Bayat Mısırı Bitirenler: Alışkanlık İradenin İşi Değil

Bölüm metni

Araştırmacılar sinema seyircilerine bir haftalık, tadı gitmiş, çiğnenmeyecek kadar bayat patlamış mısır dağıttı. Salondakiler onu da bitirdi; aynı mısır toplantı odasında verildiğinde neredeyse kimse dokunmadı. Bir şeyi neden yaptığını sanıyorsun — ve gerçekte kim karar veriyor?

Bir sinema salonunun karanlığında, koltuklarına yerleşmiş yüzlerce insan var. Perdede fragmanlar dönüyor, kucaklarda girişte kendilerine uzatılmış birer kova patlamış mısır duruyor. Kimsenin bilmediği bir şey var: bu kovaların bir kısmındaki mısır o sabah patlatılmış, sıcak, çıtır, tuzu üstünde. Diğer kısmındaki ise tam 7 gün önce patlatılmış, açıkta bekletilmiş, yumuşamış, kokusu kaçmış, dişin altında ıslak bir sünger gibi ezilen bir şey. Film başlıyor. Salon boşaldıktan sonra araştırmacılar kovaları topluyor ve tek tek tartıyor.

Bu düzeneği kuranlar, davranış psikolojisi üzerine çalışan David Neal ve Wendy Wood'un yürüttüğü ekipti. Salona girmeden önce katılımcılara sıradan görünen birkaç soru sorulmuştu: sinemaya geldiğinizde genellikle mısır alır mısınız, ne sıklıkla, hep aynı şekilde mi. Bu sorular aslında tek bir şeyi ölçüyordu; kişinin sinemada mısır yemesinin ne kadar köklü, ne kadar otomatik bir alışkanlık olduğunu.

Sonuç, iştah üzerine kurulmuş bütün sezgilerimizi ters yüz ediyor. Sinemada mısır yeme alışkanlığı zayıf olanlar, yani ara sıra alan, bazen almayan insanlar, beklendiği gibi davrandı: bayat mısırı bir avuç tattılar, yüzlerini buruşturdular, kovayı bıraktılar. Taze mısır alanlara kıyasla belirgin biçimde az yediler. Ağızları çalışıyordu, damakları görevini yapıyordu.

Alışkanlığı güçlü olanlar ise bayat mısırı, taze mısır kadar yedi. Neredeyse gram gram aynı miktarda. Üstelik kötü olduğunu fark etmedikleri için değil; film sonrası mısırı değerlendirmeleri istendiğinde bayat olanı gayet net biçimde tatsız, sevimsiz, kötü diye işaretlediler. Yani beğenmediler. Yine de bitirdiler.

Bu noktada insan şöyle düşünmek ister: demek ki bu insanlar dalgın, demek ki iradeleri zayıf, film onları öyle sarmış ki ne yediklerini bilmemişler. Araştırmanın asıl vurucu kısmı tam da bu açıklamayı yıkıyor. Aynı ekip aynı insan profilini bu kez bir sinema salonuna değil, üniversitedeki sıradan bir toplantı odasına aldı. Perde yok, koltuk sırası yok, karanlık yok. Ekranda film değil, birkaç müzik klibi oynuyor. Elde yine aynı kovalar, yine taze ve bayat mısır.

Toplantı odasında sinemada mısır yeme alışkanlığı güçlü olan insanlar, bayat mısırı bıraktı. Herkes gibi davrandılar; tadına baktılar, beğenmediler, yemediler. Dilleri yerindeydi, dikkatleri yerindeydi. Değişen tek şey odaydı.

Aynı araştırma hattında bir ayrıntı daha var ve o ayrıntı meseleyi iyice netleştiriyor. Katılımcılardan bir kısmına mısırı ters elleriyle yemeleri söylendi; sağ elini kullananlar sol elle, sol elini kullananlar sağ elle. Bu küçük beceriksizlik, alışkanlığı güçlü olanların bayat mısır tüketimini düşürdü. Elin kovaya gidiş yolu bozulunca, o otomatik döngü bir yerinden kırılınca, insanlar ne yediklerini yeniden fark etmeye başladı.

