Seçmediğin Yüzü Neden Savunuyorsun

Bölüm metni

İki fotoğraf uzatıldı, birini seçtin. Deneyci kartları topladı, sana seçtiğin yüzü geri verdi ve "neden bu?" diye sordu — ama elindeki, senin eledeğin yüzdü. Katılımcıların dörtte üçü bunu fark etmedi; dahası, hiç seçmedikleri yüzü akıcı, ikna edici, sahiden inanarak savundular.

Bir münazara sınıfı düşün. Konu masaya konuyor, sonra hoca cebinden bir madenî para çıkarıyor ya da isimlerin yazılı olduğu kartları karıştırıyor. Havada dönen şey senin fikrin değil, sadece hangi tarafta duracağın. Kart eline geliyor ve üstünde tam da inanmadığın cümle yazıyor. On beş dakika hazırlık süren var. Başlarken içinden "ben buna inanmıyorum ki" diyorsun, belki karşı taraftakilere bakıp hafifçe gülümsüyorsun, aramızda kalsın der gibi.

Kırk dakika sonra sesin yükselmiş oluyor. Karşı tarafın bir argümanına gerçekten sinirleniyorsun. Rakibin bir yerde açık veriyor ve o açığı gördüğünde içinde küçük bir zafer duygusu kabarıyor. Münazara bitiyor, herkes dağılıyor, sen eve yürürken fark ediyorsun: az önce savunduğun şey artık kulağına o kadar da saçma gelmiyor. Hatta bazı noktaları epey mantıklı. Sabah inanmadığın bir cümleyi akşam yarı yarıya benimsemiş durumdasın ve bunu sana yeni bir bilgi, yeni bir kanıt, yeni bir deneyim yaptırmadı. Sadece kart eline öyle geldi.

Bu sınıfa özgü bir tuhaflık değil. Hayatın büyük kısmı böyle dağıtılmış kartlarla oynanıyor. Çalıştığın şirket çoğu zaman uzun bir kıyaslamanın sonucu değil, o dönem gelen tek teklifti. Oturduğun mahalleyi kira belirledi. Kullandığın telefon markası, o hafta indirimde olan modeldi. Tuttuğun takımı dedenden aldın, yakın olduğun siyasi kamp büyük ihtimalle akşam sofralarında kuruldu. Hiçbirini oturup sıfırdan seçmedin. Ama şimdi sor bakalım: hepsi için elinde hazır gerekçe var. Şirketinin kültürünün neden daha insani olduğunu, o mahallenin neden sessiz ve akıllıca bir tercih olduğunu, o markanın neden diğerinden iyi olduğunu dakikalarca anlatabilirsin. Gerekçeler gerçek gibi duruyor. Çünkü sana gerçek gibi geliyorlar.

Psikolojinin bu işe ilk kez dikkatle bakışı 1956'ya uzanıyor. Jack Brehm adlı araştırmacı katılımcılardan bir dizi ev aletini, tost makinesi, kahve makinesi, radyo gibi sıradan şeyleri, ne kadar istedikleri açısından puanlamalarını istedi. Sonra onlara bunlardan birini hediye olarak alabileceklerini söyledi ve seçim için önlerine iki tanesini koydu. Kritik nokta şu: önlerine konan iki alet, kişinin neredeyse aynı puanı verdiği iki aletti. Yani seçim gerçekten zordu, arada anlamlı bir fark yoktu. Katılımcı birini aldı. Bir süre sonra aynı listeyi bir kez daha puanlaması istendi.

Puanlar değişmişti. Seçilen alet yükselmiş, seçilmeyen alet düşmüştü. Arada başlangıçta olmayan bir uçurum açılmıştı. Kimse yeni bir şey öğrenmemişti, hiç kimse o aletleri denememişti bile. Sadece biri elde kalmıştı, diğeri kalmamıştı. Zihin, aradaki farkı seçimden önce göremediği için, seçimden sonra üretti.

Üç yıl sonra, 1959'da Leon Festinger ve James Carlsmith, Stanford Üniversitesi'nde bunun çok daha keskin bir versiyonunu kurdu. Katılımcılara 1 saat boyunca akıl almaz sıkıcılıkta bir iş verdiler: tahta bir levhadaki mandalları tek tek çeyrek tur çevirmek, makaraları tepsiye dizip boşaltmak, sonra yeniden dizmek. Saat dolduğunda deneyci utanmış bir tavırla bir ricada bulundu: dışarıda sıradaki katılımcı bekliyordu, ona bu işin aslında ilginç ve keyifli olduğunu söyler miydi? Bazı katılımcılara bu küçük yalan için 1 dolar, bazılarına 20 dolar teklif edildi. Çoğu kabul etti, dışarı çıktı, bekleyen kişiye işin epey eğlenceli olduğunu anlattı.

