Yarısı Gorili Görmedi: Dikkatin Kör Noktası

Bölüm metni

Basketbol topunun kaç kez paslandığını sayıyorsunuz. Aranıza bir goril giriyor, duruyor, göğsünü dövüyor ve çıkıyor — ve izleyenlerin yarısı onu görmüyor. Göz açık, ışık yeterli, goril tam ortada; yine de yok.

1990'ların sonunda, Harvard Üniversitesi'nin bir binasının koridorunda elde tutulan bir kamerayla kısa bir video çekildi. Sahne son derece sıradan: altı öğrenci, üçü beyaz tişörtlü, üçü siyah tişörtlü, iki basketbol topunu birbirlerine paslayıp duruyor. Beyazlar beyazlara, siyahlar siyahlara. Kimse bir şey anlatmıyor, bir olay olmuyor, video bir dakikadan biraz uzun sürüyor ve sonra bitiyor.

Bu videoyu çeken iki araştırmacı, Daniel Simons ve Christopher Chabris, izleyicilerine tek bir görev veriyordu: beyaz tişörtlülerin kaç pas yaptığını sayın. Bazı katılımcılara daha da zor bir versiyonu veriliyordu; yerden sektirilen pasları ve havadan atılan pasları ayrı ayrı sayacaklardı. İnsanlar ekrana kilitleniyor, dudaklarını kıpırdatarak sayıyor, topun peşinden gidiyordu.

Videonun ortasına doğru, sağ taraftan kadraja goril kostümü giymiş biri giriyor. Yürüyerek oyuncuların tam arasına kadar geliyor, orada duruyor, kameraya dönüp eliyle göğsünü dövüyor, sonra sol taraftan sakin sakin çıkıp gidiyor. Bu goril ekranda 9 saniye kalıyor. Gizlenmiyor, bir köşeden hızla geçmiyor, bulanık değil. Sahnenin tam merkezinde, ağır ağır yürüyor.

Video bitince araştırmacılar önce pas sayısını soruyordu. Sonra ikinci soruyu: oyuncuların dışında olağandışı bir şey fark ettiniz mi? Sonra üçüncüyü: bir goril gördünüz mü?

Videoyu izleyenlerin yüzde 44'ü gorili görmüştü. Geri kalanı, yani yarıdan fazlası, görmemişti. Görmemek burada "dikkatimi çekmedi" ya da "önemsemedim" anlamına gelmiyor. O insanlar, koridorun ortasında duran ve göğsünü döven bir gorilin var olduğunu bilmiyorlardı. Sonra araştırmacılar videoyu bir kez daha, bu sefer hiçbir sayma görevi vermeden oynattığında insanların tepkisi hep aynı oluyordu. Gülmek, sonra inanmamak, sonra kızmak. Bazıları bunun aynı video olmadığını, kaseti değiştirdiklerini söylüyordu. Kendi gözlerinin birkaç dakika önce baktığı şeyi kaçırdığını kabul etmek, kasedin değiştirildiğine inanmaktan daha zordu.

Burada akla gelen ilk açıklama yanlış: bu bir göz meselesi değil. Yıllar sonra Daniel Memmert aynı videoyu göz izleme cihazıyla tekrar denedi ve şunu buldu: gorili fark etmeyenler de ona doğrudan bakmıştı. Ortalama bir saniye kadar, yani hiç de kısa olmayan bir süre, bakışları tam gorilin üzerindeydi. Retinasına düşen görüntü, gorili görenlerinkiyle aynıydı. Göz çalışıyordu, kamera kaydediyordu; kayıt bilince ulaşmıyordu.

Olan şu: gözle bilinç arasında bir seçici oturuyor ve bu seçici sizin verdiğiniz emirle çalışıyor. Beyaz tişörtlüleri saymaya karar verdiğiniz anda, "beyaz", "hareket eden", "top" ile ilgili her şey öne alınıyor; geri kalanı işlenmeden bırakılıyor. Deneyin en ince ayrıntısı da tam burada. Siyah tişörtlülerin paslarını sayanlar, siyah gorili çok daha sık fark ediyordu. Çünkü goril, onların o an aradığı şeye benziyordu. Sayma görevi zorlaştırıldığında, yani insanlar sektirme ve havadan pası ayrı ayrı takip etmek zorunda kaldığında, gorili fark edenlerin oranı düşüyordu. Dikkat bir projektör gibi: bir yeri aydınlattığınız kadar başka yerleri karartıyorsunuz. Ne kadar iyi odaklanırsanız, karanlık o kadar geniş oluyor.

