Dünya Rekorunu İcat Eden Kasaba ve Düşen Kralı

Bölüm metni

1981'de bir adam dört ay boyunca yüz arcade salonu gezip duvarlardaki en yüksek skorları bir deftere yazdı. O defter, oyun tarihinde "dünya rekoru" diye bir şeyin var olmasını sağladı ve Iowa'nın on beş bin nüfuslu bir kasabasını dünya başkenti yaptı. Peki bir skoru gerçek yapan nedir: makine mi, kaset mi, yoksa ona inanan insanlar mı?

1981 yazında, Amerika'nın orta batısında bir adam dört ay boyunca yollarda dolaştı. Arabasının torpido gözünde bir defter vardı. Durduğu her kasabada aynı şeyi yapıyordu: alışveriş merkezinin, sinemanın, benzinliğin yanındaki atari salonuna giriyor, makinelerin ekranlarında yanıp sönen en yüksek skorları not ediyor, salonun adını, tarihi, oyunun adını yazıyor, sonra yeniden yola çıkıyordu. Dört ayın sonunda yüzden fazla salon gezmişti. Elinde, o güne kadar kimsenin bir araya getirmeyi düşünmediği bir şey vardı: ülkenin dört bir yanına dağılmış, birbirinden habersiz yüzlerce sayının tek bir yerde toplanmış hâli.

Adamın adı Walter Day'di. 14 Mayıs 1949'da Kaliforniya'nın Oakland kentinde doğmuştu. 1980'de Houston'da petrol vadeli işlemleriyle uğraşmış, sonra Iowa'ya dönüp kiralık evlerle geçinmeye başlamıştı. Anıtsal gazete baskıları satmıştı bir dönem. Yani hayatını, insanların önemli bulduğu şeyleri kayda geçirip elden ele dolaştırmakla kazanmıştı zaten. 10 Kasım 1981'de, Iowa'nın Ottumwa kasabasında kendi atari salonunu açtı ve ona Twin Galaxies, yani İkiz Galaksiler adını verdi.

Ottumwa'nın böyle bir hikâyenin merkezi olmak için hiçbir sebebi yoktu. Des Moines Nehri'nin kıvrıldığı yerde kurulmuş, et paketleme fabrikaları ve tarım makineleriyle büyümüş bir işçi kasabasıydı. Nüfusu 1960'ta 33.871 ile zirvesini görmüş, sonra sanayi çekildikçe yıllar içinde erimeye başlamıştı. Kasabanın ana caddesinde, camekânından içeri jetonların şıkırtısı sızan bir salon açmak, en iyi ihtimalle mütevazı bir işletme fikriydi.

Ama Day'in aklında salondan fazlası vardı. 9 Şubat 1982'de, o yaz defterine doldurduğu skorları düzenleyip kamuya açtı. Adına İkiz Galaksiler Ulusal Skor Tablosu dedi. Bu, görünüşte basit bir liste, aslında bir icattı. O güne kadar yüksek skor yerel bir şeydi: mahallenizin en iyisiydiniz, makinenin fişi çekilene kadar. Fişi çekildiğinde de her şey silinirdi. Day'in yaptığı, o sayıyı makineden çıkarıp kâğıda, oradan da ülke çapında karşılaştırılabilir bir sıralamaya taşımaktı. Artık Teksas'taki bir çocuk, Kaliforniya'daki birinin ne yaptığını biliyordu. Artık bir skorun bir tarihi, bir tanığı, bir adresi vardı. O adres Ottumwa'ydı.

Sonrası hızlı gelişti. Telefon Iowa'daki bu küçük salonu çalmaya başladı: oyuncular, salon işletmecileri, oyun üreticileri, gazeteciler. 3 ve 4 Nisan 1982'de İkiz Galaksiler, ülkenin dört bir yanındaki 33 salonda eş zamanlı bir Defender şampiyonası düzenledi. Ağustos sonunda Kaliforniya ile Kuzey Karolina takımlarını 17 oyun üzerinden karşı karşıya getirdi; Kaliforniya 10-7 kazandı. Bir eğlence makinesi, ilk kez bir lige benziyordu.

