşlatması her seferinde aynıdır.

Bu yüzden "iyimserim, olumlu düşünüyorum" savunması burada işlemiyor. Waterloo Üniversitesi'nde Roger Buehler ve arkadaşlarının 1994'te yayımladığı çalışma tam bunu gösterdi. Bitirme tezini yazan psikoloji öğrencilerine, tezlerini kaç gün içinde teslim edeceklerini sordular. Ortalama tahmin 33,9 gündü. Gerçek süre 55,5 gün oldu. Buraya kadar tahmin edilebilir. İşin can alıcı kısmı şu: araştırmacılar öğrencilere ayrıca "her şey mümkün olan en kötü biçimde giderse ne kadar sürer?" diye de sordular. Yani en kötü senaryoyu. Öğrencilerin en kötü senaryo tahmini bile, gerçekte olan süreden kısaydı. İnsanlar sadece iyimser değil; kötümser olmaya çalıştıklarında da iyimser.

Ölçek büyüdüğünde yanılgı da büyüyor, kaybolmuyor. Sidney'deki opera binası, bugün üzerine düşünülmüş en ünlü örnek. Binanın 26 Ocak 1963'te açılması planlanmıştı ve yaklaşık 7 milyonluk bir bütçeyle yola çıkılmıştı. Bina 20 Ekim 1973'te açıldı, yani planlanan tarihten 10 yıl sonra, ve 102 milyona mal oldu. Bütçenin 14 katı. O çatıyı bugün bir sembol olarak görüyoruz; ama aynı zamanda, dünyanın en ciddi mühendislerinin ve en ciddi devlet kurumlarının bir araya gelip yaptığı bir tahminin ne kadar yanlış olabileceğinin de sembolü. Senin mutfak masasındaki bir saatle aynı hatanın, sadece daha pahalı hali.

Ve bir ayrıntı daha, çünkü bunu kendinde tanıyacaksın: tahminler, tarih uzaktayken daha da kötüleşir. Ocak ayında mart için verilen söz, martta o hafta için verilen sözden çok daha cömerttir. Uzaktan bakıldığında iş soyut ve pürüzsüzdür, yakından bakıldığında ayrıntılar görünür hale gelir. Bu yüzden takvimin ilerisine attığın her taahhüt, farkında olmadan biraz daha fazla bir yalana yaklaşır.

Şimdi çözüme gelelim, ve çözüm sandığından sıkıcı, tam bu yüzden de işe yarıyor. Planlama yanılgısının bilinen tek sağlam panzehiri, kendine daha çok güvenmemek ya da daha disiplinli olmaya yemin etmek değil. Tahmini hayale sormayı bırakıp kayda sormak.

Bu, altyapı projelerinde yıllar önce kurumsal bir yönteme dönüştü. Bent Flyvbjerg ve meslektaşlarının geliştirdiği yaklaşım basitçe şuydu: yeni bir köprünün maliyetini hesaplarken uzmanların hesabına sadık kalmak yerine, geçmişte yapılmış benzer köprülerin gerçek maliyet ve süre dağılımına bakıp, yeni projeyi o dağılımın içine yerleştirmek. İngiltere'de ulaştırma ve maliye idareleri 2000'lerin başında bunu resmî kılavuzlarına aldı: büyük projelerin bütçelerine, insan doğasından kaynaklandığı kabul edilen bir "iyimserlik payı" eklenir. Bunun anlamı şu: bir devlet, mühendislerine "yanlış hesaplıyorsunuz" demiyor. "Hesabınız, hesabı yapan türün bilinen bir eğilimini içermiyor, onu biz ekliyoruz" diyor.

Sen de kendi hayatında aynı şeyi yapabilirsin, ve bunun için tek bir şeye ihtiyacın var: sicil. Bugün başlayabileceğin en basit hali şu. Bir işe başlarken, iki satırlık bir not tut: işin adı ve tahminin. İş bittiğinde yanına gerçek süreyi yaz. Hepsi bu. Bir ay sonra elinde, hayatında hiç sahip olmadığın bir şey olacak: kendi çarpanın. Belki ikiye bir çıkacak, belki üçe bir, belki bir buçuğa. O sayı, karakterinle ilgili bir yargı değil, bir ölçüm. Ve o günden sonra tahmin yapmayı bırakıp hesap yapmaya başlayabilirsin: içimden gelen sayı bir saat, benim çarpanım 2,5, demek ki bunu iki buçuk saatlik bir iş olarak takvime koyuyorum.