Bu fikir 1999'da birdenbire ortaya çıkmadı. Daha 1970'lerde Ulric Neisser, üst üste bindirilmiş iki film şeridiyle benzer bir şey denemiş, bir oyuna odaklanan izleyicilerin sahneden geçen şemsiyeli bir kadını kaçırdığını görmüştü. Arien Mack ve Irvin Rock bu olguya bir ad da vermişti: dikkat körlüğü. Ama bir goril kostümü, bilimsel bir makalenin hiçbir zaman beceremediği şeyi yaptı; insanların kendi zihinlerine dair sarsıcı bir şeyi kendi üzerlerinde denemelerini sağladı. Deney 2004'te, bilimin eğlendirirken düşündüren işlerine verilen Ig Nobel ödülünü aldı, ders kitaplarına girdi, milyonlarca kez izlendi.

Fakat deneyin gerçekten önemli bulgusu goril değil. Gorilin kaçırılması sadece birinci bulgu. İkincisi ve rahatsız edici olanı, bunu kaçıran insanların, kaçıracaklarına bir an bile inanmamış olması.

Simons ve Chabris yıllar içinde şunu fark etti: insanlara deneyi anlatıp "sizce siz görür müydünüz?" diye sorduğunuzda, ezici çoğunluk hiç tereddüt etmeden görürdüm diyor. Yani asıl kör nokta gorilin kendisi değil, gorili mutlaka göreceğimize dair o pürüzsüz güven. Gördüğümüz şeyin, önümüzde olan şeyin tamamı olduğunu sanıyoruz. İki araştırmacı bu yanılgıya dikkat yanılsaması adını verdi ve 2010'da konuyu Görünmez Goril adlı bir kitaba dönüştürdü.

Bu güvenin ne kadar pahalı olabileceğini gösteren en çarpıcı çalışma 2013'te yapıldı. Trafton Drew ve arkadaşları, 24 radyoloğa her gün yaptıkları işi verdiler: akciğer tomografilerinde nodül, yani küçük kitle arayacaklardı. Son görüntü setinin içine, ortalama bir nodülden 48 kat büyük bir goril resmi yerleştirmişlerdi. 24 radyologdan 20'si gorili görmedi. Göz izleme kayıtları daha da çarpıcıydı: görmeyenlerin yarısından fazlası, bakışlarını doğrudan gorilin durduğu yere getirmişti. Uzmanlık bu körlüğe karşı bir zırh değil. Tam tersine, uzmanlık aramayı daraltarak çalışıyor; radyolog zihninde "nodül var mı?" sorusunu taşıyordu, "burada tuhaf bir şey var mı?" sorusunu değil.

Bu, mahkeme salonlarına da girmiş bir konu. 1995'te Boston'da bir polis memuru, Kenny Conley, kaçan bir şüphelinin peşinden koşarken, yolun kenarında sivil giyimli bir meslektaşının şüpheli sanılarak dövüldüğü olayın yanından geçti. Mahkemede o dövüşü görmediğini söyledi; yalan söylediği gerekçesiyle mahkûm edildi, yıllar sonra karar bozuldu ve göreve döndü. Chabris ve Simons 2011'de bu durumu laboratuvara taşıdı. Katılımcılara, önlerinde koşan birini takip etme görevi verdiler; yolun kenarında ise üç kişi kavga sahnesi oynuyordu. Gece koşanların yalnızca yüzde 35'i kavgayı fark etti. Gündüz, yani her şeyin apaçık göründüğü koşulda bile bu oran yüzde 56'da kaldı. Koşucunun zihnine ek yük bindirildiğinde fark etme daha da düştü. Bu bulgular kimin doğru söylediğini kanıtlamaz; ama "baktıysa görmüştür" varsayımının bir doğa kanunu olmadığını gösterir.