30 Kasım 1982'de Ottumwa Belediye Başkanı Jerry Parker resmî bir bildiriyle kasabasını "Dünyanın Video Oyun Başkenti" ilan etti. Bu, uzaktan bakıldığında küçük bir kasabanın kendini büyük ilan etmesiydi; ama beklenmedik biçimde arkası doldu. 19 Mart 1983'te Ottumwa'da düzenlenen törende iddiayı Iowa Valisi Terry Branstad, Atari ve sektörün üretici birliği de destekledi. Bir eyalet valisi, bir oyun şirketi ve bir sanayi birliği, 25 bin nüfuslu bir kasabanın kendi hakkında söylediği cümlenin altına imza atmıştı.

Asıl sahne bundan birkaç hafta önce yaşanmıştı. Amerikan resimli haber dergisi Life, ülkenin en iyi oyuncularını tek bir karede toplamak istedi ve onları Ottumwa'ya çağırdı. 7 Kasım 1982 Pazar sabahı, gün yeni ağarırken, 16 genç oyuncu salonun önünde, caddenin ortasında dizildi. Fotoğrafı Life dergisinin usta isimlerinden Enrico Ferorelli çekti. Kimi favori makinesinin üstüne oturmuştu, kimi yanına. Kuzey Karolina'dan Leo Daniels, Tempest'in; Florida'dan Ned Troide, Defender'ın; Teksas'tan Mike Lepkosky, Ms. Pac-Man'in; Missouri'den Steve Sanders, Donkey Kong'un tepesindeydi. Fotoğraf, derginin Ocak 1983 tarihli yılın fotoğrafları sayısında yayımlandı. Iowa'nın bir kasabasının ana caddesi, o yılın Amerika'sını özetleyen kareler arasına girmişti.

O karedeki gençlerden biri, Florida'dan gelen 17 yaşında bir çocuktu. Adı Billy Mitchell'di. Kayıtlarda onun adına yazılı ilk büyük rekor da tam o güne, 7 Kasım 1982'ye tarihlidir: Donkey Kong'da 874.300 puan. Rakam, Day'in defterinden doğan sisteme girdi ve orada kaldı. Çok uzun süre kaldı.

Ocak 1983'ün 8'i ve 9'unda Ottumwa, bir dünya şampiyonu taçlandırmak üzere ilk büyük turnuvasını topladı; ABC televizyonu olayı filme çekip şubatta ülke çapında yayımladı. Ertesi yılın turnuva sonuçları, 1984 baskısı Guinness Rekorlar Kitabı'na girdi. Ottumwa'nın defteri artık dünyanın rekor kitabına bağlanmıştı. Bir kasaba, bir kavramı icat etmiş ve o kavramın noteri olmuştu.

Mitchell'in 874.300 puanı 18 yıl dayandı. 17 Ağustos 2000'de Tim Sczerby 879.200 puanla onu geçtiğinde, kayıtlara giren sadece yeni bir sayı değildi; o sayının 18 yıl boyunca kimse tarafından aşılmadığını kanıtlayan bir arşivdi asıl mesele. Day'in sistemi, tam da bunun için vardı.

Sonra milyon yarışı başladı. Donkey Kong'un yazılımı 22. seviyede oyuncuyu öldüren bir hata barındırdığı için oyunun bir tavanı vardı ve o tavana yaklaşmak, yılların işiydi. Washington'dan bir mühendis ve öğretmen olan Steve Wiebe, 3 Haziran 2005'te 985.600, 3 Ağustos 2006'da 1.049.100 puana ulaştı. Mitchell de kendi kasetlerini gönderiyordu. İkisinin çekişmesi 2007'de The King of Kong, yani Kong'un Kralı adlı belgeselle sinemalara taşındı ve küçük bir alt kültürün iç meselesi olmaktan çıkıp popüler bir hikâyeye dönüştü. Kong'un Kralı'nda Mitchell soğukkanlı, kendinden emin, siyah saçlı ve kravatlı bir kral gibi görünüyordu; film onu öyle çerçeveledi, seyirci de öyle hatırladı.

