Üç Kişilik Top Oyunu: Dışlanmak Neden Acıtır

Bölüm metni

Ekranda üç figür var: biri sen, ikisi yabancı. Top birkaç kez sana geliyor, sonra gelmiyor — hepsi bu. Sen bunun anlamsız bir bilgisayar oyunu olduğunu biliyorsun; ama beynin bilmiyor ve tam olarak canın yanıyor.

1990'ların başında bir adam, köpeğiyle birlikte bir parkta çimlere uzanmış dinleniyordu. Sırtına bir frizbi çarptı. Döndü, biraz ötede iki kişi duruyordu; frizbiyi onlara geri fırlattı. Onlar da ona attı. Hiç konuşulmadan, birkaç saniye içinde üç kişilik bir oyun kurulmuştu. Atışlar gidip geldi. Sonra durdu. İki kişi kendi aralarında atmaya devam etti; ona bakmadılar bile. Adam yeniden çimlere uzandı ve tuhaf bir şey fark etti: kendini gerçekten kötü hissediyordu.

O adam sosyal psikolog Kipling Williams'tı. Onu şaşırtan acının varlığı değildi, ölçeğiydi. Adlarını bilmediği iki insan. Kendisinin bile istemediği bir oyun. Toplamda belki 2 dakika. Kaybedilecek hiçbir şey yoktu, çünkü baştan kazanılmış hiçbir şey yoktu. Yine de içeride bir yer incinmişti ve o incinme, olayın büyüklüğüyle hiç orantılı değildi.

Williams bu duyguyu laboratuvara taşıdı. İlk denemeler basitti: bir bekleme odasına üç kişi konuluyor, ikisi aslında araştırmacıyla önceden anlaşmış oluyordu. Yerde duran topu alıp birbirlerine atmaya başlıyorlar, üçüncü kişiyi birkaç atışa dahil ediyorlar, sonra yavaşça devre dışı bırakıyorlardı. Sonuçlar tutarlıydı ama düzeneği kurmak zahmetliydi ve her seferinde oyuncuların yüz ifadeleri, ses tonları işin içine karışıyordu. Williams daha steril bir şey istedi. 2000 yılında yayımlanan çalışmayla birlikte ortaya çıkan araç, Cyberball, yani Siber Top adı verilen küçük bir bilgisayar programıydı.

Siber Top'un ekranı neredeyse komik derecede ilkeldir. Üç çöp adam ve bir top. Katılımcıya internet üzerinden başka iki kişiyle basit bir top atma oyunu oynayacağı söylenir; aslında diğer iki oyuncu yoktur, hepsi yazılımdır. Dahil edilme koşulunda top katılımcıya atışların kabaca üçte birinde gelir. Dışlanma koşulunda ise oyun normal başlar, katılımcı 2 kez topu alır, sonra bir daha hiç alamaz. Ekranda hiçbir hakaret yoktur, hiçbir yorum, hiçbir kaş çatma yoktur. Sadece top artık ona gelmez.

Bu kadarı yetiyor. Birkaç dakikanın sonunda insanlar ölçülebilir biçimde daha kötü hissediyor, daha öfkeli ve daha kederli oluyor. Williams bunun altında dört tane çok temel ihtiyacın sarsıldığını söyler: ait olma duygusu, kendine değer verme, olan biten üzerinde bir denetim hissi ve varlığının bir anlam taşıdığı duygusu. Dışlanmanın özellikle sinsi tarafı, bu dördünü aynı anda vurmasıdır. Kavga edilen bir tartışmada bile hâlâ oyundasınızdır; kimse topu atmadığındaysa var olmadığınız söylenmiş olur.

İşin asıl rahatsız edici kısmı, bu acıyı susturmak için denenen her mantıklı yöntemin başarısız olmasıdır. Katılımcılara diğer iki oyuncunun gerçek insan olmadığı, karşılarında sadece bir bilgisayar programı olduğu açıkça söylendi. Acı yine ortaya çıktı. Katılımcılara kendilerini dışlayanların nefret ettikleri, hiçbir şekilde ait olmak istemedikleri bir gruptan olduğu söylendi. Fark etmedi. 2006'da yapılan bir deneyde kurgu tersine çevrildi: topu her alışınızda para kaybediyor, her dışlandığınızda kazanıyordunuz. Yani dışlanmak kârdı. İnsanlar yine de kendilerini kötü hissetti. Beyin, "bu önemsiz" demek için gereken bilgiyi almış oluyor ama alarmı kapatmıyor.

