Gümüş Madalya Neden Bronzdan Daha Çok Acıtır

Bölüm metni

Kürsüde üç kişi var. Kazanan gülüyor, bu belli. Ama kameralar yavaşlatılıp yüzler tek tek puanlandığında ortaya tuhaf bir şey çıkıyor: üçüncü olan, ikinci olandan belirgin biçimde daha mutlu.

Kürsüye çıkmadan önce üçü de aynı şeyi yapar: nefeslerini toparlar, formalarını düzeltir, kalabalığa bakarlar. Sonra sıralama başlar. Ortada altın, sağda gümüş, solda bronz. Fotoğrafçılar öne eğilir, bayraklar yükselir, marş çalar. Ve o kareye dikkatle bakan herkesin er geç fark ettiği tuhaf bir şey olur: kürsünün en alt basamağındaki insan, çoğu zaman orta basamaktakinden daha mutlu görünmektedir.

Bu, ilk duyulduğunda bir yanlış anlama gibi gelir. Sıralama açıktır. Gümüş madalya, bronzdan objektif olarak daha iyi bir sonuçtur. Dünyanın en zorlu turnuvasında ikinci olmak, üçüncü olmaktan daha büyük bir başarıdır. Herhangi bir ölçüye vurun, gümüş kazanır. Ama insan zihni, sonucun kendisini ölçmez. Sonucu, olabilecek en yakın alternatifle karşılaştırır. Ve o alternatif, iki sporcu için tamamen farklı bir yerde durmaktadır.

Bunu ilk kez sistemli biçimde inceleyen çalışma, 1992 Barselona Olimpiyatları'ndan geliyor. Victoria Medvec, Scott Madey ve Thomas Gilovich adlı üç psikolog, oyunların televizyon görüntülerini topladılar. İki an seçtiler: sporcunun sonucu öğrendiği ilk saniyeler ve birkaç saat sonraki madalya töreni. Sonra bu görüntüleri sesi kapatarak, sporcuları tanımayan, hangi madalyanın kime gittiğini bilmeyen kişilere izlettiler. Tek bir soru sordular: bu insanın yüzü ne kadar mutlu? 1 tam bir ıstırap, 10 tam bir coşku olacak şekilde puan verin.

Sonuç öğrenildiği anda gümüş madalya sahiplerinin ortalama puanı 4,8 çıktı. Bronz madalya sahiplerininki 7,1. Aradaki fark küçük değil, neredeyse ölçeğin dörtte biri kadar. Ve bu fark, saatler sonra, herkesin madalyası boynunda kürsüde dururken bile kapanmadı: gümüşte 4,3, bronzda 5,7. Yani madalyanın ağırlığı elde tutulurken bile, ikinci olan üçüncü olandan daha az mutlu görünüyordu.

Araştırmacıların açıklaması sade ve rahatsız edici ölçüde ikna edici. Zihin, olan şeyi değerlendirirken hemen yanı başında bir "az kalsın" dünyası kurar. Psikolojide buna karşıolgusal düşünme deniyor: olmayan ama olmasına ramak kalan senaryoyu kafada canlandırma alışkanlığı. Ve bu senaryo rastgele seçilmez; en yakın, en kolay hayal edilen, en az değişiklikle ulaşılabilecek olan seçilir.

Gümüş madalya sahibi için o en yakın dünya, altındır. Bir saniyenin onda biri, bir puan, bir hakem kararı, tek bir hamle. Zihin oraya gitmemek için direnemez, çünkü oraya gitmek çok kolaydır. Bronz madalya sahibi için ise en yakın dünya yukarıda değil, aşağıdadır: dördüncülük. Madalyasızlık. Kürsüye hiç çıkamamak, o fotoğrafta hiç yer almamak, adı hiç anılmamak. Bronz madalyalı sporcu, kıl payı kaçırdığı şeyi değil, kıl payı yakaladığı şeyi düşünür.

