Otuz Sekiz Tanık: Kimse Neden Aramadı

Bölüm metni

1964'te New York'ta bir kadın öldürülürken otuz sekiz kişinin izleyip hiçbir şey yapmadığı söylendi. Bu rakam sonradan çürüdü — ama laboratuvarda ortaya çıkan gerçek, hikâyeden daha rahatsız ediciydi. Odada ne kadar çok insan varsa, yardım o kadar geç geliyordu.

Küçük, sade bir odadasınız. Bir masa, bir sandalye, önünüzde birkaç sayfalık bir anket. Üniversitedeki bir araştırmaya katılmak için geldiniz, size şehir hayatının sorunlarıyla ilgili sorular soruluyor, siz de kalemi elinize alıp doldurmaya başlıyorsunuz. Dördüncü ya da beşinci soruda, gözünüzün ucuyla bir şey fark ediyorsunuz. Duvardaki küçük havalandırma deliğinden ince bir duman sızıyor. Önce emin olamıyorsunuz. Buhar olabilir. Bir tesisat sesi, bir arıza, önemsiz bir şey. Ama duman kesilmiyor. İki dakika sonra odanın havası bulanıklaşmaya başlıyor. Gözleriniz yanıyor. Kağıdın üzerindeki yazılar zor seçiliyor.

Bu oda gerçek bir odaydı ve o duman kasıtlı olarak salınıyordu. 1968'de New York'ta çalışan iki genç sosyal psikolog, John Darley ve Bibb Latané, insanların tam olarak bu anda ne yaptığını ölçmek istediler. Sonuç şuydu: odada tek başına oturan insanların yaklaşık yüzde 75'i ayağa kalktı, kapıyı açtı, koridora çıktı ve durumu birine haber verdi. Çoğu bunu ilk iki dakika içinde yaptı. Yani yalnız bir insan, tanımadığı bir binada, emin olmadığı bir tehlikeyi bildirmekte gayet başarılıydı.

Sonra araştırmacılar tek bir şeyi değiştirdiler. Odaya, ankete gelmiş gibi görünen iki kişi daha koydular. Bu iki kişi aslında araştırmanın parçasıydı ve tek bir talimatları vardı: dumanı fark edin, hatta öksürün, elinizle havayı savurun, gözünüzü ovalayın, ama yerinizden kalkmayın. Bu koşulda gerçek katılımcıların yalnızca yüzde 10'u durumu haber verdi. Onda dokuzu, odanın içi görülmeyecek kadar dumanla dolduğu halde oturmaya devam etti. Bazıları anketi doldurmayı sürdürdü. Bazıları kağıdı gözlerine yaklaştırıp okumaya çalıştı. Deney bittiğinde neden kalkmadıkları sorulduğunda verdikleri cevap hep aynı yere çıkıyordu: durum gerçekten tehlikeli olsaydı, diğerleri bir şey yapardı.

Bu deneyi tasarlayan iki adamı harekete geçiren şey merak değildi. Dört yıl önce okudukları bir gazete haberiydi.

13 Mart 1964, gece yarısını epey geçmiş. New York'un Queens ilçesindeki Kew Gardens semti, orta sınıf, sessiz, apartmanların dizildiği bir yer. 28 yaşında bir kadın, Kitty Genovese, çalıştığı bardan dönüyor. Arabasını binasının yakınındaki tren istasyonu otoparkına bırakıyor. Evinin kapısına yürüyecek mesafe otuz adım kadar. Saat üçü yirmi geçe, o otuz adımı yürürken bir adam onu takip etmeye başlıyor ve karanlıkta ona saldırıyor. Kitty Genovese bağırıyor. Sesi caddede yankılanıyor.

Üst kattaki pencerelerden birinde ışık yanıyor. Bir adam camı açıp aşağıya bağırıyor: bırak o kızı. Saldırgan bunun üzerine geri çekiliyor, arabasına binip uzaklaşıyor. Yaralı kadın binanın arka tarafına, koridora doğru sürünerek ilerliyor. Cadde yeniden sessizleşiyor. Ve yaklaşık on dakika sonra saldırgan geri dönüyor. Bu kez sokakta değil, kimsenin görmediği o dar koridorda buluyor onu. Saldırı orada tamamlanıyor. Polis çağrıldığında ve komşulardan biri, Sophia Farrar adında bir kadın, aşağı koşup onu kollarına aldığında geç kalınmış oluyor. Kitty Genovese hastane yolunda hayatını kaybediyor. Katil, Winston Moseley, altı gün sonra tamamen başka bir suçtan yakalanıyor ve itiraf ediyor.