Aynı varsayım her gün trafikte de çöküyor. Kavşakta duran sürücünün sola sağa bakıp yola çıkması ve motosikleti hiç görmemesi, kaza raporlarına girmiş klasik bir örüntüdür; "baktım ama görmedim" diye anlatılır. Telefonla konuşurken direksiyon başında kaybettiğimiz şeyin elimiz olmadığını da bu yüzden biliyoruz. Kulaklıkla konuşmak eli serbest bırakır, dikkati serbest bırakmaz; darboğaz elde değil, seçicide.

O halde bu kör noktayla nasıl yaşanır? Önce bir şeyi bırakarak: gözünüzün açıklığını genişletemezsiniz. Dikkat sabit bir bütçedir ve bir yere harcadığınızda başka yerden kısılır. Yapılabilecek olan, bütçeyi nereye yatırdığınızı bilinçli seçmek.

En işe yarar alışkanlık, arada bir soruyu değiştirmek. Dar soru -"nodül var mı", "beyazlar kaç pas attı", "şu adamı kaçırmayayım"- işi yapar ama etrafı karartır. Onun yanına kasten bir açık soru koymak gerekiyor: burada beklemediğim ne var? Havacılıkta ve ameliyathanelerde kullanılan kontrol listelerinin sessiz mantığı budur; beklenmeyeni aramayı kişinin sezgisine bırakmaz, sıranın belli bir yerine yazar. Kendi işinizde de aynısını yapabilirsiniz. Bir metni son kez okumadan önce, bir hesabı kapatmadan önce, çocuğu arabadan indirirken bakışı bir kez amaçsızca gezdirmek, "her şey yolunda mı" diye sormak, hiçbir maliyeti olmayan bir tarama.

İkincisi, kritik durumlarda bütünü izlemeyi birinin görevi yapmak. Herkes topu sayıyorsa gorili kimse görmez. Bir toplantıda, bir projede, bir aile kararında birinin işi ayrıntı olmasın; sadece resmin geneline bakması istenen biri olsun. Bu rol, akıllılıkla ilgili değil, görev tanımıyla ilgili.

Üçüncüsü, ve gündelik hayatta en çok işe yarayanı, "görmedin mi?" ile "umursamadın mı?" arasındaki farkı korumak. İlişkilerdeki en verimsiz kavgaların bir kısmı, karşımızdakinin apaçık olan bir şeyi kaçırmasını umursamazlık olarak okumamızdan çıkıyor. Yorgun, yüklü, bir işe kilitlenmiş bir zihin, gerçekten görmez. Bunun aynı derecede önemli olan diğer yüzü de şu: siz de bir şeyin görülmesini istiyorsanız, sinyal vermeyi bırakıp söylemeyi deneyin. Karşınızdaki insanın projektörü o an başka bir yeri aydınlatıyor olabilir ve ima, karanlıkta kalır.

Dördüncüsü, kendi tanıklığınıza karşı biraz alçakgönüllülük. "Ben orada yoktu diyorum, ben bakıyordum" cümlesi, sandığınızdan zayıf bir kanıt. Görmediğiniz şeyin olmadığına dair bildiğiniz tek şey, onu görmediğiniz.

Son bir not: buradaki mesele sağlıklı bir zihnin normal çalışma biçimi. Ama dikkatte ya da görmede ani bir değişiklik fark ediyorsanız, görme alanınızda kalıcı bir boşluk varsa, bir sohbeti takip etmek gündelik hayatınızı bozacak ölçüde zorlaşmışsa, bu bir psikoloji anlatısının konusu değil; bir hekime başvurmanın konusu.

Gorili kaçıranlarda kusurlu bir şey yoktu. Onlardan istenen şeyi çok iyi yapmışlardı; pasları doğru saymışlardı. Deneyin bize bıraktığı asıl soru da bu yüzden "nasıl daha çok şey görürüm?" değil. Her şeyi göremeyeceğiniz baştan belli. Gerçek soru şu: neyi saymaya karar verdiniz? Çünkü o karar, aynı anda, hayatınızın hangi kısmının sahnenin ortasından göğsünü döverek geçip gideceğini de belirliyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.