Aynı araştırmacılar bunu yüz ifadeleriyle sınırlı bırakmadılar. Sporcuların yarış sonrası konuşmalarını da incelediler ve dil düzeyinde de aynı ayrımı buldular. Bronz madalyalı sporcuların cümlelerinde "en azından" kalıbı belirgin biçimde daha sık geçiyordu: en azından kürsüye çıktım, en azından eve bir madalyayla dönüyorum. Gümüş madalyalıların cümleleri ise ısrarla geriye, o tek ana dönüyordu: keşke şurada, keşke son bölümde. Aynı bulguyu, olimpiyat ışıltısından çok uzakta, 1994'te New York eyaletinde düzenlenen amatör bir spor organizasyonunda da test ettiler ve sonuç değişmedi. Demek ki mesele dünya çapında bir sahnenin baskısı değil, sıralamanın kendisinde gizli bir şeydi.

Sonraki yıllar bu bulguyu hem güçlendirdi hem de inceltti. 2004 Atina Olimpiyatları'nda David Matsumoto ile Bob Willingham, judo müsabakalarında 35 ülkeden 84 sporcunun yüzünü, mücadelenin bittiği andan itibaren tek tek kodladılar. Sonuç çarpıcıydı: altın kazanan 14 sporcunun 13'ü, bronz kazanan 26 sporcunun 18'i o ilk anda gülümsedi. Gümüş kazananların hiçbiri gülümsemedi. Yüzlerinde en sık görülen ifade üzüntüydü. Madalya töreninde ise neredeyse herkes gülümsüyordu, çünkü tören gülümsemeyi gerektirir; ama gümüş madalyalıların gülümsemesi, gözün etrafındaki kasların katıldığı o kendiliğinden, samimi gülümsemeden çok, sosyal bir gülümsemeye benziyordu.

Judo örneği aynı zamanda önemli bir uyarı da içeriyor, çünkü orada turnuva yapısı işin içine karışır. Judoda gümüş madalya son maçı kaybederek alınır, bronz madalya ise son maçı kazanarak. Yani ikinci olan sporcu sahadan bir yenilgiyle, üçüncü olan sporcu bir galibiyetle ayrılır. Bu tek başına yüzlerdeki farkı açıklayabilir mi? Kısmen evet. Bu yüzden 2021'de yayımlanan çok daha geniş bir çalışma önemli. William Hedgcock ve meslektaşları, 2000 ile 2016 arasındaki beş yaz olimpiyatından, 67 ülkeden, 142 farklı yarışmadan toplam 413 sporcunun kürsüdeki yüz ifadelerini bu kez insan gözüyle değil, yüz ifadesi analizi yazılımıyla ölçtüler. Farklı yıllar, farklı branşlar, farklı turnuva yapıları. Temel örüntü ayakta kaldı: bronz madalya sahipleri gümüş madalya sahiplerinden daha sık gülümsüyordu, altın madalya sahipleri ise hepsinden mutluydu.

Yani bu bir kamera hilesi ya da tek bir olimpiyata özgü tesadüf değil. Karşılaştırma noktası, sonucun kendisinden daha güçlü bir duygu belirleyicisi. Kürsüdeki üç insanın hiçbiri, aslında madalyasına bakarak hissetmiyor. Her biri, yanında taşıdığı görünmez bir dördüncü şeye bakıyor: hemen yukarıdaki ya da hemen aşağıdaki, olmamış ama olabilirmiş dünyaya.

Bu bulgunun asıl değeri olimpiyatlarda değil, çünkü hayatımızın büyük kısmı zaten kürsü sıralamalarından oluşuyor, sadece madalya dağıtılmıyor. Son iki adaydan biriydiniz ve diğeri işe alındı. Sınavda üç puanla kaçırdınız. Teklifiniz son turda elendi. Ev başkasına satıldı. Bu anların hepsinde beyniniz, hiç izin istemeden, sizin adınıza bir karşılaştırma seçer. Ve seçtiği karşılaştırma, çoğu zaman en yakın olanıdır; en yararlı olan değil.

Yapılabilecek ilk şey, o karşılaştırmayı görünür kılmak. Çünkü karşıolgusal düşünme sessiz çalışır. Siz "kötü hissediyorum" diye kaydedersiniz, oysa olan şey şudur: zihniniz belirli bir alternatif dünyayı sahneye koydu ve siz o dünyayla kendinizi kıyaslıyorsunuz. Kendinize açıkça sorun: şu anda neyle karşılaştırıyorum? Cevabı yüksek sesle söylemek bile etkiyi zayıflatır, çünkü otomatik bir süreci isteğe bağlı bir sürece dönüştürür. "Kötüyüm" cümlesi savunulamaz; "kendimi, o soruyu doğru yapmış olduğum bir versiyonumla kıyaslıyorum" cümlesi ise üzerinde konuşulabilir bir şeydir.