Burada anlaşılması gereken şey şu: o insanların yaptığı, "patlamış mısır sevmek" değildi. Yaptıkları şey, koltuğa oturmak, ışıkların sönmesi, perdenin açılması ve elin sağa uzanması arasında yıllar içinde kurulmuş bir bağlantıyı işletmekti. Beyin, tekrarlana tekrarlana, bir sahne ile bir hareketi birbirine dikmişti. Sahne kurulduğunda hareket kendiliğinden geliyordu. Tat, o zincirin içinde bir yerde değildi bile. Bu yüzden bayatlık bir fark yaratmadı; çünkü bayatlık bir tat bilgisi, alışkanlık ise bir yer bilgisidir.

Wendy Wood'un öğrencileriyle yürüttüğü daha eski bir çalışma, günlük hayatın ne kadarının bu şekilde işlediğine dair bir fikir veriyor. İnsanlardan gün boyu ne yaptıklarını düzenli aralıklarla kaydetmeleri istendiğinde, davranışların yaklaşık yüzde 43'ünün neredeyse her gün ve hemen hemen hep aynı bağlamda, aynı yerde, aynı saatte tekrarlandığı görüldü. Günümüzün büyük bir dilimi, her sabah yeniden karar verdiğimiz şeylerden değil, mekânın bize hatırlattığı şeylerden oluşuyor.

Bunun en can sıkıcı tarafı, kendimize kurduğumuz cümlelerde. Akşam dokuzda buzdolabını açan, iş çıkışı aynı sokakta sigara paketine uzanan, yatağa girer girmez telefonu eline alan insan, ertesi gün kendine hep aynı şeyi söyler: iradem yok. Oysa bayat mısır deneyinin gösterdiği şey, iradenin o anda sahneye bile çağrılmadığıdır. İrade, karar anlarında devreye giren bir kastır. Alışkanlıkta karar anı diye bir şey yoktur; ipucu ile hareket arasındaki mesafe o kadar kısalmıştır ki araya bir düşünce sığmaz. Sonra insan, olup bittikten sonra kendini yargılar ve savaşı hiç girmediği bir sahada kaybetmiş sayar.

Peki mesele iradede değil de sahnedeyse, sahneyi değiştirdiğimizde ne oluyor?

Wendy Wood, Leona Tam ve arkadaşlarının başka bir üniversiteye yatay geçiş yapan öğrencilerle yaptığı çalışma tam bu soruyu soruyor. Araştırmacılar öğrencilerin eski okullarındaki spor yapma, gazete okuma, televizyon izleme alışkanlıklarını ölçtüler; sonra yeni okullarında ne yaptıklarına baktılar. Ortaya çıkan tablo şuydu: bir öğrencinin bağlamı büyük ölçüde sabit kaldıysa, örneğin spor salonu yine kampüsün aynı köşesindeyse ve saat yine ders arasıysa, eski alışkanlık yeni yerde de aynen sürüyordu; niyetleri neredeyse hiçbir şey açıklamıyordu. Ama bağlam gerçekten değiştiyse, salon başka bir yere taşındıysa, günün ritmi bozulduysa, eski alışkanlığın öngörü gücü çöküyor ve davranışı belirleyen şey kişinin niyetleri oluyordu.

Yani otomatik pilot, tanıdık pistte iniyor. Pist değişince kokpitte yeniden insan var.

Bath Üniversitesi'nden Bas Verplanken ve ekibi bunu bir adım öteye taşıdı ve buna alışkanlığın kesintiye uğraması dedi. Bir sürdürülebilir ulaşım kampanyasını yüzlerce haneye ulaştırdıklarında, mesajın davranışı gerçekten değiştirdiği tek grup, son birkaç ay içinde taşınmış olanlardı. Aynı bilgi, aynı öneriler, aynı broşür; yıllardır aynı evde oturanlarda neredeyse hiçbir iz bırakmadı. Çünkü onların mutfağı, sokağı, otobüs durağı, sabah ritmi hâlâ eski davranışı fısıldıyordu. Taşınanların ise fısıldayacak bir mutfağı yoktu henüz.

Buradan çıkan şey, kulağa fazla basit geldiği için çoğunlukla es geçilen bir stratejidir: alışkanlığı değiştirmek istiyorsanız, önce kendinizi değil, sahneyi değiştirin.

