On Beş Dakikada Değişen Yüz: Crash Bandicoot

Bölüm metni

Toplantı kötü gidiyordu: Sony'nin Tokyo'daki yöneticileri masadaki turuncu yaratığa bakıp "bu Japon değil, bu Mario olamaz" diyordu. Sonra kısa bir ara verildi ve o arada, on beş dakika içinde, bir sanatçı karakterin yüzünü baştan çizdi. Toplantı yeniden başladığında ekranda duran şey, birkaç ay sonra Mario'nun ofisinin önüne megafonla dikilecek olan maskottu.

1994 yazında, Boston'dan Los Angeles'a giden otoyolda iki genç adam üç gün boyunca aynı soruyu tartışıyordu: bir oyun kahramanı üçüncü boyuta geçerse, ona nereden bakacağız?

Arabadaki iki kişiden biri Andy Gavin'di; Boston'da, doktora çalışması yarıda bıraktığı bir üniversitenin bilgisayar laboratuvarlarından geliyordu. Diğeri Jason Rubin'di. İkisi daha ergenlik çağlarında birlikte oyun yapmaya başlamış, kurdukları küçük stüdyoya Naughty Dog adını vermişlerdi. Ellerinde yeni bitmiş bir dövüş oyunu vardı: Way of the Warrior, yani Savaşçının Yolu. Oyun 1994'ün başında bir fuarda gösterilmiş, orada Universal'ın yeni kurduğu oyun stüdyosunun dikkatini çekmişti. Universal, iki gence üç oyunluk bir anlaşma ve Los Angeles'ta bir ofis teklif etti. Anlaşmayı yapan isim, o sıralarda Universal'da çalışan ve daha önce Japonya'da Sega için oyun geliştirmiş olan Mark Cerny'ydi.

Böylece bütün eşyalarını bir arabaya yükleyip ülkenin bir ucundan diğerine yola çıktılar. O üç gün, bir sonraki oyunun beyin fırtınasına dönüştü.

Sorun şuydu: o güne kadarki platform oyunlarının hepsi yandan bakıyordu. Karakteri profilden görüyordunuz, zıpladığı yeri ölçebiliyordunuz, mesafe gözünüzle okunuyordu. Kamerayı karakterin arkasına koyduğunuz anda bu dilin tamamı çöküyordu. Oyuncu bütün oyun boyunca kahramanın sırtına bakmak zorunda kalacaktı. Arabada bu fikre esprili bir kod adı taktılar: Sonic'in arkası oyunu. Ad kaba ama tanı doğruydu; iki boyutlu bir türü üç boyuta taşımanın asıl bedeli buydu.

Çözüm iki yılda olgunlaştı ve tek bir buluştan ibaret değildi. Kamerayı serbest bırakmak yerine, dünyanın içinden geçen görünmez bir raya oturttular. Kamera kimi zaman karakterin arkasından, kimi zaman yanından, kimi zaman tam karşısından bakıyordu. Oyunun ilk anında kahraman doğrudan oyuncunun yüzüne doğru koşuyor, arkasından devasa bir kaya yuvarlanıyordu. Yani hikâyenin en bilinen sahnesi aslında bir tasarım kısıtının çözümüydü: madem karakterin yüzünü göstermek istiyoruz, bırakalım bize doğru koşsun.

Geriye kahramanın kim olacağı kalıyordu. Ekip bir kitapçıdan Tasmanya Memelileri adlı bir saha rehberi aldı ve sayfaları karıştırmaya başladı. Amerikalı bir oyuncunun daha önce hiç görmediği, sevimli ama tuhaf bir hayvan arıyorlardı. Vombat, potoroo ve bandikut finale kaldı. Bandikut, Avustralya'ya özgü, sivri burunlu, keseli küçük bir hayvandı ve neredeyse hiç kimse ne olduğunu bilmiyordu. Yine de karakterin ilk adı vombattan geldi; ikisi de aliterasyonu sevdiği için ona Willie the Wombat dediler. Sonra bu adın başka bir yerde kullanıldığını öğrendiler. Ekim 1994'te tür bandikut olarak değişti ama stüdyonun içinde karakter 1996 baharına kadar Willie diye anılmaya devam etti.

Ocak 1995'te programcı Dave Baggett ekibe katıldı, aynı günlerde Taylor Kurosaki geldi, sanat yönetmenliğini Bob Rafei üstlendi. Mart 1995'te iki çizer daha katıldı: karakterleri tasarlayan Charles Zembillas ve arka planları kuran Joe Pearson. Bu seçim başlı başına bir tavırdı. Stüdyo, oyunun görünüşünü oyun tasarımcılarına değil, Hollywood'da çizgi film yapmış insanlara emanet ediyordu. Hedef açıktı: oynanışta Mario ya da Donkey Kong Country kıvamında bir platform oyunu, görüntüde ise bir çizgi film abartısı.