İkinci nokta, "keşke"yi tamamen susturmaya çalışmamak. Çünkü yukarı doğru karşılaştırmanın gerçek bir işlevi var. Bu alanda uzun yıllar çalışan Neal Roese'nin vurguladığı gibi, "keşke şöyle yapsaydım" düşüncesi kötü hissettirir ama aynı zamanda hazırlar: bir sonraki sefer için ne yapılacağını gösterir. Sorun keşkenin varlığı değil, keşkenin işini bitirdikten sonra da sahnede kalması. Bu yüzden pratik ayrım şu: keşkenin bir öğrenme görevi vardır, bir de duygu üretme yan etkisi. Görevini yerine getirdiği anda dosyayı kapatmak gerekir.

Bunun somut hali basit. Bir "keşke" cümlesi kurduğunuzda, onu tek bir gelecek cümlesine çevirin. "Keşke daha erken başlasaydım" değil, "bir dahaki sefere hazırlığa üç hafta önce başlıyorum." "Keşke o soruyu atlamasaydım" değil, "sınavda zaman kontrolü için şu yöntemi deneyeceğim." Cümle geleceğe döndüğü anda karşıolgusal düşünme bir plana dönüşür. Ve gelecek cümlesini yazdıktan sonra aynı keşkeye onuncu kez dönmenin size öğreteceği yeni hiçbir şey yoktur; o noktadan sonrası yalnızca acı üretimidir.

Üçüncüsü, "en azından" cümlesinin hakkını teslim etmek. Bunu kendini kandırmak sanan çok kişi var, oysa bronz madalyalı sporcunun "en azından kürsüdeyim" düşüncesi bir yalan değil, bir gerçektir. Sadece dikkatin başka bir yöne çevrilmiş halidir. Buradaki tek kural şu: söylediğiniz şey doğru olsun. Uydurma bir teselli işe yaramaz, hatta insanı sinirlendirir. Ama "iki yüz kişi başvurdu, son ikiye kaldım" cümlesi doğruysa, onu kurmakta hiçbir sakınca yok. Zihniniz zaten bir karşılaştırma yapacak; hangisini yapacağına siz de bir miktar karışabilirsiniz.

Dördüncüsü, zamanlama meselesi. Bu iki düşünme biçimini aynı anda çalıştırmaya kalkmak yorucudur. Kaybın hemen ardından gelen ilk saatler analiz saatleri değildir; o saatlerde yapılacak şey duyguyu geçirmek, insanın kendine karşı biraz nazik olmasıdır. Analiz, duygunun tepesi düştükten sonra yapılır ve o zaman çok daha isabetli olur. Ramak kalmışlığın sıcak anında yapılan çıkarımlar genellikle abartılıdır: insan tek bir hamleye koca bir kimlik yükler.

Son olarak, bu bulgunun en sinsi tarafına dikkat etmek gerekiyor. Bazı insanlar hayatlarını sürekli o gümüş basamakta geçirir. Hep neredeyse. Hep az kalsın. Bir kez ikinci olmak yönetilebilir bir duygudur; yıllarca kendini eşiğin bir adım berisinde tanımlamak ise farklı bir şeydir. Eğer o "az kalsın" düşüncesi haftalarca geçmiyor, uykuyu, iştahı, ilişkileri, işe gitme gücünü etkiliyorsa, bu artık bir bakış açısı ayarıyla çözülecek bir konu değildir ve orada yapılacak en doğru şey, alanında yetkin bir ruh sağlığı uzmanına başvurmaktır. Kendi kendine uygulanan düşünce teknikleri, gerçek bir tıkanmanın yerine geçmez.

Kürsü fotoğrafının bize öğrettiği asıl şey şu: o üç insan da aynı yarışı koştu, aynı sonucu aldı, aynı dakikada aynı sahnede durdu. Aralarındaki duygu farkını yaratan, ellerindeki metal değil, kafalarındaki kıyas. Ve kıyas, madalyanın aksine, dağıtıldıktan sonra da değiştirilebilen bir şey. Bir gecede değil, bir cümleyle değil; ama fark ede fark ede, her seferinde bir tık.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.