Yarınki Sen, Beynin Gözünde Bir Yabancı

Bölüm metni

Yarın sabah 7'de kalkacak, spor çantasını hazırlayacak, o zorlu maili yazacak birini tanıyorsun. O kişi sensin — ama beynin bundan pek emin değil. Tarayıcıda ölçtüklerinde, "gelecekteki ben"i düşünürken beynin, tanımadığı bir yabancıyı düşünürkenki gibi çalışıyordu.

Gece yarısı, yatağa girmeden hemen önce telefonu elinize alıyorsunuz ve alarmı 6'ya kuruyorsunuz. Spor çantası kapının yanında hazır. Yarın sabah koşuya çıkacak, dönüşte o ertelediğiniz raporu bitirecek, öğlen de sağlıklı bir şey yiyeceksiniz. Bunu kurarken içinizde bir tereddüt yok; tam tersine, hafif bir gurur var. Sonra sabah 6'da alarm çalıyor ve yatakta gözlerini açan kişi, dün gece bu planı yapan kişiyle hiçbir anlaşma imzalamamış gibi davranıyor. Erteleme tuşuna basıyor. Öğlen hamburger yiyor. Rapor akşama kalıyor.

Bu sahneyi hepimiz biliyoruz ve genellikle onu ahlaki bir dille açıklıyoruz: irade zayıflığı, tembellik, karakter meselesi. Oysa buradaki kopukluğun beynin içinde ölçülebilen bir karşılığı var ve o karşılık, meseleyi tamamen başka bir yere taşıyor. Dün geceki siz, bu sabahki sizi tanımıyordu. Daha doğrusu, tanıdığı kadar tanıyordu: bir tanıdık kadar. Bir yabancı kadar.

2009'da Hal Hershfield ve meslektaşlarının yürüttüğü bir beyin görüntüleme çalışması bu fikri ilk kez somut hale getirdi. Katılımcılar manyetik rezonans cihazına yatırıldı ve onlardan bir dizi sıfatın kendilerine ne kadar uyduğunu değerlendirmeleri istendi. Ama dört ayrı kipte: şu anki kendileri için, 10 yıl sonraki kendileri için, tanınmış bir başka kişinin bugünü için ve o kişinin 10 yıl sonrası için. Beynin ön orta hattında, kendilik temsiliyle yakından ilişkilendirilen bir bölge var. İnsan kendi hakkında düşünürken bu bölge belli bir ritimle çalışıyor, bir başkası hakkında düşünürken başka bir ritimle. Beklenen şey, "10 yıl sonraki ben" sorusunun "şimdiki ben" kalıbına yakın düşmesiydi. Ne de olsa aynı kişiden söz ediyoruz.

Bazı katılımcılarda öyle oldu. Ama bazılarında olmadı. Onların beyinleri, gelecekteki kendilerini düşünürken, bir yabancıyı düşünürkenki örüntüye yaklaştı. Ve çalışmanın asıl çarpıcı bulgusu şuydu: bu mesafe ne kadar büyükse, kişi parasal tercihlerde bugünkü küçük ödülü yarınki büyük ödüle o kadar çok tercih ediyordu. Yani "gelecekteki bana yabancı gibi bakıyorum" hâli bir metafor değil, davranışı öngören bir ölçüydü.

Bu bulgu felsefede çok daha eskiden dile getirilmiş bir sezgiyle örtüşüyor. Derek Parfit, 1984'te yayımladığı uzun incelemesinde, kişisel kimliğin zaman içinde bir "ya hep ya hiç" meselesi olmadığını savunmuştu. Ona göre bugünkü sizinle 30 yıl sonraki sizi birbirine bağlayan şey, aradaki anıların, niyetlerin, karakter özelliklerinin oluşturduğu bir zincir ve o zincirin halkaları uzaklaştıkça zayıflıyor. Parfit bunu soğuk bir tespit olarak değil, neredeyse bir rahatlama olarak yazmıştı. Beyin görüntüleme çalışmaları, onun kalemle düşündüğü şeyi otuz yıl sonra ölçüm cihazlarıyla doğrulamış oldu.

Peki bu yabancılık pratikte neye benziyor? Emily Pronin ve arkadaşlarının tasarladığı bir deney, bunu rahatsız edici bir netlikle gösterdi. Katılımcılara soya sosu ve ketçap karışımından yapılmış, kasıtlı olarak iğrenç bir sıvı sunuldu ve bu sıvıdan ne kadar içileceğine karar vermeleri istendi. Bazılarına "şimdi sen içeceksin" dendi, bazılarına "gelecek dönem sen içeceksin", bazılarına da "bunu başka bir katılımcı içecek". İnsanlar kendilerine, hemen şimdi, olabildiğince az miktar yazdılar. Ama gelecekteki kendilerine yazdıkları miktar, bir yabancıya yazdıkları miktara yakındı; bugünkü kendilerine ayırdıklarının kabaca iki katı. Gelecekteki sizin midesi, sizin mideniz gibi hissettirmiyor. O mide, karşıdaki sandalyede oturan bilmediğiniz birinin midesi kadar uzakta.

