Elli Sentlik Çizgi Film: Dragon's Lair

Bölüm metni

1983'te bir oyun salonunda insanlar makinenin başına geçmek için değil, başkasının oynadığını izlemek için kuyruğa giriyordu. Çünkü ekranda piksel yoktu; Disney'den kaçmış bir animatörün elinden çıkmış gerçek bir çizgi film vardı. Bedeli de çeyrek dolar değil, elli senttiti — ve oyunun kendisi aslında bir yalandı.

Her şey, ekranında tek bir resim bile olmayan bir oyunla başladı. 1970'lerin sonunda Amerika'daki bilgisayar laboratuvarlarında elden ele dolaşan metin tabanlı macera oyunu Adventure, yani Serüven, oyuncusuna koca bir mağara sistemini yalnızca cümlelerle anlatıyordu. Karanlık koridorları, yeraltı ırmaklarını, hazine odalarını herkes kendi kafasının içinde kuruyordu. Rick Dyer bu oyunu oynarken aklına bir soru takıldı ve o soru sonraki altı yılını yuttu: insanlar birkaç satır yazıdan bu kadar zengin bir dünya kurabiliyorsa, onlara dünyanın kendisini gösterirsen ne olurdu?

Dyer, Güney Kaliforniya'da Advanced Microcomputer Systems adlı küçük bir elektronik şirketinin başındaydı; mühendislik dilini biliyor, ama hikâye anlatma işine mühendis gibi yaklaşıyordu. Kafasındaki aygıta bir ad verdi: Fantasy Machine, yani Fantezi Makinesi. Bu makine yıllar içinde şaşırtıcı biçimler aldı. İlk hâli delikli kâğıt şeritle çalışıyor, oyuncuya basılı çizimler ve metin veriyordu. Sonraki hâli bir video diskine bağlandı; diskin üzerinde çoğunlukla hareketsiz resimler ve bir anlatıcının sesi vardı. Makinenin oynattığı oyunun adı The Secrets of the Lost Woods, yani Kayıp Ormanın Sırları'ydı. Dyer bu oyunu piyasaya sürdü ve oyun fena hâlde battı. Fikir ortadaydı, teknoloji ortadaydı, eksik olan tek şey oyuncunun gözünü ekrana çivileyecek olan şeydi.

Eksik parçanın adını Dyer'a 1982'de iki ayrı salon söyledi. Birincisi, eğlence makinesi işletmecilerinin o yıl yapılan büyük fuarıydı. Dyer orada Sega'nın hazırladığı Astron Belt, yani Astron Kuşağı adlı makineyi gördü: lazer diskten oynatılan, gerçek film görüntülerinin üzerine uzay savaşı bindirilmiş bir oyun. Demek ki disk hareketsiz resim taşımak zorunda değildi; disk, hareketin kendisini taşıyabiliyordu. İkinci salon bir sinemaydı. Dyer, 1982'de vizyona giren The Secret of NIMH, yani NIMH'in Sırrı adlı animasyon filmini seyretti ve oradan çıkarken kafasındaki denklem tamamlandı. Oyununun ihtiyacı olan şey, bir aksiyon kurgusu ve sinema kalitesinde çizgi filmdi.

NIMH'in Sırrı'nı yönetmiş olan adam, Don Bluth'du. Bluth, 1979'da Disney'den ayrılmış, yanına Gary Goldman ve John Pomeroy'u da alıp kendi stüdyosunu kurmuştu. Çıkardığı ilk uzun metrajlı film eleştirmenlerden büyük övgü topladı, ama gişede beklenen parayı getirmedi. Yani Dyer, kapısını çaldığında, elinde dünyanın en iyi klasik animasyon ekiplerinden biri bulunan ama önündeki işi belirsiz, kasası dar bir stüdyoyla karşılaştı. Anlaşma bu yüzden tuhaf biçimde kuruldu: Bluth peşin para yatırmadı, bunun yerine ortaklık için kurulan şirkette üçte bir pay aldı. Üçte biri de, o güne kadar vektör grafikli atari oyunları yapan, El Cajon'daki fabrikasında makineyi üretip dağıtmayı kabul eden Cinematronics, yani Sinematroniks aldı. Üç taraf da aynı durumdaydı: hiçbirinin kaybedecek lüksü yoktu.

