Nefret Ettiğin Şarkıyı Neden Mırıldanıyorsun

Bölüm metni

İlk duyduğunda kapattığın şarkıyı üçüncü haftada mırıldanıyorsun. Şarkı değişmedi, sen de yeni bir şey öğrenmedin — sadece kulağın onu tanıdı. Peki beğeni dediğimiz şeyin ne kadarı gerçekten beğeni, ne kadarı sadece aşinalık?

Bir alışveriş merkezinin koridorunda yürüyorsun. Hoparlörden bir şarkı çalıyor ve o şarkıdan gerçekten hoşlanmıyorsun. Nakaratı ısrarlı, sözleri kolaycı, düzenlemesi kaba. İçinden bir şeyler söylüyorsun, kasadan çıkıyorsun, unutuyorsun. Üç gün sonra duşta, kimsenin duymadığı bir anda, kendini o nakaratı mırıldanırken buluyorsun. Üstelik gayet keyifli mırıldanıyorsun. Bu, gündelik hayatın en küçük ve en sinir bozucu ihanetlerinden biri: zihnin, senin açıkça reddettiğin bir şeyi arkandan sahiplenmiş.

Buradaki mesele zevksizlik değil. Beynin, hakkında hiçbir zaman oy kullanmadığın bir kısayolu var ve o kısayol şöyle işliyor: bir şeye ne kadar çok maruz kalırsan, o şeye o kadar ısınırsın. Başka hiçbir sebep gerekmiyor. Kalitesi artmıyor, sen ikna olmuyorsun, birisi seni etkilemiyor. Sadece tekrar ediyor.

Bunu ilk kez sistemli biçimde gösteren isim, 1968'de Michigan Üniversitesi'nde çalışan psikolog Robert Zajonc'tu. Deneylerinden biri Türkçe konuşan biri için özellikle eğlenceli, çünkü Zajonc Amerikalı öğrencilere Türkçe olduğunu söylediği bir dizi uydurma kelime gösterdi. Nansoma, saricik, afworbu, kadirga gibi, hiçbir anlamı olmayan ses dizileri. Öğrencilerden tek istenen, her kelimenin iyi bir şeyi mi kötü bir şeyi mi kastettiğini tahmin etmeleriydi. Ama Zajonc her kelimeyi eşit sayıda göstermedi. Bazılarını 1 kez, bazılarını 2, bazılarını 5, 10, hatta 25 kez ekrana getirdi. Sonuç şaşırtıcı derecede düzenliydi: bir kelime kaç kez görülmüşse, o kelimenin iyi bir şey anlamına geldiği tahmini o kadar güçleniyordu. Öğrenciler bilmedikleri bir dilin bilmedikleri kelimelerini, sırf sık gördükleri için sevimli buldular.

Zajonc aynı örüntüyü Çince karakterlerle, sonra da yıllık fotoğraflarındaki yabancı yüzlerle tekrarladı. Her seferinde aynı eğri çıktı. Bu bulgu literatüre "salt maruz kalma etkisi" adıyla girdi ve o günden bugüne 200'ün üzerinde çalışmada sınandı, defalarca doğrulandı.

İşin asıl rahatsız edici tarafı 1980'de geldi. Zajonc ve meslektaşı Wilson, insanlara düzensiz çokgen şekilleri gösterdiler; ama öyle bir hızda gösterdiler ki, her biri ekranda yaklaşık 1 milisaniye kaldı. Yani göz kırpmanın yüzde biri kadar. Sonra katılımcılara iki soru sordular. Birincisi: bu şekli daha önce gördünüz mü? Cevaplar tesadüf düzeyindeydi; kimse hatırlamıyordu, atsalar aynı sonucu alırlardı. İkincisi: bu şekli beğendiniz mi? Burada tesadüf yoktu. İnsanlar daha önce hızlıca gösterilmiş şekilleri sistematik olarak daha çok beğendiler. Hatırlamıyorlardı ama seviyorlardı.

Bunun neden olduğuna dair en ikna edici açıklama, "işleme akıcılığı" dediğimiz şey. Beynin bir uyaranı çözmek için harcadığı çabayı sürekli ölçüyor. Bir şeyi daha önce işlediyse, ikinci karşılaşmada aynı sinirsel yolu daha az enerjiyle kat ediyor. İşte bu kolaylık hissi, saf bir haz sinyali olarak yukarı çıkıyor. Ama yukarıda, bilinçli aklın olduğu katta, o sinyalin etiketi yok. Nereden geldiği yazmıyor. Sen de doğal olanı yapıyor, sinyali önündeki nesneye yapıştırıyorsun. "Bu şekil güzelmiş." "Bu kelime hoşuma gitti." "Bu şarkı aslında fena değil."

Yani beğeni sandığın şeyin bir kısmı, aslında tanımanın rahatlığı. Zihnin sana "bu iyi" demiyor; "bunu çözmek beni yormadı" diyor. Sen çeviriyi yanlış yapıyorsun.