Asıl soru en sonda geldi: sen kendin, gerçekte, bu işi ne kadar zevkli buldun?

Sağduyu 20 dolar alanların daha olumlu konuşmasını bekler; sonuçta daha iyi ödüllendirilmişlerdir. Çıkan sonuç tam tersiydi. İşi gerçekten daha eğlenceli bulduğunu söyleyenler 1 dolar alanlardı. Mantığı şöyle işliyor: 20 dolar alan kişinin elinde hazır bir açıklama var. "Neden gerçek olmayan bir şey söyledim?" sorusunun cevabı cebinde duruyor, para için söyledim, bitti, içeride çözülmesi gereken bir gerilim kalmıyor. 1 dolar alan kişinin böyle bir kalkanı yok. 1 dolar, kendi kendine anlatabileceği bir gerekçe değil. Geriye tek bir çıkış kalıyor: belki de o iş gerçekten o kadar kötü değildi. İçindeki çelişkiyi gerçeği değiştirerek değil, gerçeğe bakışını değiştirerek kapatıyor.

Festinger bu gerilime bilişsel çelişki adını verdi ve fark ettiği şey şuydu: insan zihni, yaptığı şeyle inandığı şey arasındaki açıklığa uzun süre tahammül edemiyor. İkisinden birini eğmek zorunda. Yapılan iş çoğu zaman geri alınamaz, karar verilmiş, para ödenmiş, taşınılmış, söz verilmiştir. Bu yüzden eğilen taraf hep aynı taraf oluyor: inanç.

Yani zihin seçtiği şeyi savunmuyor. Savunmak zorunda kaldığı şeyi seçmeye başlıyor. Ve bunu yaparken sana hiç haber vermiyor. O halde asıl mesele şu: eğer kanaat gerekçeden doğmuyorsa, bu kadar sağlam duran gerekçeler nereden geliyor?

Cevap rahatsız edici ama basit: gerekçeler sonradan yazılıyor. Zihnin çalışma sırası, bize öğretilen sıranın tersi. Önce kanıtları tartıp sonra karar vermiyoruz; önce karar ya da eylem gerçekleşiyor, sonra ona yakışan gerekçe üretiliyor. Zihin bu işte yargıç gibi değil, avukat gibi davranıyor. Yargıç dosyayı okur, sonra hüküm kurar. Avukatın hükmü baştan bellidir, dosyayı o hükmü destekleyecek biçimde okur. Ve senin içindeki avukat, hayatının her davasını üstlenmiş durumda.

Bunun ne kadar derine indiğini gösteren güzel bir çalışma var. 1977'de Richard Nisbett ve Timothy Wilson, bir mağazada masaya yan yana dört çift naylon çorap dizdiler. Dördü de birbirinin aynısıydı; aralarında hiçbir fark yoktu. Müşterilerden en beğendiklerini seçmelerini istediler. Seçimler tesadüfi dağılmadı: sağ taraftaki çoraplar, sol taraftakilere kıyasla çarpıcı biçimde daha fazla seçildi. İnsanlar konumdan etkileniyordu. Peki neden bunu seçtiniz diye sorulduğunda ne dediler? Dokusundan, örgüsünden, kalitesinden, rengin tonundan bahsettiler. Konumun etkili olup olamayacağı doğrudan sorulduğunda ise neredeyse hepsi bu fikri reddetti; bazıları soruyu soranın aklından şüphe eder gibi baktı.

Buradaki incelik şu: o insanlar yalan söylemiyordu. Kendi kafalarının içinde gerçekten dokuyu inceleyip karar verdiklerini sanıyorlardı. Gerekçe onlara dışarıdan yapıştırılmış bir bahane gibi değil, kendi düşüncelerinin doğal sonucu gibi geliyordu. İşte bu yüzden kendi kendini kandırmayı anlık olarak yakalamak neredeyse imkânsızdır. Gerekçe üretimi, sahtesiyle gerçeğini ayırt edemeyeceğin kadar iyi bir atölyede yapılıyor.

Madem içeriden, o anda yakalayamıyorsun, yapılabilecek tek şey kalıyor: önceden tuzak kurmak.

Birincisi, kararı verdiğin anı savunduğun andan ayır. Bir seçim yaparken, tam o gün, gerekçeni tek cümleyle ve tarih atarak bir yere yaz. Yanına da şunu ekle: hangi gelişme olursa bu kararın yanlış olduğunu kabul ederim. Bu iki satır, aylar sonra hafızanın sessizce yaptığı tadilatı gözünle görmeni sağlar. İnsan geçmişteki gerekçesini hatırlamaz, bugünkü gerekçesini geçmişe taşır.

