Altını Çizdin, Öğrendiğini Sandın

Bölüm metni

Aynı sayfayı üçüncü kez okudun, her cümle tanıdık geliyor, içine bir rahatlık çöküyor: tamam, bu konu bende. Yarın sınavda o sayfadan tek kelime çıkmıyor. Çünkü tanıdıklık ile bilgi, beynin sürekli birbirine karıştırdığı iki ayrı şey.

Gece yarısına az kalmış. Masanın üstünde bir kitap açık, kenarında sarı bir fosforlu kalem duruyor. Bir paragrafı okuyorsun, cümle güzel, mantıklı, tam da aradığın şeyi söylüyor. Kalemi alıyorsun ve o satırın altını çiziyorsun. İçeride küçük bir tıkırtı oluyor: tamam, bu bende. Sayfa sonuna geldiğinde geriye bakıyorsun, sarıya boyanmış üç dört satır sana bakıyor ve içini ılık bir memnuniyet kaplıyor. Çalıştın. Bir şeyler öğrendin. Sayfanın hali bunu kanıtlıyor.

İki hafta sonra aynı sayfaya dönüyorsun. Sarılar yerinde. Ama o satırların neden önemli olduğunu, hangi tartışmanın içinde durduğunu, öncesinde ne yazdığını hatırlamıyorsun. Sayfa öğrenmiş gibi görünüyor, sen öğrenmemişsin.

Burada olan şey tembellik değil. Dikkatsizlik de değil. Zihnin sana sistematik olarak yanlış bir rapor veriyor ve bunun çok özel bir sebebi var. Beynimiz bir şeyi ne kadar iyi bildiğimizi ölçmek için doğrudan bir sayaca sahip değil. Elimizde böyle bir gösterge yok. Onun yerine dolaylı bir ipucu kullanıyoruz: o bilgi zihnimizden ne kadar akıcı geçiyor. Bir cümleyi okurken zorlanmıyorsak, kelimeler pürüzsüz akıyorsa, anlam hemen oturuyorsa, zihin bu akıcılığı "bunu biliyorum" diye yorumluyor. Psikolojide buna işlemleme akıcılığı deniyor ve öğrenme hissimizin büyük kısmı tam da buradan geliyor. Yani hafızanın gücünü değil, okumanın kolaylığını ölçüyoruz.

Fosforlu kalem işte bu ölçüm hatasının üzerine basıyor. Altını çizmek, bir cümleyi tanıdık hale getirmenin en hızlı yoludur. Sayfaya döndüğünde gözün oraya kayar, cümle sana el sallar, "evet, seni tanıyorum" dersin. Ama tanımak ile bilmek aynı şey değil. Tanımak, önüne konmuş bir şeyi teşhis etmektir. Bilmek ise önünde hiçbir şey yokken o şeyi yoktan çıkarabilmektir. Sınav, iş toplantısı, gerçek hayat, neredeyse her zaman ikincisini ister. Sen ise birincisini çalışmış olursun.

Bunun ölçülmüş bir karşılığı da var. 1974'te Fowler ve Barker adında iki araştırmacı basit ama zarif bir deney kurdu. Katılımcılara dergi makaleleri verdiler. Bir grup metni sadece okudu. Bir grup kendi eliyle altını çizerek okudu. Bir gruba ise başkasının önceden çizdiği, hazır sarılanmış metin verildi. Bir hafta sonra herkes aynı testi aldı. Sonuç, kalemi elinde tutanlar için hiç de gurur verici değildi: gruplar arasında genel başarı bakımından anlamlı bir fark çıkmadı. Altını çizenler, sadece kendi işaretledikleri satırlarla ilgili sorularda küçük bir avantaj elde etti; işaretlemedikleri yerlerde ise bu avantaj yoktu. Yani fosforlu kalem öğrenmeyi artırmıyor, sadece dikkati birkaç satıra hapsedip geri kalanı karartıyordu.

Bu tek bir çalışma olsaydı bir kenara bırakılabilirdi. Ama 2013'te bir grup bilişsel psikolog, öğrencilerin kullandığı 10 yaygın çalışma tekniğini onlarca yıllık literatüre bakarak tek tek puanladı. Altını çizme ve üzerini işaretleme, bu sıralamada en düşük fayda kategorisine yerleşti. Yanında, aynı çukurda, bir teknik daha vardı: metni tekrar tekrar okumak. İkisi de aynı hastalığı taşıyor. İkisi de bilgiyi zihne sokmak yerine, bilginin zihinden geçişini kolaylaştırıyor ve bize kolaylığı başarı diye satıyor.