Ama o çizgi film abartısının her ayrıntısı, aslında donanımın dayattığı bir zorunluluktu. Jason Rubin yıllar sonra karakterin görünüşünü yüzde 51 teknik ve görsel zorunluluk, yüzde 49 ilham diye özetleyecekti. Kahramanın turuncu olmasının sebebi turuncuyu sevmeleri değildi: kırmızı, dönemin tüplü televizyonlarında taşıyor, kenarları dağılıyordu. Turuncu ise hem ormanın yeşilinde hem çölün kumunda hem de gece sahnelerinde görünür kalıyordu. Yüzünün gövdesine oranla bu kadar büyük olmasının sebebi çözünürlüktü: ekranda karakter birkaç santimetre yer kaplıyordu, yüz ifadesinin fark edilebilmesi için yüzün orantısız biçimde iri olması gerekiyordu. Beyaz eldivenler ve göğsündeki açık renk leke de süs değildi; oyuncunun, karmaşık bir arka planın önünde karakterin hangi yöne döndüğünü bir bakışta anlamasını sağlıyordu.

Kötü adam ise Universal'ın stüdyolarının yakınındaki bir yemekte doğdu. Kocaman kafalı, minik gövdeli, kendini dâhi sanan ama her planı yardımcıları yüzünden suya düşen bir çılgın bilim insanı: Doktor Neo Cortex. Çizer, tarifi duyar duymaz birkaç dakikada kâğıda döktü.

Kâğıt üzerinde her şey yerli yerindeydi. Asıl mesele, bütün bunların 2 megabaytlık bir makineye nasıl sığacağıydı.

Ekim 1994'te başlayan üretimin bütçesi 1,7 milyon dolardı ve bu paranın önemli bir kısmı bilgisayarlara gitti. Dönemin sıradan iş istasyonları yerine, tanesi yaklaşık 100 bin dolara mal olan yüksek kapasiteli grafik iş istasyonları aldılar. Sanatçılar bu makinelerde bölümleri tasarlıyordu. Sorun şuydu: o bölümler 8 ila 16 megabayt tutuyordu. PlayStation'ın ana belleği ise topu topu 2 megabayttı. Yani ortada, tanımı gereği makineye sığmayan bir oyun vardı.

Bu imkânsızlık, oyunun bütün mühendisliğini belirledi.

Önce dili kendileri yazdılar. Gavin ve Baggett, oyun mantığını yazmak için Lisp temelli, kendilerine ait bir programlama dili geliştirdi; adına Oyun Yönelimli Nesne Lisp'i anlamına gelen bir kısaltma verdiler. Düşmanların, kutuların, kameranın davranışı bu dilde tanımlandı; derleyici de tasarım araçları da evde yapılmıştı.

Sonra alışılmış yöntemleri teker teker terk ettiler. O yıllarda karakterler iskelet sistemiyle canlandırılıyordu: bir kemik hiyerarşisi kurulur, deri ona bağlanırdı. Ekip bunun yerine köşe noktası animasyonunu seçti; yani karakterin her karesindeki tüm noktaların konumunu önceden hesaplayıp sakladılar. Bellek açısından çok daha pahalı ama görsel olarak çok daha zengin bir tercihti, çünkü iskeletin izin vermediği şeyi mümkün kılıyordu: yüz ifadesi. Kahraman kaşını kaldırabiliyor, suratını buruşturabiliyor, ağzını yamultabiliyordu. Model yaklaşık 500 poligondan oluşuyordu ve üzerinde neredeyse hiç doku yoktu; yalnızca sırtındaki lekeler ve ayakkabı bağcıkları dokuluydu. Bunun da sebebi donanımın huyuydu: PlayStation, dokusuz ama gölgelendirilmiş üçgenleri çok hızlı çiziyordu. Ekip ayrıca herkesin görmezden geldiği bir ekran kipini kullandı; standart 320'ye 240 yerine 512'ye 240. Bu kipte oyun daha keskin görünüyor, buna karşılık gölgeli üçgenler aynı hızda çiziliyordu.

