Üç Ayımı Kaybettim: Ordunun Gizli Battlezone'u

Bölüm metni

1981'de Amerikan ordusunun tanıtım salonunda bir oyun makinesi duruyordu; kabinin içinde bir arcade oyununun kodu, üstünde gerçek bir zırhlı aracın nişan yokesi vardı. Onu yazan mühendis, yıllar sonra o dönemi tek cümleyle anlatacaktı: "Hayatımın üç ayını kaybettim." Bir oyun tasarımcısı, yapmak istemediği bir oyunu neden yaptı?

Kasım 1980'de Amerika'daki oyun salonlarına, o güne kadarki bütün makinelerden farklı bir kabin girdi. Ekranı vardı, ama ekrana bakmıyordunuz. Kabinin ön yüzüne, tam göz hizasına yerleştirilmiş lastik çerçeveli bir gözlüğe alnınızı dayıyor, yüzünüzü makinenin içine gömüyordunuz. Salonun gürültüsü kesilmiyordu elbette, ama görüş alanınız kesiliyordu. Işıklar, kalabalık, arkanızda sıra bekleyen çocuklar, hepsi siyah bir çerçevenin dışında kalıyordu. Geriye yalnızca karanlığın içinde parlayan yeşil çizgiler kalıyordu. Atari'nin bu makinesinin adı Battlezone, yani Savaş Bölgesi'ydi ve oyunculara vaat ettiği şey bir oyun oynamak değil, bir tankın içinde oturmaktı.

Savaş Bölgesi'ni tasarlayan Ed Rotberg, yaptığı işi sonradan gayet mütevazı biçimde anlatacaktı: Atari'nin 1974 tarihli Tank adlı oyununun üç boyutlu hâli. Gerçekten de temel fikir aynıydı; iki tank, düz bir arazi, engeller ve birbirini vurma çabası. Ama kuş bakışı bir ekrandan namlunun ucuna geçmek, aradaki mesafeyi bir teknik ayrıntıdan çok bir eşiğe dönüştürüyordu. Kuş bakışı oyunda tankı yönetiyordunuz. Periskoptan bakıldığında tank siz oluyordunuz.

Ekranda gördüğünüz görüntü, bugünkü anlamda bir görüntü bile değildi. Atari'nin Quadrascan adını verdiği vektör ekran sistemi, noktalardan oluşan bir tablo çizmiyordu. Elektron demeti, karanlık bir yüzeyde iki nokta arasında doğrudan çizgi çekiyordu. Bu yüzden Savaş Bölgesi'ndeki her şey, tanklar, piramitler, küpler ve ufuk çizgisi, keskin ve parlak tel kafeslerden ibaretti. Dolgu yoktu, gölge yoktu, doku yoktu. Sadece ışık vardı. Ekranın üzerine yerleştirilen renkli bir film, oyun alanını yeşile, üstteki radar ve puan şeridini kırmızıya boyuyordu. Bugün o görüntüye bakan biri ilkel bulabilir. 1980'de periskoba ilk kez bakan biri, gecenin içinde bir zırhlı aracın gerçek nişan optiğine baktığını hissediyordu.

Bu hissin arkasında ciddi bir mühendislik vardı. Üç boyutlu bir dünyayı döndürmek, yani oyuncu her yön değiştirdiğinde sahnedeki bütün köşe noktalarının yeni konumunu yeniden hesaplamak, dönemin işlemcisi için fazlasıyla ağır bir işti. Jed Margolin ve Mike Albaugh'nun tasarladığı, içeride Math Box, yani Matematik Kutusu denen özel bir devre bu yükü sırtladı. Matematik Kutusu, ana işlemcinin altından kalkamayacağı çarpma ve döndürme işlemlerini tek başına yapıyor, sahneyi gerçek zamanda ayakta tutuyordu. Bir oyun makinesinin içine, sırf perspektifi doğru kurmak için ayrı bir hesap donanımı koymak o yıllarda alışılmış bir şey değildi.

Oyunun kendisi de ayrıntılara tuhaf bir sadakat gösteriyordu. İki kollu kumanda, tıpkı paletli bir aracın kolları gibi çalışıyordu; ikisini birlikte itince ilerliyor, birini geri çekince aracı yerinde döndürüyordunuz. Vurulduğunuzda ekran, cam çatlar gibi çatlıyordu. Ufukta, asla ulaşamayacağınız bir dağ silsilesi ve aralıklarla patlayan bir yanardağ vardı. Bu yanardağa doğru ne kadar sürerseniz sürün yaklaşamıyordunuz, çünkü orası bir yer değil, bir resimdi. Ama denemek, dünyanın bir sınırı olduğunu kabul etmek anlamına geliyordu ve bu bile o dünyanın gerçekliğini pekiştiriyordu.