Bütün bu süre boyunca kanıt tek bir şeydi: kaset. Oyuncu oynuyor, kamera ekranı kaydediyor, kaset hakemlere gidiyordu. Sistem, oyuncunun dürüstlüğüne ve bandın gösterdiğine güveniyordu.

2 Şubat 2018'de bu güven sınandı. Jeremy Young adlı bir üye, Day'in kurduğu kurumun kendi itiraz mekanizmasını kullanarak Mitchell'in üç Donkey Kong skoruna resmî itiraz açtı: belgeselde görülen 1.047.200, ardından gelen 1.050.200 ve 1.062.800 puanlar. İtirazın konusu oyuncunun becerisi değildi. Makineydi.

Donkey Kong'un 1981 tarihli orijinal devre kartı, bir seviyeden diğerine geçerken ekranı belirli bir düzende kurar. Kirişler, merdivenler, platformlar rastgele değil, donanımın kendi işleyişinden doğan sabit bir sırayla belirir. Bu, oyunun bir tasarım tercihi değil, o devrenin parmak izidir. Oyunu bilgisayarda çalıştıran MAME adlı öykünücü ise aynı geçişi kendi mantığıyla çizer ve ortaya farklı bir desen çıkar. Young'ın iddiası şuydu: kasetlerdeki geçiş kareleri, orijinal kartın üretebileceği görüntüler değil, öykünücünün ürettiği görüntülerdi. İtiraz aylarca sürdü; kareler tek tek büyütüldü, karşılaştırıldı, tartışıldı. Oysa İkiz Galaksiler'in Donkey Kong sıralaması için kuralı açıktı: skor, yalnızca orijinal salon donanımında kabul edilirdi.

Kurum o tarihte artık Ottumwa'da değildi. 2010'da Day ayrılmış, müziğe yönelmişti; 2014'ten beri şirketi Jace Hall yönetiyordu ve merkez Kaliforniya'daydı. Iowa'daki bir salonun defteri, uzun süre önce profesyonel bir şirkete dönüşmüştü.

12 Nisan 2018'de karar açıklandı. İkiz Galaksiler yönetimi, itiraz dosyasındaki kanıtların bütününe dayanarak oybirliğiyle Mitchell'in bütün skorlarını veritabanından kaldırdığını ve onu yarışma sıralamalarından men ettiğini duyurdu. "Bütün skorları" ifadesi harfiyen anlaşılmalı: Donkey Kong rekorlarıyla birlikte, 3 Temmuz 1999'da New Hampshire'da bir salonda tek bir can bile kaybetmeden oynadığı ve Pac-Man'in kusursuz sonucu sayılan 3.333.360 puan da silindi. 1982'de Ottumwa'nın defterine yazılan 874.300 de silindi. Kurum kararını Guinness Rekorlar Kitabı'na bildirdi ve kitap da kısa süre içinde aynı yolu izledi.

Mitchell iddiaları reddetti. Kasetlerin orijinal makinelerde çekildiğini söyledi, tanıklar ve yeminli beyanlar sundu, kararın kendisine savunma hakkı tanımadan verildiğini savundu. Ama o an itibarıyla, bir kasabanın icat ettiği rekor kavramı, o kasabanın kurduğu kurum tarafından geri alınmıştı. Bir sayının varlığı, onu kaydeden defterin iznine bağlıydı ve defter kapanmıştı.

Bir rekorun geri alınabildiği yerde, geri verilebilmesi de gerekir. 2020 Haziran'ında Guinness Rekorlar Kitabı 2018'deki kararını tersine çevirdiğini açıkladı. Kitabın genel yayın yönetmeni Craig Glenday'in özeti şuydu: toplu bir iptali destekleyecek kadar sağlam kanıt yoktu ve tartışmalı durumlarda, skorun kaydedildiği andaki hakem kararına itibar etmek esastı. Böylece 7 Kasım 1982 tarihli 874.300 puan da, kusursuz Pac-Man sonucu da kitaba döndü.

Ortaya tuhaf bir durum çıktı. Bir kurum skoru geçersiz sayıyor, diğeri geçerli kabul ediyordu. Rekor, ölçülebilir bir gerçek olmaktan çıkıp hangi kurumun kayıtlarına baktığınıza bağlı bir şeye dönüşmüştü. Day'in defterinin çözdüğü sorun, kırk yıl sonra, ikiye bölünmüş hâlde geri gelmişti.

