Yapma Dedikçe Neden Daha Çok Yapıyor

Bölüm metni

Bir üniversitenin tuvaletinde iki farklı uyarı asılmış: biri "Bu duvarlara kesinlikle yazmak yasaktır", diğeri "Lütfen bu duvarlara yazmayın". İki hafta sonra hangi duvar daha çok karalanmıştı, tahmin edebilirsiniz. Aynı refleks, çocuğunuza "o kızla görüşme" dediğinizde de çalışıyor.

1976'da iki psikolog, James Pennebaker ve Deborah Sanders, bir üniversitenin tuvaletlerine küçük tabelalar astı. Tabelaların üzerinde yazan şey neredeyse aynıydı, ama tonu farklıydı. Bir kısmında sert bir emir vardı: bu duvarlara kesinlikle yazı yazmayın. Diğerlerinde aynı isteğin yumuşak hali duruyordu: lütfen bu duvarlara yazı yazmayın. Sonra beklediler ve duvarları saydılar.

Sonuç, tabelayı asan herkesin içini acıtacak cinstendi. En çok karalama, en sert tabelanın altındaki duvarlarda birikmişti. Yasağın dozu arttıkça, yasaklanan davranış da artmıştı. O duvar, üzerine yazılmasını engellemek için asılan tabela yüzünden daha çok yazı topladı.

Bu, tuvalet duvarlarına özgü tuhaf bir kaza değil. Aynı şey mutfakta, çocuk odasında, ofiste, yatak odasında her gün oluyor. Çocuğa "o dolabı açma" diyorsunuz, gün boyu ilgilenmediği dolabın önünde buluyorsunuz onu. Eşinize "bu konuyu bir daha açma" diyorsunuz, konu bir saat sonra masaya geri geliyor. Kendinize "bu hafta şekere hiç dokunmayacağım" diyorsunuz ve o hafta hayatınızda şekeri en çok düşündüğünüz hafta oluyor.

Bunun bir adı var. 1966'da psikolog Jack Brehm bu kalıba psikolojik reaktans dedi. Fikir basit ama etkisi geniş: insan, davranış seçeneklerinden birinin elinden alındığını hissettiğinde, o seçenek gözünde aniden değerlenir. Dikkat edin, davranışın kendisi değerlenmiyor; kaybedilen özgürlük değerleniyor. Dolaptaki çikolatayı umursamıyordunuz. "Sakın yeme" cümlesini duyduğunuz an, mesele çikolata olmaktan çıkıp "benim ne yiyeceğime kim karar veriyor" sorusuna dönüşüyor. Çikolatayı yemek, kaybedilen özgürlüğü geri almanın en kısa yolu haline geliyor.

Yani karşınızdaki kişi size inat ettiğinde, çoğu zaman gerçekten sizi düşünmüyor bile. Kendi sınırını onarıyor. Bu yüzden en mantıklı gerekçeleriniz bile işe yaramaz: siz kanıt sunuyorsunuz, o kişi kanıtı tartışmıyor, tartıştığı şey kimin karar vereceği.

Bu mekanizmanın yanında, aynı yöne iten ikinci bir şey daha var ve ikisini karıştırmamak önemli. 1987'de Daniel Wegner'ın yaptığı ünlü deneyde katılımcılardan tek bir şey istendi: beyaz bir ayıyı düşünmemek. Sonuç, birkaç dakika içinde odayı beyaz ayılarla doldurmak oldu. Üstelik yasak kalktıktan sonra bile, o ayıyı düşünmemeye çalışmış olanlar, hiç uyarılmamış olanlardan daha çok düşündüler. Zihnin bir kısmı yasaklanan şeyi kovalarken, başka bir kısmı "acaba şu an onu düşünüyor muyum" diye sürekli yoklama yapmak zorunda kalıyor. Yoklamak için de onu akılda tutmak gerekiyor.

İkisini yan yana koyun. Bir yanda özgürlük tepkisi, öbür yanda dikkatin yasaklanan şeye kilitlenmesi. "Yapma" dediğinizde iki şeyi birden yapmış oluyorsunuz: karşınızdakinin özgürlük alarmını çalıyor ve zihnine tam olarak istemediğiniz görüntüyü yerleştiriyorsunuz. Bir çocuğa "koşma, düşeceksin" demekle, kafasının içinde düşme sahnesini oynatmak aynı cümlenin iki yüzü.