Şimdi alışveriş merkezine dönelim. Bir popüler şarkı bu mekanizmayı avlamak için neredeyse tasarım harikası. Durham Üniversitesi'nden Kelly Jakubowski ve ekibi, binlerce insanın kafasına takılan melodileri inceleyip ortak bir iskelet buldular: kafaya takılan parçalar genellikle daha hızlı tempolu oluyor, melodik hattı çok yaygın bir şekil çiziyor, yani yükselip sonra iniyor, ama bu tanıdık şeklin içine bir yerde beklenmedik bir aralık sıkıştırıyor. Yani hem tamamen tahmin edilebilir hem küçük bir pürüzü var. Beynin bunu ilk seferde kolayca öğreniyor, ama o pürüz yüzünden konu tam kapanmıyor.

Bir de şu var: bu şarkıları sen seçmiyorsun. Markette, dolmuşta, dizinin arasındaki reklamda, kafede duyuyorsun. Dikkatini vermiyorsun bile. Oysa salt maruz kalma etkisi tam da dikkat vermediğinde en güçlü çalışıyor; farkında olmadığın tekrar, farkında olduğun tekrardan daha etkili. Çünkü savunmanı kurmuyorsun. "Yine bu şarkı, sıkıldım artık" diyebilmen için önce şarkının çaldığını fark etmen lazım. Fark etmiyorsun. Sayaç yine de işliyor.

Melodinin yapışmasını kolaylaştıran bir başka etken de yarıda kesilmesi. Araştırmacılar, bir parçanın sonunu duymadan ortamdan ayrılmanın, o parçanın sonradan kafada dönme ihtimalini artırdığını görüyor. Zihin tamamlanmamış bir cümlenin peşini bırakmıyor, kendi kendine bitirmeye çalışıyor. Ve o mırıldanmalar en çok ne zaman yüzeye çıkıyor? Zihnin boşta gezdiği anlarda. Duşta, yürürken, bulaşık yıkarken, uykuya dalarken. Yani tam da senin dur deme ihtimalinin en düşük olduğu anlarda.

Bu arada, ısrarcı bir melodiden kurtulmanın tuhaf ama denenmiş bir yolu var. Reading Üniversitesi'nde yapılan bir çalışma, sakız çiğnemenin kafaya takılan şarkıların sıklığını azalttığını gösterdi. Sebep muhtemelen şu: içinden şarkı söylemek, ağız ve dil kaslarının sessiz bir provasını gerektiriyor. Çeneni başka bir işle meşgul ettiğinde, o provanın yeri doluyor.

Aynı kısayol sadece melodilerle çalışsaydı, gündelik hayatta pek bir maliyeti olmazdı. Ama çalışmıyor.

Sabah aynaya bakıyorsun, fena görünmüyorsun. Aynı gün biri fotoğrafını çekiyor ve fotoğraftaki insan sana yabancı geliyor. Yüzün bir tarafı sanki daha ağır, gülüşün yamuk, bir yerde bir terslik var. Bunu tembelce "kamera kötü çekmiş" diye açıklarız. 1977'de yayımlanan bir çalışma başka bir açıklama sundu. Araştırmacılar kadın katılımcıların hem gerçek fotoğraflarını hem de ayna görüntüsü gibi yatay çevrilmiş hallerini bastılar ve iki kareyi yan yana koyup hangisini beğendiklerini sordular. Katılımcılar ayna görüntüsünü tercih etti. Sonra aynı iki kareyi o kişilerin yakın arkadaşlarına gösterdiler. Arkadaşlar tam tersini, yani gerçek fotoğrafı seçti.

Kimse burada güzellik hakkında konuşmuyordu. Herkes sadece daha çok gördüğü yüzü seçiyordu. Sen kendini ömrün boyunca aynada görüyorsun, arkadaşların seni karşıdan görüyor. İki taraf da alışkın olduğu yüzü doğru yüz sanıyor. Fotoğraftaki o hafif yabancılık hissi, bir estetik yargı değil; sadece bir tanımama sinyali.

Aynı sayaç insan ilişkilerinde de dönüyor. 1950'de bir üniversite yerleşkesindeki evli öğrenci lojmanlarında yapılan klasik bir çalışma, insanların kimlerle arkadaş olduğunu haritaladı ve en güçlü belirleyicinin ortak ilgi alanları ya da benzer geçmiş değil, kapıların birbirine uzaklığı olduğunu buldu. Merdivene ya da posta kutularına yakın oturanların arkadaş sayısı belirgin biçimde fazlaydı; çünkü herkes gün içinde önlerinden geçiyordu.