İkincisi, madenî parayı zihninde bir kez daha çevir. Kendine sor: kart bana öbür türlü gelseydi, şimdi neyi savunuyor olurdum? Sonra bir dakikanı ver ve karşı tarafın en güçlü hâlini, alay etmeden, karikatürleştirmeden kur. Kolayca kuruyorsan, savunduğun şeyi muhtemelen gerçekten düşünmüşsündür. Kurmakta zorlanıyor ya da kurar kurmaz "ama" demek için acele ediyorsan, elinde bir fikir değil, bir kart var demektir.

Üçüncüsü, ısıyı bir bilgi olarak oku. Tartışırken sesinin yükseldiği, göğsünün sıkıştığı anlar genellikle haklılığınla değil, o fikrin sana kaça mal olduğuyla ilgilidir. Ortaya yeni bir kanıt gelmeden savunmanın şiddeti artıyorsa, orada konuşan şey artık düşünceler değil, maliyet. Ne kadar çok ödediysen, fikri bırakman o kadar pahalıdır.

Dördüncüsü, fikir değiştirmenin fiyatını düşür. Her görüşünü herkese, yüksek sesle, geri dönülmez bir kesinlikle ilan edersen, sonradan vazgeçmek yalnızca fikrini değil, itibarını da gözden çıkarmak anlamına gelir; ve zihnin bu bedeli ödememek için istediğin kadar gerekçe üretir. Bunun en pratik hâli ilişkilerde işliyor: karşındaki biri fikrini değiştirdiğinde onu "demek tutarsızmışsın" diye cezalandırmazsan, kendi fikrini değiştirmek de senin için ucuzlar. İnsanlar tutarsız görünmemek için, farkında olmadan, kendilerine en çok zarar veren fikirlere sadık kalırlar.

Beşincisi, geçmişteki kendine af çıkar. Savunmanın asıl korudu şey çoğu zaman fikrin değil, o kararı veren eski hâlin. Kararı sonuçtan ayırmayı öğrenmek burada işe yarıyor: o gün elindeki bilgiyle verilmiş makul bir karar, kötü sonuçlanmış olabilir. Bunu kabul edebilirsen, bugünü kurtarmak için dünü haklı çıkarma zorunluluğun kalmaz. Aksi hâlde yıllarca, yalnızca eski bir seçimi savunmak için yeni seçimler yaparsın.

Bir yerde de durup dürüst olmak gerekiyor. Bu iç savunma mekanizması bazen sana zarar veren bir şeyin etrafına kilitleniyor: seni yıpratan bir ilişkiye, sağlığını aşındıran bir alışkanlığa, nefes aldırmayan bir düzene. Kalman için sürekli yeni gerekçeler ürettiğini fark ediyorsan, üstelik bu gerekçeleri en çok gece, en yorgun hâlindeyken tazeliyorsan, mesele artık bir düşünme alışkanlığını düzeltmekten ibaret olmayabilir. Kendi kendine sorular sormanın sınırı vardır ve o sınırı geçtiğini hissettiğin noktada bu yükü tek başına taşımaya çalışmak yerine bir uzmanla konuşmak, cesaretsizlik değil, en makul adımdır.

Son bir şey daha var ve bütün bunları tersinden aydınlatıyor. Kendini haklı çıkarma yeteneği tamamen sökülüp atılacak bir arıza değil. Aksine, bağlılık dediğimiz şeyin tutkalı tam olarak budur. Elindeki kartı sevmeyi hiç beceremeyen bir insan, hiçbir evlilikte, hiçbir işte, hiçbir şehirde kalamaz; her sabah baştan seçim yapmaya kalkar ve hiçbir şey kök salamaz. O yüzden amaç savunmayı bırakmak değil.

Amaç, hangi kanaatlerini gerçekten seçtiğini, hangilerinin sana dağıtıldığını ayırt edebilmek. Çünkü seçtiğin bir şeyi savunmak karakterdir; dağıtıldığı için sahiplendiğin bir şeyi, seçmişsin gibi savunmak ise sadece alışkanlıktır. Ve en güzeli şu: bir kartın sana rastgele geldiğini bilmek, onu iyi oynamana engel değil. Bulunduğun şehri sevebilir, işini iyi yapabilir, ilişkini sürdürebilirsin; bunun için oraya kader eseri düştüğünü inkâr etmen gerekmiyor. Hatta tam tersi. Elindekini seçmediğini kabul eden insan, onu ilk kez gerçekten seçebilir.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.