Peki bu tepki kimde daha güçlü? Hepimizde var, ama dozu değişiyor. Ergenlikte tavan yapması tesadüf değil. Ergenlik, kimliğin "ben kendi kararlarımı veren biriyim" cümlesi üzerine kurulduğu dönem. O yaşta bir gencin itiraz etmesi bir arıza değil, yaşına uygun bir gelişim işareti. Küçük çocuklarda iki yaş civarında başlayan o meşhur "hayır" dönemi de aynı kapıya çıkıyor: çocuk yeni keşfettiği iradeyi test ediyor. Ve yetişkinlerde şu kural işliyor: hayatının başka alanlarında kendini ne kadar kontrol altında hissediyorsa, en küçük emre o kadar sert tepki verir. İşyerinde bütün gün kendisine ne yapacağı söylenen bir insan, eve geldiğinde "şu tabağı kaldırır mısın" cümlesini orantısız bulabilir. Orantısız olan tabak değil, o günün toplamı.

Bu kalıbı gündelik hayatın dışında da görebilirsiniz. Bir ürüne "yalnızca yetişkinler içindir" etiketi koymak, o ürünü gençlerin gözünde daha çekici kılabiliyor. Sert uyarı mesajlarıyla kurulan kampanyalar, hedef aldıkları kitlede bazen tam ters yönde bir hevesle karşılanıyor. Bir şeyi sansürlemek, çoğu zaman onun en iyi reklamı oluyor. Yasağın kendisi bir ilgi işareti: eğer bu kadar uğraşıp engellemeye çalışıyorlarsa, demek ki orada güçlü bir şey var.

Buraya kadarı kötü haber. İyi haber şu: reaktansı tetikleyen şey isteğin içeriği değil, isteğin biçimi. Aynı şeyi istemeye devam edebilirsiniz. Değiştirmeniz gereken, kapıyı kapatan dil.

Birinin yanlış yaptığını gördüğümüzde içimizde çok hızlı bir refleks devreye giriyor. Bağımlılık alanında çalışan William Miller ve Stephen Rollnick buna düzeltme refleksi adını verdi: karşımızdakini doğru cevaba bir an önce ulaştırma dürtüsü. İyi niyetli bir dürtü bu. Sorun, sonucunda olanlarda. Siz değişmenin gerekçelerini sıraladıkça, karşınızdaki kişi doğal olarak diğer tarafı savunmaya başlıyor. Ve konuşma bittiğinde ortaya şu çıkıyor: o kişi, on beş dakika boyunca mevcut davranışını savunan cümleler kurmuş oldu. Kendi kulağıyla kendi savunmasını dinledi. İnsanı en çok kendi sesi ikna eder. Siz farkında olmadan ona, değişmemek için prova yaptırdınız.

Kapıyı açık bırakan dilin ilk aracı gerekçe. Emir tek yönlü bir cümledir, gerekçeli bir istek ise karşıdakine bir muhakeme sunar ve kararı ona bırakır. "Telefonu bırak" ile "yarın erken kalkman gerekiyor, ekran uykuyu geciktiriyor" arasındaki fark, ikincisinin muhatabı akıllı bir insan yerine koyması. Gerekçe, kişinin kendi kararını verebilmesi için ihtiyaç duyduğu malzemeyi masaya koyuyor.

İkinci araç seçenek. Bir emri iki kapıya bölmek, reaktansı ciddi ölçüde düşürüyor, çünkü seçim eylemi özgürlük duygusunu geri veriyor. Çocuğa "hemen pijamanı giy" yerine "mavi pijama mı, kırmızı mı" demek bir numara değil, gerçek bir iktidar paylaşımı: yatma saati sizin, pijama onun. Yetişkinlerde de aynısı işliyor. "Bugün konuşalım" yerine "şimdi mi konuşalım, akşam yemekten sonra mı" cümlesi, aynı isteği taşıyor ama karşınızdakini köşeye sıkıştırmıyor.