Daha rahatsız edici bir bulgu daha var. Bazı çalışmalarda altını çizmenin, özellikle parçalar arasında bağ kurmayı, çıkarım yapmayı gerektiren sorularda hafif bir dezavantaj yarattığı görülmüş. Mantığı düşününce şaşırtıcı değil. Bir metni okurken sürekli "bunu çizeyim mi" diye karar veriyorsan, dikkatin cümle düzeyinde parçalanır. Metnin argümanını, yani cümlelerin birbirine nasıl bağlandığını takip etmek yerine, avlanacak cümle arayan bir gözle okursun. Sonunda elinde bir sürü parlak tuğla olur ama bina olmaz.

Ve bu his gerçekten güçlüdür. İnsanların kendi öğrenmelerini ne kadar iyi tahmin ettiğini ölçen çalışmalar, akıcılıktan gelen güvenin ne kadar sağlam bir yanılsama olduğunu tekrar tekrar gösteriyor. Bir metni üç kez okuyan biri, bir kez okuyup kapatan birine göre "bunu öğrendim" diye çok daha emin konuşur. Bir hafta sonraki testte ise aradaki fark, o güvenin vaat ettiğinin çok altındadır. Dahası, yanılsama uyarıyla da kolay kolay dağılmaz. Bunu bildiğini söyleyen insanlar bile, kalem ellerine geçtiğinde aynı tuzağa düşüyor. Çünkü his bilgiden daha hızlı geliyor.

İşin acı tarafı şu: fosforlu kalem sana emek harcadığını hissettiriyor. Elini hareket ettiriyorsun, sayfa değişiyor, ortaya görünür bir ürün çıkıyor. Zihinsel çabanın ürünü görünmezdir; boyalı bir sayfanınki gözle görülür. O yüzden kendimizi gördüğümüze göre değerlendiriyoruz. Saatlerce çalıştığını sanan çoğu insan aslında saatlerce kendine emek hissi üretmiş oluyor.

Şimdi buradan çıkılacak yol, akla ilk gelenin tam tersi bir yerden geçiyor. Eğer kolaylık yanıltıyorsa, çözüm çalışmayı bilerek zorlaştırmaktır.

Robert Bjork ve Elizabeth Bjork adlı iki hafıza araştırmacısı bu fikre kalıcı bir isim verdi: arzu edilir zorluklar. Temel iddia şu. Bir bilginin zihnimizdeki iki ayrı özelliği var. Biri ne kadar sağlam depolandığı, diğeri o an ne kadar kolay geri çağrıldığı. Tekrar okumak ve altını çizmek ikincisini şişirir: bilgi az önce önündeydi, tabii ki kolay geliyor. Ama depolamayı güçlendiren şey erişimin kolaylığı değil, erişimin zorluğudur. Zihin bir bilgiyi kendi çabasıyla, kendi içinden çekip çıkardığında o iz derinleşir. Kendisine servis edildiğinde derinleşmez.

Bunun en net kanıtı, hatırlama pratiği dediğimiz basit hamlede. 2006'da Roediger ve Karpicke'nin yürüttüğü çalışmada öğrenciler metinleri ya defalarca okudular ya da bir okuyup sonra kapatıp hatırladıklarını yazdılar. Beş dakika sonra test yapıldığında tekrar tekrar okuyanlar öndeydi ve muhtemelen kendilerini de doğru stratejiyi seçmiş hissediyorlardı. Bir hafta sonra tablo tersine döndü: kapatıp hatırlayanların hatırlama oranı yüzde 61 civarındayken, sadece okuyanlarınki yüzde 40'a düşmüştü. Aynı süre, aynı metin, neredeyse bir buçuk katı sonuç. 2011'de Karpicke ve Blunt'ın Science dergisinde yayımlanan çalışması bunu bir adım ileri taşıdı: hatırlama pratiği, öğrencilerin daha "derin" saydığı kavram haritası çıkarma yönteminden de, üstelik sadece ezber sorularında değil çıkarım gerektiren sorularda da üstün çıktı.