Bu, hayatı altüst etmek anlamına gelmiyor. İpucu genellikle çok küçük ve çok somuttur. Telefonun şarj yerinin yatak başından koridordaki prize taşınması, uyumadan önceki yarım saati baştan kurar. Kurabiye kavanozunun tezgâhtan çıkıp dolabın üst rafına, gözün doğal hattının dışına gitmesi, akşam yemeğinden sonraki o düşüncesiz uzanmayı ortadan kaldırır. Spor kıyafetlerinin dolapta değil, kapının yanındaki sandalyede durması, sabah çıkışını yeniden yazar. Kanepenin yönünü televizyona bakmayacak biçimde çevirmek, o odada geçen akşamın karakterini değiştirir. Bunların hiçbiri karakter meselesi değildir; hepsi mimari meselesidir.

Saat de bir mekândır aslında. Aynı davranışı günün başka bir saatine taşımak, çoğu zaman onu başka bir odaya taşımak kadar etkilidir; çünkü o saatte kimlerin yanınızda olduğu, ne kadar yorgun olduğunuz, hangi seslerin duyulduğu tamamen değişir.

Ve bir de o kapı vardır: ilk günler. Yeni bir eve taşınmak, iş değiştirmek, dönem başlangıcı, bir çocuğun doğması, uzun bir seyahatten dönmek. Bu anlarda eski ipuçlarının hiçbiri yerinde değildir; koltuk yoktur, karanlık yoktur, perde yoktur. Katherine Milkman ve arkadaşlarının davranış verileri üzerine yaptığı çalışmalar, insanların yeni bir haftanın, yeni bir ayın, yeni bir yaşın başında yeniden başlama eğiliminin ölçülebilir biçimde arttığını gösteriyor. Sembolik bir eşik bile insana temiz bir sayfa hissi veriyor. Ama gerçek taşınmalar bundan çok daha güçlüdür, çünkü orada sembol değil, gerçekten farklı bir mutfak vardır.

Bu pencerenin en önemli özelliği, açık kalma süresidir. Uzun değil. Yeni evde birkaç hafta içinde yeni bir sahne kurulur; buzdolabının yeri, oturulan koltuk, akşam yürünen güzergâh yerleşir ve otomatik pilot yeni pisti öğrenir. Bu yüzden taşınmanın ilk günleri, kolileri açarken verilecek kararların aslında önümüzdeki yılları düzenlediği bir dönemdir. Çayı nerede içeceğinizi o hafta seçersiniz; sonraki 300 sabah o seçimi tekrarlar.

Sahneyi değiştirmek sihir değil elbette. Phillippa Lally ve ekibinin insanları haftalarca izleyerek yaptığı çalışmada, yeni bir davranışın otomatikleşmesi ortalama 66 gün sürdü; ama bu ortalamanın ardında 18 günden 254 güne uzanan çok geniş bir yelpaze vardı. Otomatiklik hissi başta hızlı yükseliyor, sonra yavaşlıyor. Aynı çalışmanın rahatlatıcı bir bulgusu daha var: bir günü kaçırmak süreci bozmuyor. Zincir metaforu insanları gereksiz yere yıkıyor; oysa eğri, tek bir boşluğa aldırmadan yükselmeye devam ediyor.

Bu yaklaşımın nerede yetmediğini de açıkça söylemek gerekir. Kavanozu üst rafa kaldırmak bir düzenleme tekniğidir, bir tedavi değildir. Bir davranış hayatın akışını ciddi biçimde bozuyorsa, yeme düzeni, alkol, madde, kumar ya da kendine zarar veren örüntüler söz konusuysa, ya da geride sürekli bir sıkıntı, umutsuzluk ve kontrol kaybı hissi bırakıyorsa, orada mobilya değil, uzman desteği gerekir. Bunu bir başarısızlık işareti gibi değil, doğru araca başvurmak gibi düşünmek daha isabetli olur.

Bayat mısır deneyinin bize bıraktığı asıl miras, bir davranış tekniği değil belki de. Kendimize baktığımız açının değişmesi. O salonda bayat mısırı bitiren insanlar tembel, aç ya da zayıf değildi; bir odanın hafızasını taşıyorlardı. Alışkanlıklarımız, karakterimizin bir ölçüsü olmaktan çok, geçmişte defalarca bulunduğumuz yerlerin üstümüzde bıraktığı izlerdir. Bu yüzden, akşam yine aynı şeyi yaptığınızda kendinize soracağınız soru "benim neyim var" değil, "burada ne var" olabilir. Çünkü çoğu zaman kavga ettiğimiz şey içimizdeki bir zayıflık değil, oturduğumuz koltuktur.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.