Bu, o yıl New York'ta işlenen yüzlerce cinayetten biri olarak kalabilirdi. İki hafta sonra New York Times'ta çıkan haber öyle olmasını engelledi. Muhabir Martin Gansberg'in yazdığı yazı, olaydan çok tanıklara odaklanıyordu. Metnin ilk cümlesi, Queens'te 38 saygın ve kanuna saygılı vatandaşın yarım saat boyunca bir kadının öldürülüşünü izlediğini, hiçbirinin polisi aramadığını söylüyordu. Gazetenin yayın yönetmeni A. M. Rosenthal aynı yıl olayı Otuz Sekiz Tanık adlı bir kitaba dönüştürdü. Haber Amerika'da bir sinir ucuna dokundu. Kürsülerde vaaz konusu oldu, gazete köşelerinde büyük şehrin insanı nasıl duyarsızlaştırdığı tartışıldı, sosyal psikolojiye kalıcı bir kavram girdi: seyirci etkisi. Ve o gün bugündür bu hikaye anlatıldığında herkesin aklından geçen soru aynıdır. O pencerelerin ardında ben olsaydım arar mıydım?

Darley ve Latané'nin dumanlı odası, işte bu soruyu ahlak alanından çıkarıp ölçülebilir bir yere taşıma girişimiydi. Verdikleri cevap rahatsız edicidir, çünkü meselenin sizin ne kadar iyi bir insan olduğunuzla ilgisi yoktur.

Aynı iki araştırmacı, dumandan sonra daha doğrudan bir kurgu denediler. Katılımcılar ayrı ayrı kabinlere alındı, üniversite hayatının zorlukları üzerine bir grup sohbetine bağlandılar, birbirlerini görmüyor sadece duyuyorlardı. Konuşma sırasında gruptaki gençlerden birinin sesi bozuldu, nefesi tıkandı, epilepsi nöbeti geçirdiğini belli eden sesler çıkardı ve sustu. Bu bir kayıttı, ama dinleyen için gerçekti. Sonuç: kendini o kişiyle baş başa sanan katılımcıların yaklaşık yüzde 85'i kabinden çıkıp yardım aramaya gitti. Hatta yalnız olduğunu düşünen bazıları koridora fırlarken araştırmacıya çarptı. Sohbette dört kişi daha olduğunu düşünenlerde bu oran yüzde 31'e düştü. Yardıma koşmayanların çoğu umursamaz değildi; deney sonrası ellerinin titrediği, terledikleri, "gitsem mi gitmesem mi" diye bölündükleri görüldü. Onları felç eden şey vurdumduymazlık değil, aritmetikti. Beş kişi varsa sorumluluğun beşte biri bende demektir. Ve herkes aynı bölmeyi yaptığı için ortaya tam bir sorumluluk çıkmaz.

Buna sorumluluğun dağılması deniyor ve tek başına çalışmıyor. Yanında ikinci bir şey var: çoğulcu cehalet. Belirsiz bir durumda insan ne yapacağını bilmediğinde etrafına bakar, etrafındakiler de aynı anda ona baktığı için herkes birbirinin sakin yüzünü görür ve "demek ki acil bir şey yok" sonucunu çıkarır. Dumanlı odada tam olarak bu olmuştu: sakin görünen iki kişi, dumanı tehlikesiz ilan eden bir kanıta dönüşmüştü. Üçüncüsü ise değerlendirilme kaygısıdır. Kalabalıkta müdahale etmek, seyircisi olan bir eylemdir. Yanılırsam, abartırsam, gülünç duruma düşersem korkusu, tanımadığınız insanların önünde çok daha ağır basar.

Şimdi hikayenin bir de düzeltilmesi gereken tarafı var. 2007'de üç araştırmacı, mahkeme kayıtlarına ve dönemin belgelerine dönüp o geceyi yeniden inceledi ve Amerikan Psikoloji Derneği'nin dergisinde yayımlanan çalışmalarında 38 sayısının dayanaksız olduğunu gösterdiler. Saldırı iki ayrı yerde gerçekleşmişti ve ikincisi, ölümcül olanı, kimsenin göremeyeceği kapalı bir koridordaydı. Çoğu komşu bir çığlık duymuş, ne olduğunu anlayamamıştı; gecenin o saatinde sokakta kavga sesi duymak orada olağandışı değildi. Pencereden bağırıp saldırganı ilk kez kaçıran adam vardı. Aşağı inip ölmekte olan kadını kucağına alan komşu vardı. En az bir kişi, muhtemelen birkaç kişi polisi aramıştı; ancak 1964'te tek bir acil numara ve çağrıları kayıt altına alan düzgün bir sistem yoktu, insanlar karakolun numarasını arıyordu ve o çağrıların çoğunun izi kalmamıştı. Yani manşetteki tablo, gerçeğin kendisi değil, bir gazete odasında hızla şekillenmiş güçlü bir anlatıydı.