Bu uzaklığın bir de kör noktası var. 18 ile 68 yaş arasında yaklaşık 19.000 kişiyle yapılan geniş bir araştırmada insanlara iki soru soruldu: son 10 yılda değerleriniz, tercihleriniz, kişiliğiniz ne kadar değişti ve önümüzdeki 10 yılda ne kadar değişecek? Her yaş grubunda aynı örüntü çıktı. İnsanlar geçmişteki değişimlerini büyük, gelecekteki değişimlerini küçük gördüler. 30 yaşındaki biri, 20'sinden bu yana çok değiştiğini söylüyor, ama 40'ına kadar aşağı yukarı böyle kalacağını düşünüyordu. 40'ındaki de aynısını söylüyordu. 50'sindeki de. Araştırmacılar buna "tarihin sonu yanılsaması" adını verdiler; sanki herkes, kendi gelişiminin tam da bugün tamamlandığına inanıyor.

İki bulguyu yan yana koyun: gelecekteki siz hem bir yabancı, hem de sizin onu tanıdığınızı sandığınız bir yabancı. Bugünkü zevklerinizi, önceliklerinizi, canınızın çektiği şeyi ona olduğu gibi giydiriyorsunuz. Onun adına imza atıyorsunuz, onun adına randevu alıyorsunuz, onun adına takvimi dolduruyorsunuz.

Bunun neden böyle olduğu aslında anlaşılır. Şu anki sizin bir bedeni var: ensesi ağrıyor, uykusu var, canı tatlı istiyor. Gelecekteki sizin bedeni yok; sadece bir fikir o. Zihin, elinde olmayan bir şeyi soyut ve genel geçer biçimde temsil eder. Gelecek hafta salı öğleden sonranızı düşündüğünüzde gördüğünüz şey, ayrıntısı silinmiş, yorgunluğu hesaba katılmamış, trafiği olmayan pürüzsüz bir zaman dilimidir. Bir müzakere masasında bir tarafın avukatı var, diğer tarafın yok. Sonuç her seferinde aynı yere varıyor: hesabı gelecekteki kişi ödüyor.

Buraya kadarki tablo karamsar görünebilir, ama içinde saklı bir umut var. O beyin görüntüleme çalışmasındaki en önemli ayrıntı, herkesin aynı çıkmamasıydı. Bazı insanlarda gelecekteki kendilik, bugünküne çok yakın bir yerde duruyordu. Yani bu mesafe sabit bir kader değil, kişiden kişiye değişen ve müdahale edilebilen bir değişken. Gelecekteki sizle aranızdaki ilişki, tıpkı diğer ilişkiler gibi, üzerinde çalışılabilir.

Birinci yol, o yabancıya yüz vermek. Hershfield'ın 2011'de yayımlanan bir başka çalışmasında katılımcılara sanal bir ortamda kendi yüzlerinin yaşlandırılmış hâli gösterildi. Aynadaki kişi onlardı, ama 68 yaşındaydılar: derisi gevşemiş, saçı ağarmış, bakışları aynı. Sonra hepsine varsayımsal bir maaş dağıtımı yaptırıldı. Kendi yaşlı yüzünü görenler, emeklilik hesabına anlamlı biçimde daha fazla pay ayırdılar. Hiç kimse onlara tasarrufun önemini anlatmamıştı. Sadece muhatabın yüzünü göstermişlerdi.

Elinizde öyle bir yazılım olması gerekmiyor. Aynı işi, çok daha basit bir alışkanlık görüyor: gelecekteki kendinize mektup yazmak. Ama genel geçer cümlelerle değil. "Umarım mutlusundur" işe yaramaz, çünkü o mektup bir yabancıya yazılmış bir tebrik kartından ibarettir. İşe yarayan, ayrıntı. 2 yıl sonraki sabahınız hangi odada başlıyor, penceresi nereye bakıyor, kahvenizi hangi bardakla içiyorsunuz, o gün hangi işten korkuyorsunuz. Zihin soyut bir muhatapla pazarlık yapamaz; somut bir muhatapla yapabilir.