Bunun daha keskin bir versiyonunu 1992'de iki araştırmacı kurguladı. Bir üniversitede kalabalık bir psikoloji dersine, 4 farklı kadın öğrenci olarak katıldılar. Kimse kimseyle konuşmadı, soru sorulmadı, tanışılmadı. Tek fark katılım sayısıydı: biri derse hiç girmedi, biri 5 kez girdi, biri 10, biri 15. Dönem sonunda sınıfa bu kişilerin fotoğrafları gösterildi ve ne kadar çekici ve sempatik buldukları soruldu. Sıralama, katılım sayısının sıralamasıydı. Öğrenciler o insanları hatırlamıyordu bile. Sadece daha az yabancıydılar.

Buradan çıkarılacak sonuç "tanıdıklık kötüdür" değil. Tam tersine, bu mekanizma büyük ölçüde işine yarıyor. Yeni bir şehirde ilk hafta her sokak seni yorar, üçüncü ay aynı sokaklar seni dinlendirir. Yeni bir işte ilk gün her şey tehdit gibi görünür, sonra ortam yumuşar. Beynin, tekrar eden şeyin tehlikeli olmadığını öğrenmiş; bu son derece makul bir istatistik.

Sorun, bu sayacın çıktısının kararlarına, sen fark etmeden karışması. Bir markanın adını yüzüncü kez duyduğunda hissettiğin güven, o markayla ilgili topladığın kanıttan gelmiyor olabilir. Reklamın işi ürünü anlatmak değil, çoğu zaman sadece sayacı çevirmek. Aynısı fikirler için de geçerli. 1977'de yapılan bir çalışma, insanlara aynı iddiaları haftalar arayla tekrar tekrar gösterdiğinde, o iddiaların doğru bulunma oranının arttığını gösterdi. İddiaya yeni bir kanıt eklenmiyordu; sadece cümle tanıdık hale geliyordu. Tanıdık cümleyi işlemek kolay, kolay işlenen cümle doğru hissettiriyor.

Bunun pratikte tek bir savunması var, o da soruyu ikiye ayırmak. Bir şeyi beğendiğini fark ettiğinde ya da bir iddiaya inanmaya başladığında kendine şunu sor: bunu iyi bulmamı sağlayan yeni bir şey mi öğrendim, yoksa sadece çok mu duydum? Bu soruyu sormak etkiyi ortadan kaldırmıyor, ama etiketi geri yapıştırıyor. Sinyalin nereden geldiğini bildiğinde onu kararına daha az karıştırıyorsun.

Sayacın ters yönde çalışan bir yüzü daha var ve orası daha faydalı. Yeni bir şeye ilk temasın neredeyse her zaman haksız biçimde olumsuzdur. Yeni bir müzik türü, yeni bir spor, yeni bir yazılım, yeni bir insan. İlk karşılaşmadaki o hafif itilme hissinin önemli bir kısmı, o şeyin kötü olmasından değil, beyninin onu işlerken yorulmasından geliyor. Bunu bildiğinde makul bir kural koyabilirsin: bir şeyi tek denemede yargılama, ona küçük bir tekrar bütçesi ayır. Sevmediğini düşündüğün müziği 5 kez dinle, ilk gün tuhaf gelen o rutini 2 hafta sürdür, ilk buluşmada sana mesafeli görünen kişiye ikinci bir sahne ver. Bütçe bitince hâlâ sevmiyorsan, artık gerçekten sevmiyorsundur. O yargı senin.

Bu kısayolun sınırı da var, yoksa dünyanın en çok tekrar eden şeyi en sevdiğimiz şey olurdu. Tekrar belli bir noktadan sonra doyuma dönüyor; en sevdiğin şarkıyı arka arkaya 40 kez dinlersen ondan soğursun. Alışveriş merkezindeki o nakaratın birkaç hafta sonra ölmesinin sebebi de bu. Eğri önce yükseliyor, sonra düşüyor. Yani zihnin seni sonsuza kadar kandırmıyor; sadece ilk turlarda önde başlıyor.

Son bir not. Kafaya takılan melodiler insanların büyük çoğunluğunda, haftada en az birkaç kez görülen sıradan bir zihin faaliyeti. Ama bir müzik parçası ya da bir düşünce zihninde saatlerce, günlerce, senin durduramadığın bir ısrarla dönüyor, uykunu bölüyor ve seni gerçekten kaygılandırıyorsa, bu artık ilginç bir psikoloji sohbeti konusu değil. Orada tek doğru adres bir ruh sağlığı uzmanı; ne bu metin ne de internetteki bir liste onun yerini tutar.

Geri kalanımız için mesele daha küçük ve daha ilginç. Duşta mırıldandığın o nakarat sana zevkin hakkında hiçbir şey söylemiyor. Beyninin tuttuğu bir sayacın sesi o. Ve o sayaç sadece şarkılar için değil, gördüğün yüzler, duyduğun cümleler, önünden geçen insanlar için de dönüyor. Tanıdıklık bir oy değil, bir sayım. İkisini karıştırmadığın gün, kendi tercihlerinin ne kadarının gerçekten senin olduğunu daha net görürsün.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.