Öğretmene Yalan Söylediler, Çocuklar Gerçekten Zekileşti

Bölüm metni

Bir sınıfın öğrencilerinden yirmisi tamamen rastgele seçildi ve öğretmenlerine "bu çocuklar bu yıl birden parlayacak" dendi. Tek değişen şey öğretmenin kafasındaki cümleydi — ama yıl sonunda farkı testler ölçtü. Peki bugün senin hakkındaki cümleyi kim kurdu, sen kimin hakkında kurdun?

1964 yılının bahar aylarında, San Francisco'nun hemen güneyindeki sıradan bir devlet ilkokulunda, sıradan bir sabah, çocuklara bir test dağıtıldı. Kâğıdın üstündeki ad kimsenin dilinin dönmediği türdendi: Harvard Test of Inflected Acquisition. Adı bilerek anlaşılmaz seçilmişti; biz buna kısaca Harvard testi diyelim. Öğretmenlere anlatılan şuydu: bu, Harvard'da geliştirilmiş yeni bir ölçüm aracıdır ve çocuğun bugünkü başarısını değil, önümüzdeki 12 ay içinde kimin ani bir zihinsel sıçrama yaşayacağını öngörür. Yani bugün ortalama görünen bir çocuk bile bu testte işaretlendiyse, yıl bitmeden ciddi bir açılma yaşayacaktır.

Böyle bir test yoktu. O ad tamamen uydurulmuştu. Çocukların çözdüğü şey, o dönem yaygın olarak kullanılan standart bir genel yetenek testiydi ve kimsenin gelecekteki sıçramasını falan öngörmüyordu. Yalanı kuran iki kişiydi: Harvard'dan psikolog Robert Rosenthal ve okulun müdürü Lenore Jacobson. Jacobson, Rosenthal'in beklentiler üzerine yazdığı bir yazıyı okumuş ve ona aşağı yukarı şunu yazmıştı: bunu bir gün gerçek bir sınıfta denemek isterseniz, benim okulum hazır.

Asıl deney testte değildi, testten sonra gelen listedeydi. Yeni öğretim yılı açıldığında her öğretmene, kendi sınıfından birkaç ismin yazılı olduğu bir kâğıt verildi. Bunlar sıçrama yapacak çocuklardı. Sınıf mevcudunun yaklaşık yüzde 20'siydi. Ve o isimler testin sonucuna göre değil, rastgele sayı tablosuna göre seçilmişti. Listedeki çocukla listede olmayan çocuk arasındaki tek fark, öğretmenin kafasındaki farktı. Bu cümle, bütün deneyin özeti sayılır. Çocuklara hiçbir şey söylenmedi. Ailelere hiçbir şey söylenmedi. Değiştirilen tek değişken, yetişkinin o çocuğa bakarken taşıdığı beklentiydi.

Rosenthal bu fikri sınıfa getirmeden önce laboratuvarda denemişti. 1963'te meslektaşı Kermit Fode ile birlikte, psikoloji öğrencilerine labirentte koşturmaları için beyaz fareler dağıttı. Bir kısmına dediler ki, sizin fareleriniz labirent çözmede üstün olacak şekilde nesillerdir seçilerek üretildi. Diğerlerine, sizinkiler bu konuda zayıf soydan geliyor, dediler. Fareler arasında hiçbir fark yoktu; hepsi aynı laboratuvar hayvanlarıydı. Beş günün sonunda üstün olduğu söylenen fareler daha çok doğru dönüş yaptı, daha hızlı öğrendi. Öğrenciler sonradan anlattı: zeki farelerini daha çok elimize aldık, daha nazik tuttuk, onlardan daha çok hoşlandık. Bir kemirgen bile bir insanın beklentisini avuçtan hissedebiliyorsa, sıralarda oturan yedi yaşındaki bir çocuk aynı şeyi yüzden hissetmez mi? Soru buydu.