İkinci yol, kararı bugünden şimdiki zamana çevirmek. Peter Gollwitzer'ın onlarca çalışmayla test ettiği "eğer, o zaman" planları tam olarak bunu yapıyor. Niyetiniz "bu hafta spor yapacağım" biçiminde kaldığı sürece, uygulamanın tüm yükü gelecekteki kişinin omzundadır; o kişi kararı yeniden vermek zorunda kalır ve yorgun olduğu bir anda yeniden vermek çoğu zaman hayır demektir. Oysa "eğer salı akşam 18.00'de bilgisayarı kapatırsam, o zaman doğrudan çantayı alıp yürüyüşe çıkacağım" cümlesi, kararı bugün veriyor ve yarına yalnızca bir tetikleyiciyi tanıma görevi bırakıyor. Bu tür planları inceleyen kapsamlı derlemeler, etkinin küçük olmadığını, davranış değişikliğinde belirgin bir fark yarattığını gösteriyor. Cümlenin gücü sihirli değil; sadece emri alan kişiye açık adres veriyor.

Üçüncü yol, asimetriyi tersine çevirmek. Madem gelecekteki kişiye maliyet yüklemek kolay geliyor, o kolaylığı iyi bir şey için kullanabilirsiniz. Richard Thaler ve Shlomo Benartzi'nin tasarladığı emeklilik programı bunun ders kitabına girmiş örneği. Çalışanlardan bugün maaşlarından kesinti yapmaları istenmedi; gelecekteki zamlarının bir kısmını şimdiden tasarrufa bağlamaları istendi. Kimse bugünkü hayat standardından fedakârlık etmiş hissetmedi. Programa katılanların tasarruf oranı 40 ay içinde yüzde 3,5'ten yüzde 13,6'ya çıktı. Aynı mantığı küçük ölçekte kurabilirsiniz: bir kursun ücretini önceden ödemek, telefonu akşam 23.00'te kendiliğinden kilitlenecek biçimde ayarlamak, market siparişini aç değilken vermek. Hepsi, gelecekteki sizin irade rezervine hiç dokunmadan işi halleder.

Dördüncü yol, ilişkinin diğer yönünü fark etmek. Sürekli gelecekteki sizden söz ediyoruz, ama siz de birinin geleceğisiniz. Bu sabah lavaboyu boş bulduysanız, çantanızda yedek şarj kablosu çıktıysa, dosyanın adı düzgün konduğu için 30 saniyede bulduysanız, bunları size biri yaptı. Dün geceki siz yaptı. O kişiye teşekkür etmek kulağa tuhaf gelebilir, ama bu fark ediş sandığınızdan çok şey değiştirir: ilişkiyi tek yönlü bir borçlanmadan karşılıklı bir alışverişe dönüştürür. Yarın sabah mutfağa girdiğinizde bulacağınız manzarayı bu akşam siz seçiyorsunuz.

Burada bir sınır çizmek gerekiyor, çünkü bu fikir kolayca kendi zıddına dönüşebiliyor. Gelecekteki kendinize karşı sorumluluk duymak, bugünkü kendinizi sürekli ertelenen bir hizmetkâra çevirmek anlamına gelmiyor. Her anını yatırıma, hazırlığa, verimliliğe adayan biri de aslında aynı hatayı yapıyor; sadece kayırdığı taraf değişiyor. O kişi de bir yabancıya, bu kez bugünkü kendisine, kötü davranıyor. Sağlıklı olan, iki tarafın da masada temsil edilmesi. Bazen doğru karar tasarruf etmektir, bazen de bu akşam o filmi izlemektir; çünkü 10 yıl sonraki siz, hiç dinlenmemiş bir hayatın anılarını taşımak istemez.

Bir de şunu eklemek gerekir: burada anlatılan şey, sıradan bir zihinsel eğilimin nasıl çalıştığı ve gündelik hayatta nasıl yumuşatılabileceği. Ama bir insanın geleceği hiç canlandıramaması, ileriye baktığında sadece boşluk görmesi, bu hissin haftalarca sürüp gündelik işleyişi bozması bambaşka bir alan. Öyle bir durumda ne yapılması gerektiğine internetten okunan yöntemlerle değil, bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşarak karar verilir; bu, zayıflık değil, doğru adrese gitmektir.

Belki de asıl mesele, o yabancıyı tümüyle ortadan kaldırmaya çalışmak değil. Kaldıramazsınız; 10 yıl sonraki kişi gerçekten de bilmediğiniz şeyleri bilecek, bugün tahmin edemediğiniz şeyleri isteyecek. Tarihin sonu yanılsamasının bize öğrettiği tam olarak bu: değişim duracak diye düşünmek, her yaşta yanlış çıkıyor. Yapabileceğiniz şey, bu yabancıyla bir ilişki kurmak. Onu hesaba katmak, ona haber bırakmak, onun adına verdiğiniz sözlerde biraz daha dürüst olmak. Her gün, yarın sabah birinin açacağı bir zarfa bir şeyler koyuyorsunuz. İçine ne koyduğunuzu hatırlamak bile, o zarfı açacak kişiye gösterilmiş bir incelik.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.