1983'ün Mart ayında Chicago'daki işletmeci fuarında ilk örnek gösterildi ve salonu dolaşan herkes ekranın güzelliğinden söz etti. Fakat Bluth'un o günlerde fark ettiği şey başkaydı: makinenin görüntüsü nefes kesiciydi, oynanışı ise ortada yoktu. Ekip masaya oturdu ve oyunun yapısını dört gün içinde baştan kurdu. Ardından yedi aylık bir maraton geldi. 13 animatör, oyunun 22 dakikalık çizgi filmini üretmek için elle 50 bin civarında çizim yaptı. Bütçe için aktarılan rakamlar 1 milyon dolarla 3 milyon dolar arasında değişiyor; hangisini kabul ederseniz edin, bir atari oyunu için o güne kadar hiç görülmemiş bir paraydı ve onu da ancak oyunu bitirmeye yetecek kadar buldular. Ev sürümü haklarını satın alan oyuncak şirketi Coleco'nun ödediği 2 milyon doların yarısı peşin geldi ve salon sürümünü bitiren para, büyük ölçüde o peşinat oldu.

Paranın yetmediği her yerde ekip kendi içinden idare etti. Karakterlerin seslerini profesyonel oyunculara vermek yerine stüdyonun kendi çalışanları konuştu; dışarıdan tutulan tek profesyonel, açılıştaki anlatıcının sesi oldu. Oyunun kurtarılmayı bekleyen prensesi Daphne'yi, stüdyonun temiz çizim bölümünün başındaki Vera Lanpher seslendirdi; başkahramanı, yani Cesur Dirk diye anılan beceriksiz ama yürekli şövalyeyi, filmin kurgucusu Dan Molina. Müziği Chris Stone yazdı ve Burbank'taki bir stüdyoda, o yılların en yeni örnekleme ve sentezleyici klavyeleriyle çaldı; makinenin boşta beklerken sürekli döndürdüğü 43 saniyelik tanıtım parçası, 18 saat hiç ara vermeden süren tek bir seansta kaydedildi. Ortaya çıkan hikâye sade ve klasikti: ejder Singe, Prenses Daphne'yi kaçırmıştır, Dirk onu kurtarmak için tuzaklarla dolu bir kalede ilerler. O sadelik bilinçliydi, çünkü asıl iddia hikâyede değildi. Asıl iddia şuydu: bir atari salonunun köşesindeki tahta kutudan, sinema perdesindeki kalitede bir çizgi film akacaktı ve o çizgi filmin içinde oyuncunun eli olacaktı.

Makine 19 Haziran 1983'te Kuzey Amerika'da piyasaya çıktı ve atari salonlarının ekonomisini birkaç hafta içinde alt üst etti. İşletmeciye satış fiyatı 4300 dolar civarındaydı, yani sıradan bir atari dolabının yaklaşık iki katı. Dahası, fabrikadan oyun başına 50 sente ayarlanmış olarak çıkıyordu. Bu, sektörde neredeyse küfür sayılan bir şeydi. Daha önce birkaç oyunda 50 sent denenmişti, ama oyuncular buna direnmiş, işletmeciler de makineleri sessizce yeniden 25 sente çevirmişti. Çeyrek dolar, atari salonunun değişmez para birimiydi; bir oyunun bedeli bir çeyrekti ve bunu kimse tartışmıyordu.

O yaz tartışma kendiliğinden kapandı, çünkü makinenin başında oluşan kalabalık, oynamak için gelenlerden ibaret değildi. İnsanlar seyretmek için geliyordu. Ekranda Dirk, dönen bir köprünün üzerinden atlıyor, kaynayan bir sıvının içinden çıkan elin pençesinden kurtuluyor, kendi kendine hareket eden zırhlı şövalyelerle karşılaşıyordu ve bütün bunlar o yılın hiçbir oyunda görülmemiş bir akıcılıkta çiziliydi. Hata yapıldığında gelen ölüm sahneleri ise ayrı bir gösteriydi; Dirk'ün bin bir çeşit yolla kaybetmesi, oynayan kadar seyirciyi de ekrana bağlıyordu. Salonun içinde, ilk kez bir atari makinesinin önünde sinema kuyruğuna benzeyen bir kuyruk vardı.