İkinci pratik hamle, tahmini işe değil takvime sormak. "Bu iş kaç saat sürer" sorusunun cevabı, "bu iş ne zaman biter" sorusunun cevabı değildir. Çünkü aradaki fark senin gerçek hayatın: toplantılar, yol, yemek, yorgunluk, başka insanların sana cevap verme hızı. Üç saatlik bir iş, günde kırk dakika boş zamanı olan birinin elinde bir hafta sürer. İnsanlar sürede değil, çoğu zaman bu çeviride yanılıyor.

Üçüncüsü, işi parçalarına ayırmak. Kafandaki "vergiyi yapmak" tek bir eylem gibi görünür; oysa içinde belge toplamak, şifreyi bulmak, sisteme girmek, bir rakamı doğrulamak için birini beklemek var. Araştırmalar, insanların bir işi alt adımlara böldüklerinde verdikleri toplam süre tahmininin belirgin biçimde büyüdüğünü, yani gerçeğe yaklaştığını gösteriyor. Sebebi zarif: zihnin pürüzsüz senaryosunda görünmeyen sahneler, onları tek tek yazmak zorunda kaldığında ortaya çıkıyor. Özellikle de başkasını beklediğin adımları yaz. Kendi çalışma hızını fena tahmin etmezsin; asıl yanıldığın yer, bir başkasının sana dönmesini bekleyeceğin o üç gün.

Dördüncüsü, tahminini dışarıdan birine sormak. Seni o işi yaparken izlemiş birine — bir eşe, bir kardeşe, uzun zamandır çalıştığın bir meslektaşa — "sence bu bende ne kadar sürer?" diye sor. Vereceği sayı büyük olasılıkla senin sayından büyük ve gerçeğe daha yakın olacak. Bunun sebebi onun seni küçümsemesi değil; o, senin niyetini göremiyor, sadece sicilini görüyor. Bir anlamda, senin hakkında dışarıdan bakışı zaten kurmuş olan tek kişi o.

Bu ayarın en çok değiştirdiği şey, aslında takvimin değil, kendinle konuşma biçimin. Çünkü yanlış tahminin gerçek bedeli kaybedilen saatler değil. Bedeli, o akşam içinden geçen o cümle: "Neden bu kadar basit bir şeyi bile zamanında yapamıyorum?" Oysa yapamadığın şey iş değildi, tahmindi. Dört saatlik bir işi dört saatte bitiren biri, o işe bir saat dediği için başarısız hissediyor. Çarpanını öğrendiğin gün bu suçlama kaynağı kuruyor; aynı işi aynı sürede yapmaya devam ediyorsun, ama artık kendine borçlu bitirmiyorsun.

Ve bu, yakınındaki insanlarla arandaki şeyi de değiştiriyor. "Bir saat sürer" demek bir tahmin değil, bir sözdür. Tutmadığında karşı taraf senin niyetini değil, sonucu görür; yeterince tekrarlandığında da senin sözlerine bir indirim uygulamaya başlar, çoğu zaman bunu sana söylemeden. Güvenilir olmak, hızlı olmak değil; kalibre olmaktır. "Bu akşam bitiririm" diyen ve bitirmeyen biri yerine, "bunu cumartesiye kadar yaparım" diyen ve cumartesi yapan biri olmak, aynı işi aynı hızla yaparken bambaşka bir insan olmaktır.

Bir sınırı da açıkça çizmek gerekiyor. Burada anlatılan şey, hepimizde ortak olan bir tahmin eğilimi. Ama bir işe başlayamamak, sürekli erteleyip bunun yüzünden işini, okulunu ya da ilişkilerini gerçekten kaybediyor olmak, ya da bu durumun süreklileşmiş bir çaresizliğe dönüşmesi başka bir şeydir ve bir kayıt defteriyle çözülecek bir mesele değildir. Böyle bir tablo tanıdık geliyorsa yapılacak şey daha sıkı bir plan kurmak değil, bir uzmanla konuşmaktır.

Geri kalanımız içinse yapılacak iş şaşırtıcı derecede küçük. Bir sonraki "bir saat sürer" cümlesi ağzından çıkmak üzereyken bir saniye duraklamak, ve şunu sormak: bunu en son yaptığımda gerçekten ne kadar sürmüştü? O soruya dürüst cevap verdiğin an, hayal ettiğin bir hayatı planlamayı bırakıp gerçekten yaşadığın hayatı planlamaya başlıyorsun. Sidney'deki o çatının 10 yıl gecikmesi bir mühendislik hatası değildi; kimsenin geçmişe bakmayı akıl etmemesiydi. Senin elinde ise, o bina yapılırken kimsenin sahip olmadığı bir avantaj var: kendi sicilin cebinde, ve onu açmak bir dakika sürüyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.