Kalanı mahkemeler sürdürdü. Mitchell 2019'da hakaret ve itibar zedeleme gerekçesiyle dava açtı, karşı taraf da kendi iddialarıyla karşılık verdi ve dosya yıllarca Kaliforniya mahkemelerinde dolaştı. Ocak 2024'te, duruşma yaklaşırken taraflar anlaştı. Anlaşmanın şartları gizli kaldı ve iki taraf da suç kabul etmedi. İkiz Galaksiler, Mitchell'e yönelik hile iddialarını ve bunlarla ilgili yazıları sitesinden kaldırdı, skorlarını da veritabanına geri koydu. Mitchell'in talebiyle rapor hazırlayan bilgisayar bilimci Michael Zyda'nın, kasetlerdeki makinelerin yaşlanmış ama özünde orijinal kabinler olabileceği yönündeki görüşünü de kurum, kendi resmî görüşü olarak benimsemeden kayda geçirdiğini belirtti.

Ama geri dönen şey, gidenle aynı şey değildi. Skorlar güncel sıralamaya değil, tarihsel arşive kondu. Zaten güncel listede kimse onları beklemiyordu: Donkey Kong'un tepesinde çoktan Robbie Lakeman'ın 1.272.800 puanı duruyordu. Rakam geri geldi, taht geri gelmedi. Bir rekorun en kırılgan tarafının sayı değil, o sayıyı taşıyan itibar olduğu anlaşıldı; sayıyı bir veritabanına geri yazabilirsiniz, "dünyanın en iyisi" cümlesini insanların zihnine geri yazamazsınız.

Hikâyenin ikinci kaybedeni kasabaydı. İkiz Galaksiler'in Ottumwa'daki salonu 6 Mart 1984'te kapandı; açılışından topu topu yirmi sekiz ay sonra. Oyunlar salonlardan evlere, jetonlardan kartuşlara taşınıyordu ve ana caddedeki bir salonun bu göçe direnecek gücü yoktu. Day skor tutmayı sürdürdü, ama sonunda kurum da kasabadan ayrıldı. Ottumwa'nın nüfusu 2020 sayımında 25.529'du; altmışlı yıllardaki zirvesinden hâlâ epey aşağıda.

Yine de kasaba unvanını bırakmadı. 2010'da Day'in yıllardır taşıdığı fikir gerçek oldu ve Ottumwa, gönüllülerin emeğiyle ilk Uluslararası Video Oyunları Onur Listesi törenine ev sahipliği yaptı; tören bir gelenek hâline geldi ve kasabadaki bir langırt ve atari salonunda sürdürülüyor. Day'in gezdiği salonlardan, bastırdığı oyuncu kartlarından, topladığı kasetlerden oluşan arşivi bir koleksiyon olarak yaşıyor. Ve ana caddede, 7 Kasım 1982 sabahı çekilen o fotoğrafı üzerinde taşıyan bronz bir levha duruyor: kırk küsur yıl önce şafak vakti caddeye dizilmiş gençler, hâlâ orada.

Ottumwa bir oyun icat etmedi. Bir konsol, bir grafik yongası, bir tür yaratmadı. İcat ettiği şey daha soyut ve daha kalıcıydı: bir sayının tanıklı olabileceği, kaydedilebileceği, karşılaştırılabileceği ve dolayısıyla tartışılabileceği fikri. O fikir olmasaydı, 1982'de bir çocuğun 874.300 puanı ertesi sabah makinenin fişiyle birlikte kaybolurdu. Ama aynı fikir olmasaydı, 2018'de kimse o kasetlerin karelerini büyütüp geçiş desenlerini karşılaştırmaz, kimse bir itiraz dosyası açamaz, kimse bir kralı tahtından indiremezdi. Kasabanın icadı, kendi en ünlü kahramanını yıkacak kadar sağlam çıktı. Bir rekor sisteminin en acı sınavı, en sevdiği ismi koruyup korumadığıdır; Ottumwa'nın defteri o sınavda, kendi kralını kaybetmeyi göze aldı.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.