Bu düzeltme kimseyi aklamak için değil. Önemli, çünkü yanlış hikayeden yanlış ders çıkarıyoruz. "İnsanlar kalabalıkta yardım etmez" cümlesi, hem gerçek dışı hem de tehlikeli biçimde teselli edici: yardım etmeyişi doğa kanunu ilan ederse, sizi sorumluluktan kurtarır. Oysa 2011'de yüzden fazla çalışmayı bir araya getiren geniş bir derleme, tehlikenin açık ve tartışmasız olduğu durumlarda seyirci etkisinin ciddi biçimde zayıfladığını gösterdi. 2019'da yapılan bir araştırma ise laboratuvardan çıkıp sokağa baktı: Amsterdam, Lancaster ve Cape Town'daki güvenlik kameralarına yansıyan 219 gerçek sokak kavgası incelendiğinde, vakaların yüzde 90'ından fazlasında en az bir kişinin müdahale ettiği görüldü. Üstelik ortamdaki insan sayısı arttıkça birinin devreye girme ihtimali düşmüyor, yükseliyordu. Kalabalık sizi otomatik olarak dondurmuyor. Belirsizlik donduruyor.

Buradan çıkan pratik bilgi çok basit ve iki yönlü. Birincisi, yardıma ihtiyacınız olduğunda kalabalığa seslenmeyin. "Biri yardım etsin" cümlesi havada asılı kalır, çünkü muhatabı yoktur. Kalabalığı tek bir kişiye indirin: parmağınızla gösterin, o kişiyi görünüşüyle tarif edin, ona isim gibi bir adres verin ve tek bir görev söyleyin. Mavi montlu beyefendi, siz, 112'yi arayın. Kırmızı çantalı hanım, siz, şu binaya girip görevliyi çağırın. Belirsizliği ve sorumluluk bölünmesini aynı anda ortadan kaldıran şey budur. İkincisi, siz seyircilerden biriyseniz, içinizdeki tereddüdü sessizce çözmeye çalışmayın, sesli söyleyin. "Bu bana normal görünmedi, bir bakalım mı?" cümlesi, ortamdaki herkesin okuduğu o sahte sakinlik işaretini bozar. Deneylerin en umut verici bulgusu şudur: bir kişi kıpırdadığında diğerleri hızla katılır. Zor olan ikinci olmak değil, birinci olmaktır.

Bunun bir de acil durum olmayan, gündelik hali var ve aslında hepimizin daha sık karşılaştığı hali o. Grup sohbetinde bir arkadaşınızın attığı tuhaf mesaj. Aylardır ortalarda görünmeyen, aramalara kısa cevaplar veren biri. İş yerinde gözle görülür şekilde tükenmiş bir meslektaş. Hepimiz aynı hesabı yaparız: ona benden daha yakın biri vardır, ailesi vardır, en yakın arkadaşı vardır, onlar ilgileniyordur. Herkes bu hesabı yaptığı için kimse aramaz. Kural burada da aynı: "biri ilgileniyor mudur" diye sormayın, kimsenin ilgilenmediğini varsayıp arayın. Yanılırsanız kaybınız beş dakikalık gereksiz bir telefondur.

Bir sınırı da net söylemek gerekiyor. Bir yakınınızda süregelen bir çöküş, umutsuzluk, kendine zarar verme yönünde sözler ya da davranış görüyorsanız, sizin işiniz teşhis koymak ya da tedavi etmek değil. O konuşmayı tek başınıza taşımak zorunda da değilsiniz. Orada yapılacak doğru şey, kişiyi bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirmek, gerekiyorsa bu adımı onunla birlikte atmak, hayati tehlike söz konusuysa vakit kaybetmeden acil sağlık hizmetlerini aramaktır. Yardım etmek, uzmanın yerine geçmek değil, uzmanla arasındaki mesafeyi kapatmaktır.

O gecenin bıraktığı en somut miras da zaten bu oldu. Amerika'da her yerden aranabilecek tek bir acil çağrı numarası fikri yıllardır tartışılıyordu; Kew Gardens'ın yarattığı sarsıntı, 1968'de 911 hattının hayata geçmesine giden yolda sık anılan sebeplerden biridir. Aradan geçen zamanda Winston Moseley cezaevinde kaldı ve 2016'da, 52 yılı içeride geçmiş halde orada öldü. Kitty Genovese'nin küçük kardeşi Bill Genovese ise ömrünün büyük bölümünü ablasının hikayesindeki 38 sayısının peşinde geçirdi, hayattaki komşuları tek tek buldu, konuşmaları kaydetti ve bunu 2015'te Tanık adıyla bir belgesele dönüştürdü. Bulduğu şey, herkesin izlediği bir cinayet değil, parça parça duyan, ne olduğunu çözemeyen, kimi bağıran, kimi arayan, kimi de sabaha kadar tavana bakan sıradan insanlardı.

Yani doğru soru, "38 kişi gerçekten izledi mi" değil. Doğru soru şu: bugün, sizin çevrenizde, herkesin bir başkasının ilgilendiğini varsaydığı için kimsenin aramadığı biri var mı? Ve o kalabalığın içinden adı okunacak tek kişi olmayı göze alır mısınız?

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.