Bir okul yılı geçti. Aynı test aynı çocuklara tekrar uygulandı. Listedeki çocuklar ortalama 12 puan civarında bir artış gösterdi; listede olmayanlar 8 puan civarında. Aradaki fark, bütün okula yayıldığında yaklaşık 4 puandı; kulağa mütevazı geliyor. Ama tablo sınıf düzeylerine ayrıldığında manzara değişti. Birinci sınıflarda sıçrayıcı diye işaretlenen çocuklar ortalama 27 puanın üzerinde artış gösterdi, işaretlenmeyenler ise 12. İkinci sınıflarda işaretlenenler 16,5 puan, diğerleri 7 puan kazandı. Yukarı çıkıldıkça etki eriyordu; beşinci ve altıncı sınıflarda neredeyse hiç yoktu.

Bu yaş eğrisi, bulgunun en ilginç yeriydi. Araştırmacıların kendi açıklaması şuydu: küçük çocuklar hâlâ şekillenme hâlindedir; ayrıca öğretmen onları henüz tanımaz, kafasında onlara ait yerleşmiş bir dosya yoktur. Altıncı sınıf öğretmeni ise çocuğun beş yıllık sicilini biliyordur; dışarıdan gelen bir kâğıt o dosyayı kolay kolay değiştirmez.

Kitapta bildirilen ikinci bulgu ise daha rahatsız edici. Listede olmayan bazı çocuklar da o yıl ciddi biçimde ilerledi. Beklenmedik biçimde. Öğretmenler bu çocukları tarif ederken onlar hakkında daha olumsuz konuştu: daha az uyumlu, daha az sevimli, daha az ilgi çekici. Yani bir çocuğun izinsiz gelişmesi, yetişkinin gözünde bir kazanç değil, kafa karıştırıcı ve biraz da can sıkıcı bir şeydi. Beklentinin gücü sadece bir kapı açmıyordu; açılmayan kapıların önündekileri de işaretliyordu.

Rosenthal ve Jacobson bulgularını 1968'de bir kitapta topladı: Pygmalion in the Classroom, yani Sınıftaki Pygmalion. Ad, yonttuğu heykele âşık olan ve heykeli canlanan efsanevi yontucudan geliyordu. Kitap büyük ses getirdi, tartışma yarattı ve yarım yüzyıldır dinmeyen bir soruyu ortaya attı: peki öğretmen tam olarak ne yapıyor?

Çünkü öğretmenler kimseye "sen zekisin" demedi. Böyle bir talimat almadılar. Rosenthal, sonraki yıllarını tam da bu boşluğu doldurmaya harcadı; yüzlerce kayıt, gözlem ve çalışma taradı ve beklentinin taşındığı dört kanal tarif etti. Birincisi iklim. Yüksek beklenti duyduğunuz insana farkında olmadan daha sıcak davranırsınız: daha çok göz teması, daha çok baş sallama, gövdeyi ona doğru eğme, sesin biraz yumuşaması. İkincisi girdi. O çocuğa daha çok şey öğretirsiniz, daha zorunu verirsiniz, konuyu bir adım ileri götürürsünüz. Üçüncüsü çıktı. Ona konuşma fırsatı verirsiniz; soruyu sorduktan sonra cevabı beklersiniz. Dördüncüsü geri bildirim. Cevabı yanlışsa bile ayrıntılı konuşursunuz, nerede saptığını gösterirsiniz; oysa beklentisi düşük olan çocuğun yanlış cevabında çoğu zaman kısa bir "peki" deyip geçilir.

Bu dördünün ortak yanı şu: hiçbiri karar değil. Kimse sabah kalkıp "bugün Ayşe'ye üç saniye, Mehmet'e yarım saniye bekleyeceğim" demez. Bir soruyu sorduktan sonra cevabı ne kadar beklediğiniz, saliseler meselesidir ve tamamen kafanızdaki tahmine bağlı çalışır. Zaten yapamayacağını düşündüğünüz birinin sessizliğini utanç sanıp araya girersiniz; yapabileceğini düşündüğünüz birinin sessizliğini düşünme sanıp beklersiniz. İkisi de iyi niyettir. Sonuçları aynı değildir.