Rakamlar bu kalabalığı birebir yansıttı. Temmuz ayına gelindiğinde fabrikadan çıkıp yola koyulan makine sayısı bini bulmuştu ve arkada bekleyen sipariş 7500'ü aşmıştı. İlk üç ayda 10 bin dolap satıldı, ömür boyu satışı 16 bini geçti. İyi yerleştirilmiş bir makine haftada 1400 dolar civarında topluyordu; o dönemde tutmuş sıradan bir oyundan beklenen haftalık gelir 200 dolar bandındaydı. Şubat 1984'e kadar oyunun imalatçısına kazandırdığı para 32 milyon doları geçmişti. Sektör dergilerinin salon hasılat listelerinde 1983 sonbaharı boyunca birinci sıradaydı ve o yılın tamamında Amerika'da yalnızca iki oyun ondan fazla para topladı: Pac-Man'in kadın kahramanlı sürümü ile yarış oyunu Pole Position.

Zamanlama her şeyi açıklıyor. 1983, atari sektörünün çöküş yılıydı; salonlar boşalıyor, işletmeciler yeni makine almaktan vazgeçiyor, sektör basını cenaze yazıları yazıyordu. Tam o çukurun dibinde çıkan bu makine, bulunduğu salonların cirosunu ciddi oranda yukarı çekti; sektör de bunu açıkça söyledi, kendilerini kurtaran şeyin bu oyun olduğunu kabul etti. Sadece salonlar değil, basın da ilgilendi. Amerikan televizyonunun en çok izlenen akşam haber bültenini sunan Dan Rather, oyunu haber yaptı. Haftalık haber dergisi Newsweek, o yazın en gözde yeni oyuncağının bu olduğunu yazdı. Bir atari oyunu, ilk kez teknoloji sayfalarından çıkıp kültür haberi oldu.

İlginç olan şu: bütün bu patlamanın altında yatan donanım, baştan sona ödünçtü. Dolabın içindeki beyin, ekranda ne olduğunu bilmeyen, yalnızca "diskin şu bölgesini oynat" diyen basit bir karttı. Asıl işi yapan şey, Japon elektronik şirketi Pioneer'in ev kullanımı için yaptığı lazer disk oynatıcıydı. Diskler tek yüzlüydü, arka yüzleri eğilmemesi için metalle kaplanmıştı. İmalatçı, elindeki bütün sermayeyi oynatıcı almaya yatırdı; binlerce cihaz satın aldı, bir o kadarını da yedek parça kaynağı olarak depoladı. Üretimin tavanını belirleyen şey ne çizim ne de ahşap dolaptı; dünyada bulabildikleri oynatıcı sayısıydı. Kuyruğun uzunluğunu, oyunun ne kadar sevildiği değil, piyasada kaç tane lazer disk oynatıcısı kaldığı belirliyordu.

Çeyrekliğin iki katını ödeyen oyuncu, karşılığında ne alıyordu? Teknik olarak dört yön ve bir kılıç düğmesi. Oyun rayların üzerinde ilerliyordu; sahne akıyor, kritik anda ekranda bir ipucu parlıyor ve oyuncunun o anda doğru yöne itmesi ya da doğru zamanda kılıca basması gerekiyordu. Doğru hareket, sahnenin devam görüntüsünü açıyordu. Yanlış hareket ya da bir saniyelik tereddüt, Dirk'ün ölüm sahnelerinden birini açıyordu. Arada, disk oynatıcının kafası bir sonraki bölgeyi bulurken ekran birkaç saniye kararıyordu. Oyunun bütününü hatasız oynayabilen biri, baştan sona yaklaşık 11 dakikada bitiriyordu. Yani ödediğiniz para karşılığında elinizde olan şey, 11 dakikalık bir çizgi filmin içinde, önceden belirlenmiş yerlerde yapılmış doğru seçimlerin toplamıydı.

Sorun şu ki, hiç kimse ilk denemesinde o doğru seçimleri bilemez. Çoğu oyuncu için 50 sent, on beş saniyelik bir oyun ve ardından güzelce çizilmiş bir ölüm anlamına geliyordu. Ekranda gördüğünüz şey bir filmdi, ama filmle kurduğunuz ilişki bir reflekse indirgenmişti; hangi yöne gideceğinizi düşünerek değil, ezberleyerek öğreniyordunuz. Oyun ilerledikçe bu daha da belirginleşti. Ustalaşmanın tek yolu, sahne sırasını ve her sahnedeki doğru hareketi akılda tutmaktı. Üstelik ezberleyen oyuncu, işletmeci için yeni bir baş ağrısıydı: iki kat pahalıya alınmış bir makineyi 11 dakika boyunca tek başına kullanıyor ve kasaya yalnızca 50 sent bırakıyordu. Salon işletmecisinin aritmetiği, oyunun en iyi oyuncularında tersine dönüyordu.