Ve deneylerin en çarpıcı kısmı sonuç değil, öğrencilerin tahminleri. Katılımcılara "hangi yöntem daha iyi işe yarayacak" diye sorulduğunda çoğunluk tekrar okumayı işaret ediyor. Yani insanlar kendileri için en iyi olan yöntemi, tam da zor geldiği için reddediyorlar. Zorlanma hissi, bize başarısızlık sinyali gibi geliyor. Oysa çoğu zaman tam tersinin işareti.

Bu, altını çizmeyi tamamen çöpe atmak anlamına gelmiyor. İşaretlemeyi bir öğrenme eylemi olmaktan çıkarıp bir işaretleme eylemi olarak görmek yeterli. Birkaç pratik ayar bütün dengeyi değiştiriyor.

Birincisi, kalemi ilk okumada eline alma. Bir bölümü baştan sona, hiç işaretlemeden oku. İşaretlemek için neyin önemli olduğunu bilmen gerekir; neyin önemli olduğunu ise ancak bölüm bittiğinde bilirsin. İlk geçişte çizdiğin her satır, aslında bir tahmindir ve genellikle yanlış tahmindir.

İkincisi, bölümü bitirdiğinde kitabı kapat. Fiziksel olarak kapat. Boş bir kâğıda ya da ekrana, bakmadan, az önce okuduğunun ana fikrini ve hatırlayabildiğin ayrıntıları yaz. Bu iki dakika sürer ve son derece rahatsız edicidir. Zihnin boşluğa düştüğü, "bir şey hatırlamıyorum" dediğin o an, tam olarak öğrenmenin gerçekleştiği andır. Sonra kitabı aç ve karşılaştır. Şimdi elinde gerçek bir veri var: gerçekten ne biliyorsun, neyi bildiğini sanmışsın. Yanılsama bu noktada dağılıyor, çünkü artık hissi değil performansı ölçüyorsun.

Üçüncüsü, işaretleme yapacaksan onu bir soruya çevir. Sayfanın kenarına çizdiğin cümlenin cevabı olduğu soruyu yaz. "Akıcılık neden yanıltır?" gibi. Böylece sayfaya geri döndüğünde seni karşılayan şey hazır bir cevap değil, cevaplaman gereken bir sorudur. Aynı sayfa, tanıma alıştırması olmaktan çıkıp hatırlama alıştırmasına dönüşür.

Dördüncüsü, aralık bırak. Aynı konuyu üç saat üst üste çalışmak yerine bugün, iki gün sonra ve bir hafta sonra kısa turlarla dön. Aradaki unutma, kaybedilen zaman değil; tam da unutmaya başladığın noktada geri çağırmak, izi en çok güçlendiren şeydir.

Bunların ortak bir yan etkisi var: hepsi kendini daha kötü hissettirir. Çalışma sonunda elinde parlak bir sayfa değil, yarısı eksik bir kâğıt olur. İlerlediğini değil, tökezlediğini görürsün. İşte bu yüzden insanların çoğu bu yöntemleri bir kez deneyip bırakıyor. Burada öğrenilecek asıl şey teknik değil, terazinin ayarı: çalışırken hissettiğin kolaylık, öğrendiğinin değil, o an ne kadar rahat ettiğinin ölçüsüdür. Zorlandığında paniğe kapılmayı bırakıp "demek ki burada bir şey oluyor" diyebiliyorsan, terazin doğru kalibre olmuş demektir.

Bir not da düşmek gerek. Odaklanmakta ısrarla zorlanıyorsan, okuduğunu takip etmek senin için uzun süredir sıra dışı biçimde yorucuysa ya da bu durum günlük hayatını gerçekten aksatıyorsa, mesele çalışma tekniği olmayabilir. Böyle bir tabloda doğru adres bir fosforlu kalem değil, alanında yetkin bir uzmandır.

Geri kalanımız içinse mesele daha sade. Sarı boya, öğrenmenin kanıtı değil, niyetin kanıtıdır. Kanıtı arayacağın yer sayfa değil, kitabı kapattıktan sonra aklında kalanlardır. Ve bunu öğrenmenin tek yolu, kitabı kapatmayı göze almaktan geçiyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.