Burada dürüst olmak gerekiyor, çünkü bu deney efsaneleşirken gerçek boyutundan büyütüldü. Eleştiriler ciddiydi. Robert Thorndike, kullanılan testin özellikle en küçük sınıflarda güvenilmez sonuçlar verdiğini, bazı başlangıç puanlarının inanılmayacak kadar düşük çıktığını gösterdi; düşük tabandan ölçülen bir puan zaten yükselmeye meyillidir. Tekrarlama denemelerinin çoğu, ilk kitaptaki çarpıcı büyüklükte bir etki bulamadı. Stephen Raudenbush, 18 ayrı deneyi bir araya getirdiğinde belirleyici ayrıntıyı yakaladı: öğretmen, beklenti kendisine aşılanmadan önce çocukları iki haftadan uzun süredir tanıyorsa etki neredeyse sıfırlanıyordu. Lee Jussim ve Kent Harber'ın 35 yıllık literatürü taradıkları değerlendirme de aynı yere varıyor: sınıfta kendini gerçekleştiren kehanet gerçektir, ama tipik olarak küçüktür, kolay kırılır ve en çok da hakkında henüz kanaat oluşmamış ya da zaten bir etiket taşıyan çocuklarda görülür.

Bu ölçülü sonuç, ilk manşetten daha kullanışlıdır aslında. Çünkü size etkinin nerede saklandığını söylüyor: ilk izlenim anında. Yeni işe başlayan biri, yeni sınıfa gelen çocuk, ilk toplantı, tanışmanın ilk iki haftası. İnsan hakkındaki dosya o aralıkta yazılıyor ve bir kez yazıldıktan sonra dışarıdan gelen bilgiyle kolay değişmiyor. Aynı mekanizmanın karanlık tarafı da var; literatürde buna Golem etkisi deniyor: düşük beklenti de aynı dört kanaldan, belki daha da sadakatle taşınıyor.

Ve bunun boş övgüyle hiçbir ilgisi yok. O sınıflardaki çocuklara kimse "sen özelsin" demedi; onlara söylenen tek bir kelime yoktu. Değişen şey tamamen yetişkinin davranışıydı. Dolayısıyla uygulanabilir olan da söz değil, davranış: sorduktan sonra kaç saniye beklediğiniz, kaç kez daha deneme hakkı verdiğiniz, yanlış cevaba ayrıntılı mı yoksa geçiştirici mi karşılık verdiğiniz, önüne koyduğunuz işin zorluk seviyesi. Sıcaklığı taklit edemezsiniz, insan bunu anında sezer. Ama bekleme süresini ve verdiğiniz işin zorluğunu bilinçli olarak yönetebilirsiniz; ilginçtir, davranış değiştiğinde kanaat de peşinden geliyor.

Bir sınırı da net çizmek gerek. Bir çocuğun öğrenmesinde süregelen, belirgin bir zorluk varsa, bu bir beklenti ayarı meselesi değildir. Okumada, dikkatte, konuşmada ya da davranışta ısrarlı bir tıkanma görülüyorsa yapılacak şey daha çok inanmak değil, alanında uzman birine değerlendirtmektir. Beklentiyi bir tedavi yerine koymak, gerçek desteğin gecikmesi demektir; bu deneyin söylediği şey o değil.

Altmış yılın sonunda tartışma yer değiştirdi. Artık soru "böyle bir şey var mı" değil, "ne zaman, ne kadar ve kimde" oldu. Geriye kalan asıl bulgu belki de şu: o okulda ölçülen şey çocukların zihni değildi. Ölçülen şey yetişkinlerin zihniydi. Bir sınıfta, bir evde ya da bir ofiste taşıdığınız o görünmez dosya, karşınızdaki insana asla açıkça okunmuyor. Sadece her gün, sessizce teslim ediliyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.