2003'te yapılan bir beyin görüntüleme çalışması bunun nedenine dair ilk ipucunu verdi. Sadece 13 kişinin katıldığı bu deneyde insanlar tarayıcının içindeyken Siber Top oynadı. Dışlandıkları sırada, beynin ön singulat korteks denen bölgesinde etkinlik arttı; bu bölge, fiziksel acının "ne kadar rahatsız edici" hissettirdiğini işleyen devrenin bir parçasıdır. Dahası, bu etkinlik ne kadar yüksekse, kişi sonradan kendini o kadar kötü hissettiğini bildiriyordu. Sosyal acı ile bedensel acının aynı altyapıyı paylaştığı fikri buradan doğdu. Bu yorumun sınırları bilim çevrelerinde hâlâ tartışılıyor; beynin aynı bölgesinin yanması iki şeyin aynı olduğunu kanıtlamaz ve örneklem küçüktü. Ama yan bulgular ilginç biçimde aynı yöne bakıyor. 2010'da yapılan bir çalışmada, 3 hafta boyunca düzenli ağrı kesici alan kişiler günlük olarak daha az "incinmiş" hissettiklerini bildirdi ve dışlandıklarında beyinlerindeki acı tepkisi daha sönük çıktı. Bunu bir öneri olarak duymayın, kimse kırgınlığı ağrı kesiciyle tedavi etmiyor; bulgunun anlamı şu: dilimizde "kalbim kırıldı" derken kullandığımız benzetme, sandığımızdan daha az benzetme olabilir.

Bütün bunların ardından geriye çok basit ve çok tuhaf bir denklem kalıyor. Dışlanmanın acısı hazır beklemektedir, saniyeler içinde tetiklenir, gerekçeye ihtiyaç duymaz ve mantıkla kapatılamaz. Peki bunu yapan kim? O parktaki iki kişi. Ve muhtemelen ikisi de o gün birini dışladığını hiç fark etmedi.

Dışlamanın büyük çoğunluğu kötü niyetten değil, dikkatin doğal fiziğinden doğar. İki kişi konuşurken bir konu açılır, ikisi de o konuyu biliyordur, cümleler hızlanır, göz teması kilitlenir. Üçüncü kişi tam o anda kaybolur. Kimse karar vermemiştir, kimse onu cezalandırmıyordur; sadece top iki nokta arasında gidip gelmeye başlamıştır ve bu, en az çaba gerektiren yörüngedir. Dışlanan taraf bunu bir mesaj olarak alır, dışlayan taraf hiçbir şey göndermediğini sanır. İki insanın aynı odada bambaşka iki olay yaşamasının nedeni budur.

Bu yüzden iyi haber de kötü haberle aynı yerden gelir. Acı ne kadar ucuza tetikleniyorsa, panzehir de o kadar ucuzdur. Williams'ın ekibinin yaptığı bir alan çalışmasında bir araştırmacı kampüste yürüyen iki yüzden fazla yayanın yanından geçti. Bazılarına hiç bakmadı, sanki oradan hava geçiyormuş gibi davrandı. Bazılarıyla bir an göz göze geldi. Bazılarına bakıp hafifçe gülümsedi. Birkaç adım sonra durdurulup kendilerine nasıl hissettikleri sorulduğunda, "havaymış gibi" bakılan kişiler diğerlerine göre daha kopuk, daha bağlantısız hissettiklerini söyledi. Aradaki fark bir cümle değildi. Bir saniyeydi.

Pratikte bunun anlamı şu: üç kişiyseniz, atışları sayın. Bunu bir nezaket kuralı gibi değil, bir bakım işi gibi düşünün. Konuşmanın yönünü ara ara üçüncü kişiye çevirmek için üç şey yeter. Adıyla hitap etmek, çünkü ismini duymak insanı odaya geri sokar. Soruyu genel havaya değil doğrudan ona sormak, çünkü genel sorular kimseye ait değildir ve kimse üstüne alınmaz. Ve biraz önce söylediği bir şeyi geri getirmek: "Az önce dediğin şey var ya." Bu son hamle en güçlüsüdür, çünkü sadece dahil etmez, kaydedildiğini kanıtlar.