Ticari olarak Savaş Bölgesi, Atari'nin en çok satan makinesi olmadı; yaklaşık 15 bin kabin üretildi. Ama etkisi satış rakamının çok üstündeydi. Oyun basınının ve oyuncuların dilinde makine, bir eğlence aracından çok bir deneyim olarak anılmaya başladı. Periskop, insanları ikna ediyordu. Ve bu ikna gücü, Atari'nin hiç hesaba katmadığı bir hayran kitlesinin dikkatini çekti. Kaliforniya'daki bir oyun salonunda değil, Washington'daki toplantı odalarında konuşulmaya başlandı. Çünkü Amerikan ordusunun o sıralarda tam olarak böyle bir şeye, yani insanı bir zırhlı aracın nişancı koltuğunda oturduğuna inandıracak ucuz bir kutuya ihtiyacı vardı.

Aralık 1980'de Atari'nin kapısını, oyun sektöründen kimsenin beklemediği bir grup çaldı. Gelenler emekli Amerikan ordu mensuplarından oluşan bir danışma grubuydu. Anlatılanlara göre fikrin arkasındaki isimler, dönemin Eğitim ve Doktrin Komutanlığı'nın başındaki General Donn Starry ile Binbaşı Dave Robinson'dı. Talepleri açıktı: Savaş Bölgesi'nin motoru alınacak, oyun tarafı sökülecek ve yerine gerçek bir silah sistemi kurulacaktı.

Ordunun derdi somuttu. Amerikan ordusu o yıllarda M2 Bradley Piyade Muharebe Aracı'nı envanterine almaya hazırlanıyordu. Bradley, bir tank değildi ama bir zırhlı personel taşıyıcıdan çok daha fazlasıydı; 25 milimetrelik otomatik topu, eş eksenli makineli tüfeği ve tanksavar füzeleriyle kendi başına bir ateş gücüydü. Bu ateş gücünü kullanacak nişancıların eğitilmesi gerekiyordu ve eğitim pahalıydı. Her atış para demekti, her tatbikat yakıt, arazi ve zaman demekti. Üstelik nişancıdan beklenen şey yalnızca isabet değildi. Hedefi görecek, dost mu düşman mı olduğunu saniyeler içinde ayırt edecek ve mümkünse ilk atışta vuracaktı. Çünkü modern muharebede ikinci atış şansı çoğu zaman karşı tarafa geçiyordu.

Atari yönetimi teklife evet dedi. İş, oyun bölümünün içindeki özel projeler ekibine, Rick Moncrief'in sorumluluğuna verildi. Sonra sıra, bu makineyi yazacak kişiye geldi. Savaş Bölgesi'nin kodunu içeriden bilen, üç boyutlu dünyanın nasıl ayakta durduğunu avucunun içi gibi tanıyan tek bir isim vardı: Ed Rotberg.

Rotberg hayır demek istedi. Yıllar sonra bunu tek cümleyle özetleyecekti: Kendisini bir ölçüde pasifist olarak görüyordu ve insanlara öldürmeyi öğretmeye yardım etmek istemiyordu. Bu, bireysel bir huysuzluk da değildi. O dönemin Kaliforniya'sında bilgisayar mühendisi olmak, iş seçme lüksüne sahip olmak demekti. Rotberg'in kendi ifadesiyle, Atari'deki mühendislerin çoğu askerî ihale alan şirketlerde çalışabilecekken bilinçli olarak öyle bir işin içinde olmayan bir şirketi seçmişti. Soğuk Savaş'ın en gergin yıllarından birinde, bir oyun şirketinde çalışıyor olmak onlar için siyasi bir tercihti.

Sonunda bir pazarlık yapıldı. Rotberg projeyi üstlenecekti, ama tek bir şartla: Atari'nin bundan sonraki hiçbir askerî işinde adı geçmeyecekti. Bir daha asla böyle bir masaya oturtulmayacaktı. Şirket kabul etti ve geri sayım başladı. Ordunun bu makineyi dünya çapındaki büyük eğitim konferansında göstermek istediği tarih belliydi: Mart 1981. Elde kalan süre üç aydı.

O üç ayda yapılanların listesi, projenin neden bir oyun yaması değil yeniden inşa olduğunu anlatıyor. Önce araç sabitlendi; nişancı eğitimi verilecekse oyuncunun sürmesine gerek yoktu, yerinden kımıldamayan bir kuleden atış yapması gerekiyordu. Buna karşılık namluya dikey hareket kazandırıldı, yani artık yükseliş açısı vardı. İki kollu kumanda söküldü ve yerine gerçek Bradley nişancı istasyonundakine benzeyen bir boyunduruk kumanda kondu; bu kumandanın araca uyarlanmasını Otto De Runz üstlendi. Nişan optiğine, gerçeğindeki gibi 3 ve 12 kat büyütme kademeleri eklendi.