Donanım tarafı daha da acımasızdı. O oynatıcılar, bir filmi baştan sona düzgünce oynatmak için tasarlanmıştı; oysa bu oyun onları bütün gün boyunca, bazen saniyenin altında aralıklarla diskin bir ucundan öbür ucuna zıplamaya zorluyordu. İlk nesil cihazlardaki gazlı lazerin ömrü yaklaşık 650 saatti. Sonraki modellerde lazer çok daha dayanıklı hâle geldi, ama bu kez diski döndüren motorlar lazerden önce bitti. Sonuç, salon sahipleri için şuydu: kasasının yarısını getiren en pahalı makine, en sık bozulan makineydi. Servis bekleyen, ekranı kapalı bir dolap, dünyanın en güzel çizgi filmini oynatmıyordu.

1983 Ekim'ine gelindiğinde taklitler her yerden fışkırdı; lazer diskli oyun yapmayan firma kalmadı ve piyasa birkaç ay içinde ihtiyacından çok fazla makineyle doldu. Yenilik duygusu da aynı hızla aşındı, çünkü oyuncular şunu fark etti: çizgi film ne kadar güzel olursa olsun, her seferinde aynı çizgi filmdi. Aynı ekibin bir sonraki oyunu olan Space Ace, yani Uzay Ası, ilk haftasında 1500 makine sattı, fakat ömrü boyunca topladığı 13 milyon dolarla selefinin yanına bile yaklaşamadı. Üreten firma, en büyük başarısının zirvesinden kısa süre sonra iflas başvurusunda bulundu; ikinci oyunun dağıtımını ortaklığın yeni adıyla kurulmuş başka bir şirket üstlendi. Dyer ise kafasındaki Fantezi Makinesi'ni hiç bırakmadı; şirketini RDI Video Systems adıyla yeniden kurup Halcyon adını verdiği bir ev sistemi hazırladı. Halcyon, 1985 için planlanmış satışa ulaşamadı; ucuz disk oynatıcı bulunamadı, şirket battı ve bugün dünyada var olduğu bilinen Halcyon sayısı bir düzineyi geçmiyor. Bluth'un yolu başka yere çıktı: 1984 Aralık'ında, Steven Spielberg'in yapımcılığında, göçmen farelerin Amerika yolculuğunu anlatan uzun metrajlı filmin yapımına başladı ve sinemaya geri döndü.

Buna karşılık o 22 dakikalık çizgi film hiç ölmedi. Oyun, yetmişlerin ev bilgisayarlarından bugünün telefonlarına ve konsollarına kadar akla gelebilecek her platforma taşındı; neredeyse her donanım kuşağı, elindeki imkânla o sahneleri yeniden oynatmayı denedi. Washington'daki Smithsonian Enstitüsü'nün deposunda korunan yalnızca üç video oyunu var ve bu oyun, Pong ile Pac-Man'in yanında o üçünden biri. 1984'te Amerikan televizyonunda cumartesi sabahlarına ait bir çizgi film dizisine dönüştü. En kalıcı mirası ise, o dönemde kimsenin adını koymadığı şey oldu: sinema görüntüsünün akışını kesmeden, tam doğru anda oyuncudan tek bir hamle istemek. Bu fikir lazer disk çılgınlığıyla birlikte neredeyse yirmi yıl rafa kalktı; 1999'da Shenmue ile yeniden ortaya çıktığında artık bir adı vardı ve bugün sinematik anlatı kuran oyunların çoğu, farkında olmadan 1983'te Dirk'ün dönen köprüde yaptığı o tek atlayışın torunlarını oynatıyor.

Geriye kalan asıl soru da orada duruyor. O 50 sent, oyunculara o güne kadar bir ekranda görmedikleri bir güzellik satın aldı, ama karşılığında onlardan oyunun en temel vaadini, yani kendi kararlarıyla sonucu değiştirme hakkını geri aldı. Bir oyunun filme ne kadar yaklaşabileceği, hangi noktada oyuncunun seyirciye dönüştüğü sorusu o yaz atari salonlarında ilk kez bu kadar yüksek sesle sorulmuş oldu ve kırk yıl sonra hâlâ kesin bir cevabı yok.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.