Aynı geometri ekranda da işler. Grup sohbetinde herkesin mesajına yanıt gelirken bir kişininkinin sessizce geçilmesi, toplantıda bir kişinin sözünün üstüne art arda başkalarının konuşması, birinin önerisinin duyulmamış gibi ilerlemesi ve beş dakika sonra bir başkasından gelince benimsenmesi. Bunların hiçbiri saldırı olarak tasarlanmaz, hepsi öyle hissedilir. Gruptaki en sessiz kişinin en rahat kişi olduğunu varsaymayın; çoğu zaman sessizlik konforun değil, sıranın gelmemesinin sesidir.

Madalyonun diğer yüzü de var: bazen top size gelmeyen sizsiniz. Burada bilmeye değer ayrım şu. Acının ilk vuruşu otomatiktir, onu engelleyemezsiniz, kendinizi "bu kadarına üzülmemeliyim" diye azarlamanın da bir faydası yoktur; laboratuvar bunu defalarca gösterdi. Sizin elinizde olan ikinci aşamadır: o acıya ne anlam yüklediğiniz ve ardından ne yaptığınız. Ve burada iki yaygın tuzak vardır. Birincisi aşırı uyum. Dışlanmış insanlar sosyal sinyallere karşı ani bir hassasiyet kazanır; örneğin gerçek bir gülümsemeyi sahtesinden ayırt etmekte belirgin biçimde daha başarılı hale gelirler. Bu radar kısa vadede işe yarar, ama sürekli açık kalırsa kişiyi herkesi memnun etmeye, kendi sınırını silmeye sürükler. İkinci tuzak tam tersidir: kapıyı çarpmak, önce ben reddedeyim diye erkenden çekilmek, ya da sertleşmek. Araştırmalar dışlanmanın saldırganlığı da tetikleyebildiğini gösteriyor, çünkü içeri alınamayan insan hiç değilse fark edilmek ister.

Bunların ikisine de alternatif olan hamle şaşırtıcı derecede sade: kapalı kapıyı zorlamak yerine zaten açık olan kapıya gitmek. Sizi oyuna almayan gruba kendinizi kanıtlamaya çalışmak, en pahalı ve en düşük getirili yoldur. Buna karşılık tek bir sağlam bağ, sizi tanıdığından emin olduğunuz tek bir insanla yapılan sıradan bir konuşma, sarsılan dört ihtiyacın dördünü birden onarmaya başlar. Sizinle zaten oynayan biriyle top atmak, size bakmayanları ikna etmekten çok daha hızlı işler.

Son olarak, susmanın bir araç olarak kullanıldığı halden söz etmek gerek. Küskünlük, yani bir insanla aynı evde yaşayıp onunla konuşmamak, dünyanın en eski cezalandırma biçimlerinden biridir ve çok etkilidir, çünkü tam olarak bu devreye basar. Kısa vadede işe yarıyor gibi görünür; karşı taraf yatışır, uyum gösterir. Uzun vadede yaptığı şey ilişkiyi değil, kişinin kendine dair hissini aşındırmaktır. Williams'ın uzun süreli dışlanmayı yaşayan insanlarla yaptığı görüşmelerde tarif edilen tablo, kısa süreli acıdan niteliksel olarak farklıdır: öfke yerini yorgunluğa, yorgunluk değersizlik hissine bırakır ve kişi mücadeleyi bırakır. Bir top oyununun birkaç dakikalık sızısı geçer. Aylara yayılan, kalkmayan, insanı kendi hayatından çeken bir ağırlık ise bambaşka bir alandır ve orada anlatılacak bir hikâye değil, konuşulacak bir uzman gerekir; bunu hafife almayın.

Ama günlük hayatta karşımıza çıkan halinin çaresi, sorunun kendisi kadar küçüktür. O parktaki sahnenin tersini kurmak bir saniye sürer. Masada, toplantıda, sohbette, kenarda kalmış biri varsa, topu ona atın.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.