Üçüncü araç, en tuhaf görüneni ve belki en güçlüsü: özgürlüğü açıkça teslim etmek. Fransız araştırmacıların sokakta yaptığı denemelerde, insanlardan bir şey istenirken cümlenin sonuna "ama tabii ki kabul edip etmemek size kalmış" benzeri kısa bir ek yapıldı. Hiçbir şey vaat etmeyen, hiçbir baskı eklemeyen bu ek, kabul oranlarını belirgin biçimde, bazı denemelerde neredeyse iki katına çıkardı. Sonraki yıllarda onlarca çalışmada test edildi ve etki ayakta kaldı. Sebebi şu: özgürlüğünüz elinizden alınmadığı sürece, onu savunma ihtiyacı duymuyorsunuz. Savunma ihtiyacı ortadan kalkınca, isteğin kendisini değerlendirmek için yer açılıyor. "Karar senin" cümlesi, tartışmayı kaybetmek değil; tartışmayı gereksiz kılmak.

Aynı üç aracı kendinize de uygulayabilirsiniz, çünkü reaktans yalnızca başkasının emirlerine değil, kendi kendinize koyduğunuz yasaklara da tepki veriyor. "Bir daha asla" ile başlayan cümleler, içinizde kural koyan bir taraf ile kurala uymak zorunda bırakılan bir taraf yaratıyor ve ikincisi er geç isyan ediyor. Bu yüzden dilin küçük bir ayarı işe yarıyor: bir araştırmada, bir şeyi reddederken "yapamam" diyenlerle "yapmıyorum" diyenler karşılaştırıldı. "Yapamam" dışarıdan gelen bir engeli anlatır, isyan edilecek bir kural yaratır. "Yapmıyorum" ise kendi tercihinizi anlatır, ortada isyan edilecek bir merci kalmaz. Kendinize yasak koyan değil, kendi kararını söyleyen biri olmak, aynı davranışı çok daha az yorucu hale getiriyor.

Elbette her şey pazarlığa açık değil. Emniyet kemeri takılacak, ilaç saatinde alınacak, kimse kimseye vurmayacak. Kapıyı açık bırakan dil, sınırdan vazgeçmek anlamına gelmiyor. Anlamı şu: kural katı olabilir, üslup yumuşak olabilir. İkisi birbirinin alternatifi değil. Reaktansı asıl körükleyen, kuralın varlığı değil, kuralın küçültücü bir tonla söylenmesi. "Kızdığını görüyorum, haklısın, can sıkıcı; yine de bu konu böyle" cümlesi kuralı gevşetmez, ama karşınızdakine tartışılacak bir hakaret bırakmaz. Bir de şu var: bir alanda sıkı durmak istiyorsanız, başka alanlarda cömert olun. Gün içinde kendi kararlarını verebilen bir insan, gerçekten gerekli olan tek sınıra çok daha az direnir.

Bir noktayı da geçiştirmemek gerekiyor. Her ısrarlı davranış inatla açıklanmaz. Bir kişinin yaptığı şey kendisine ya da çevresindekilere zarar veriyorsa, tekrar ediyorsa, o kişi durmak istediği halde duramıyorsa, mesele dil seçiminin çok ötesindedir ve orada bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak doğru adımdır. Cümlelerinizi yumuşatmak, hekimin ya da terapistin yerini tutmaz.

Bütün bunların davranış değiştirmenin ötesinde bir kazancı var ve asıl mesele belki de orası. Yasak koyan kişi, zamanla bilgiden dışlanır. Ona söylenmez, ondan saklanır, onun yanında rol yapılır; çünkü onun yanında hata yapmanın bedeli konuşmayı kesmektir. Seçenek bırakan kişiyse haberdar kalır. Ona anlatılır, ona danışılır, hata onun yanında itiraf edilir. Uzun vadede bir insanın hayatında söz sahibi olmanın tek yolu, o hayatta hoş karşılanan biri olmayı sürdürmek. Duvara "yazmayın" yazan tabelalar değil, duvarı yazacak kadar rahat hissettiren insanlar öğrenir orada ne yazdığını.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.