Asıl kritik numara ise şuydu: oyunun ne göreceğine çalışma anında karar vermesini engellediler. Kamera raya bağlı olduğu için, oyuncunun hangi noktadan neye bakacağı önceden biliniyordu. Böylece hangi yüzeyin hangi yüzeyi kapattığını, hangisinin önce çizileceğini iş istasyonlarında saatlerce süren ön hesaplarla çözdüler. Oyun, konsolda bu hesabı yeniden yapmıyordu; hazır cevabı okuyordu. Tek şart vardı: herhangi bir kamera noktasından görünen poligon sayısı belirlenen tavanı aşmayacaktı. İlk oyunda bu tavan 800'dü; sonraki iki oyunda 1300'e çıktı. Bu yüzden bölümler geniş açık alanlar değil, dar koridorlardı. Oyunun o meşhur "hep ileri koş" hissi, bir tercihten çok bir bütçe kalemiydi.

Aynı hesap, yaprakların arasından bakmayı bile mümkün kıldı. Üzerinde eğrelti otu dokusu olan tek bir büyük yüzeyde, dokunun saydam delikleri hesaba katılıyordu: yaprağın arkasında kalan poligonlar eleniyor, deliklerden görünenler çizilmeye devam ediyordu.

Her problem bu kadar zarif çözülmedi. Çarpışma hesabı, yani karakterin zemine, duvara, düşmana ne zaman değdiğinin anlaşılması, ekibi haftalarca uğraştırdı. Bir noktada Gavin, eski okulundaki araştırma laboratuvarına danıştı; oradan gelen akademik öneri, o günün süper bilgisayarlarını gerektirecek kadar ağırdı. Sonuçta kendi pratik yöntemlerini kendileri yazdılar.

Bu arada oyunun en tanıdık unsuru, kırılan sandıklar, çok geç eklendi. Ocak 1996'da, yani çıkışa aylar kala, bölümlerin fazla boş göründüğünü fark ettiler. Kutuları o gün düşündüler ve oyuna yerleştirmeleri yaklaşık altı saat sürdü. Karakterin bugün taşıdığı ad da buradan geliyor: sandıkları kırıp geçirdiği için ona Crash denildi. Universal'ın pazarlama birimi bu adı sevmedi; kendi önerileri vardı. Ekip geri adım atmadı; yedi kişilik kadroyla birlikte yöneticinin odasına girip ya bu adın kabul edileceğini ya da oyunu kendi başlarına bitireceklerini söylediler. Ad kaldı.

Ve nihayet, bitişe yakın, tarihe geçen bir hata çıktı. Hafıza kartına kayıt yapan kod bazen hiçbir sebep yokken zaman aşımına uğruyor, kaydı bozuyordu. Baggett altı hafta boyunca bu hatanın peşinden koştu. Sonunda tuhaf bir ilişki fark etti: kayıt sırasında kumandayı oynatınca hata neredeyse her seferinde tekrarlanıyordu. Sebep şuydu: ekip, hareketleri daha yumuşak hesaplayabilmek için konsolun programlanabilir zamanlayıcısını varsayılan 100 hertz yerine 1 kilohertze çıkarmıştı. Bu yüksek frekans, anakart üzerinde hafıza kartı ve kumanda portlarının veri hızını yöneten devreye karışıyordu. Sony'nin donanım mühendisi böyle bir şeyin imkânsız olduğunu söyledi; Baggett hatayı birebir gösteren 30 satırlık bir test programı gönderince fikrini değiştirdi. Çözüm basitti: kayıt işleminden hemen önce zamanlayıcı eski değerine döndürülüyor, işlem bitince geri alınıyordu.

Oyun artık çalışıyordu. Sıra, onu satacak şirketi ikna etmeye gelmişti. Ve o kapı ilk denemede açılmadı.

1996'nın başında, Japonya'dan gelen Sony yöneticileriyle bir toplantı yapıldı. Toplantıyı Mark Cerny yönetiyordu. Sony'nin Amerika kanadı oyunun havasını çoktan anlamıştı; Japonya kanadı ise ikna olmamıştı. Yöneticiler bir karşılaştırma tablosu getirmişti. Tabloda oyun, dönemin iki büyük platform kahramanıyla yan yana konmuştu. Grafikler sütununda yeni karakter iyi not alıyordu. İki sütunda ise kaybediyordu: yöneticiler karakteri sevmemişti ve tabloda "köken" başlıklı bir sütun vardı. O sütunda Mario için Japon, Sonic için Japon yazıyordu. Crash için yazan tek kelime ise "diğer"ydi.

Toplantıya ara verildi. Gavin, ekipteki sanatçılardan Charlotte'a gitti ve üç şey istedi: karakterin kocaman açık ağzını kapat, böylece daha az saldırgan görünsün; yeşil gözleri iki küçük siyah şekle indir; kafasındaki dikeni küçült. Bu değişiklikler 15 dakikadan kısa sürdü. Ara bittiğinde masaya yeni bir görüntü kondu. Japonya kanadı, karakteri uluslararası pazar için onayladı.