Silahlar çoğaldı ve her biri farklı davranacak biçimde ayrıldı. 7,62 milimetrelik makineli tüfek tek atış ya da seri atış yapabiliyordu. Top, zırh delici ya da yüksek patlayıcı mühimmatla ateşleniyordu ve mermi, mesafeye göre düşüyordu; nişancı bunu hesaba katmak zorundaydı. Tanksavar füzesi ise ateşlendikten sonra sizi serbest bırakmıyordu, hedefi kilitte tutmaya devam etmeniz gerekiyordu. Uçan daireler oyundan çıkarıldı, yerlerine helikopterler geldi. Hedeflerin hızları gerçek araçların hızlarına çekildi, yani oyun yavaşladı. Hans Hansen, askerî araç ve helikopterlerin gerçek siluetlerini vektör çizgilerine döktü; ekranda beliren şekil artık soyut bir düşman değil, tanınması istenen belirli bir araç oluyordu. En önemli değişikliklerden biri de buydu: Sahaya dost araçlar da karıştırıldı. Nişancı, tetiğe basmadan önce karşısındakinin kim olduğuna karar vermek zorundaydı ve puanlama, ilk atışta isabeti ödüllendiriyordu.

Rotberg o kışı ve baharı makinenin başında geçirdi. Günde 16 ila 18 saat çalışıldı. Eve uyumaya gidiliyor, sabah kalkılıp geri dönülüyordu.

Mart 1981'de prototip yetişti ve ordunun dünya çapındaki eğitim konferansında gösterildi. İçeride bir süre ona doğrudan ordunun Savaş Bölgesi deniyordu. Anlatılara bakılırsa konferansta ilgi gördü; subaylar sıraya girdi, boyunduruğu tuttu, optikten baktı. Ama arkasından bir üretim siparişi gelmedi. Bu makineden toplam iki adet yapıldı. Bir tanesi orduya teslim edildi, diğeri Atari'de kaldı. Amerikan ordusu 1980'lerin ikinci yarısında kendi zırhlı araç simülatörlerini çok daha büyük bütçelerle, savunma sanayisinin içinden geliştirdi. Sunnyvale'den çıkan o kutu ise bir kanıt gösterisi olarak kaldı: Bir oyun salonu teknolojisi, bir askerî eğitim aracının yerini tutabilirdi.

Rotberg için hesap başka türlü kapandı. Projeyi anlatırken kullandığı cümle, bu makinenin hatırlanma biçimini de belirledi: Baskı altında yürüttüğü bu iş yüzünden hayatının 3 ayını kaybettiğini söyledi. Nefret ettiğini de açıkça yazdı. Öfke, bir şirket beyin fırtınasında patladı; Rotberg, üst yönetimin ve Atari'nin başındaki Ray Kassar'ın gözü önünde, bölümün başkanı Joe Robbins'le bağıra çağıra tartıştı. Herkes aynı yerde değildi bu konuda; mesela aynı ekipte çalışan Jed Margolin, savaşa karşı olmakla askerlere destek olmanın kendisi için çelişmediğini söylüyordu. Ama Rotberg için kırılma noktası geçilmişti. Elindeki yeni oyun projesini bıraktı ve Ekim 1981'de Atari'den ayrıldı; Howard Delman ve Roger Hector'la birlikte kendi şirketleri Videa'yı kurdular.

İşin en tuhaf tarafı, bıraktığı projeyle askerî makinenin yıllar sonra birbirine dokunmasıdır. Bradley nişancı istasyonu için tasarlanan o boyunduruk kumanda, Atari'nin 1983'te çıkardığı Star Wars, yani Yıldız Savaşları oyun makinesinde yeniden ortaya çıktı. Bir zırhlı aracın nişan kolu, milyonlarca oyuncunun elinde bir av avcısının kumandası oldu. Askerî iş için ödenen bedelin karşılığında sektöre kalan somut miras, büyük ölçüde budur.

Makinelerin kendi kaderi de hikâyeye yakışıyor. Orduya giden nüsha kayboldu; nereye gittiği, ne zaman elden çıkarıldığı bilinmiyor. Geride kalanı ise onlarca yıl kimsenin aramadığı bir yerde bekledi. 2000'lerin başında, kapanmış bir oyun şirketinin arka otoparkında, çöp konteynerinin yanında duran kabini koleksiyoncu Scott Evans fark etti ve kurtardı. Makine 2004'te Kaliforniya'da düzenlenen bir klasik oyun makinesi buluşmasında sergilendi ve pek çok insan onu ilk kez orada gördü. Sonradan içindeki yazılım kopyalanıp saklandı, böylece donanım bir gün tamamen çürüse bile yapılan iş kaybolmayacak.

Geriye kalan asıl mesele, tek bir mühendisin vicdanıyla yaptığı pazarlığın ne kadar tuttuğudur. Rotberg kendisi için o kapıyı kapattı ve sözünde durdu. Ama kapı, sektör için kapanmadı. 1980'de bir oyun salonunda periskoba bakan çocukla, 1981'de aynı donanımın başında dost düşman ayırt etmeyi öğrenen bir subay adayı arasındaki mesafe, o üç ayda kalıcı biçimde kısaldı. Eğlence için geliştirilen simülasyonun eğitim için kullanılabileceği bir kez kanıtlandıktan sonra, iki alan arasındaki geçiş sıradanlaştı. Bugün askerî simülasyonla oyun motorlarının iç içe geçmesini kimse tuhaf bulmuyor. O alışkanlığın başladığı yerde, adı bile düzgün konmamış, iki adet üretilmiş ve bir tanesi çöpün yanında bulunmuş bir kabin duruyor.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.