Kültürel mesafenin bir insanın yüzünde nereye denk düştüğünü bundan daha net gösteren örnek azdır. Karakterin iskeleti, oynanışı, teknolojisi iki yıllık emekti; onu kabul edilebilir kılan ise çeyrek saatlik bir rötuştu. Bugün oyuncakların, tişörtlerin, afişlerin üzerinde duran suret, o aradaki surettir.

Mart 1996'da Sony ile yayıncılık anlaşması imzalandı. Mayıs ayındaki büyük oyun fuarında Sony, kendi standının en ön köşesini bu oyuna ayırdı; yer açmak için kendi ürünlerinden birini geri çekti ve oyunu düzinelerce ekranda aynı anda oynattı. Aynı fuarda Nintendo da kendi üç boyutlu platform oyununu gösteriyordu ve stüdyo bu karşılaştırmayı bekliyordu.

Sony'nin Amerika'daki pazarlama bütçesi 6 milyon dolardı ve kampanya, dönemin en cüretkâr reklamlarından birini üretti. Ekranda, kahraman kostümü giymiş bir adam hurda bir kamyonetle Nintendo'nun merkezi izlenimi veren bir binanın önüne geliyor, megafonu kaldırıp içerideki tesisatçıya meydan okuyordu. Reklam ulusal kanallarda yayınlandı. Mesaj kibardan uzaktı ama nettir: konsol savaşında yeni bir taraf vardı ve o taraf, karşısındakinin maskotunu adıyla çağırıyordu.

Oyun 9 Eylül 1996'da Kuzey Amerika'da, 8 Kasım'da Avrupa'da, 9 Aralık'ta Japonya'da satışa çıktı. Japonya sürümü için ayrı bir emek harcandı. Sony'nin Japonya tarafından Shuhei Yoshida, oyunu ülkenin alışkanlıklarına göre fazla zorlu buluyordu; zorluk düşürüldü, bazı bölümler kısaltıldı, oyuncuya yol gösteren açıklamalar eklendi. Reklam kampanyasında ise kostümlü bir kahraman, Sony'nin Japonya'daki pazarlama ekibinden Megumi Hosoya'nın hazırladığı bir dansı yapıyordu.

Sonuç, "diğer" yazan sütunu boşa çıkardı. Oyun 1996 bitmeden dünya genelinde 1 milyonu aştı. 1998'in şubat ayı itibarıyla Amerika'da 1,5 milyon, Avrupa'da 725 bin, Japonya'da 610 bin satmıştı. Mayıs 1997'de, Japonya'da 500 binin üzerinde satan oyunlara verilen Altın Ödül'ü kazanan ilk Japon yapımı olmayan oyun oldu. 2003 sonunda toplam satış 6,8 milyonu geçmişti. Karakterin PlayStation'daki serisi bir bütün olarak on milyonlarca kopya sattı ve konsolun resmî olmayan maskotu haline geldi.

Buradan bakınca asıl miras, satış rakamı değil. Bu oyunun bütün karakteristik özellikleri, yani dar koridorlar, kameranın belirlediği yol, iri yüz, abartılı mimikler, turuncu kürk, hepsi birer sınırın cevabıydı. Bellek 2 megabayt olduğu için koridor dardı. Çözünürlük düşük olduğu için yüz iriydi. Televizyonlar kırmızıyı bozduğu için kürk turuncuydu. Yıllar sonra o sınırların hiçbiri kalmadığında, karakter yine aynı karakterdi; çünkü kısıt, bir noktadan sonra üslup olmuştu. 2017'de ilk üç oyun sıfırdan yeniden yapıldığında, yeni donanımın istediği kadar poligon vermesine rağmen tasarımcılar o eski oranlara sadık kaldılar.

Bir ayrıntı daha var ki hikâyenin sonunu değiştirir. Karakteri yaratan stüdyo, ona hiçbir zaman sahip olmadı. Haklar baştan beri Universal'daydı. Naughty Dog, seriyle yollarını 1990'ların sonunda ayırdı, Sony bünyesine geçti ve kendi yarattığı yeni kahramanlarla devam etti. Turuncu bandikut ise el değiştirerek yoluna gitti; farklı stüdyolar tarafından yapıldı, yıllarca ortadan kayboldu, sonra geri getirildi. Ama hangi ele geçerse geçsin, yüzü hep aynı kaldı: bir toplantı arasında, 15 dakikada çizilmiş o yüz.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.