Tavşan Adlı Çip: Nintendo'nun Kilidini Kıran Yalan

Bölüm metni

Bir konsolun içine gizlenmiş minicik bir çip vardı: elindeki kartuşa "sen bizden misin?" diye soruyor, cevabı beğenmezse ekranı karartıyordu. Rakip bir şirket o çipi asitle soyup mikroskop altında sıfır bir okuyarak kopyalamaya çalıştı, birkaç satır eksik kaldı — ve o eksiği tamamlamak için devletin kapısını çaldı. Kazandıkları ilke bugün hâlâ yürürlükte; ama davayı, söyledikleri tek bir cümle yüzünden kaybettiler.

1983 yılının sonunda Amerikan ev video oyunu pazarı çöktü. Bir yıl önce 3 milyar doların üzerinde ciro yapan bu iş, 1985'e gelindiğinde 100 milyon dolar civarına inmişti; yani neredeyse yüzde 97'lik bir buharlaşma. Çöküşün nedeni oyuncuların oyundan bıkması değildi. Nedeni, konsolların kapısının açık olmasıydı. Dönemin hâkim makinesinde bir kartuşun çalışabilmesi için kimsenin onayına ihtiyaç yoktu; garajında lehim havyası olan herkes kartuş basabiliyordu. Rafları aylar içinde, çoğu bitmemiş, bir kısmı resmen çalışmayan yüzlerce oyun doldurdu. Perakendeci iade edilen kutuların altında kaldı, alıcı hangi kutunun içinde gerçek bir oyun olduğunu ayırt edemez oldu ve güven bittiğinde pazar da bitti. Amerikan mağazacılığı "video oyunu" kelimesini bir daha duymak istemiyordu.

Nintendo bu enkazın üzerine geldi. Japonya'da Famicom adıyla iyi iş yapan makineyi Amerika'ya sokmak için önce kelimeyi değiştirdiler: ürün bir oyun konsolu değil, Nintendo Entertainment System, yani Nintendo Eğlence Sistemi olacaktı; kısaca NES. Kutu, dönemin oyuncak gibi duran renkli konsollarına hiç benzemiyordu. Gri, köşeli, ciddi, bir video kaset okuyucusunu andıran bir cihazdı; kartuş üstten takılmıyor, öne doğru bir çekmeceye sürülüp bastırılarak yerine oturuyordu. 1985'in ekim ayında önce yalnızca New York'ta denendi, ertesi yıl ülke geneline yayıldı. Ama Nintendo'nun asıl aldığı önlem kutunun rengi değildi.

Nintendo, konsolun içine bir kapı bekçisi koydu. Anakartta, Sharp'ın ürettiği 4 bitlik küçücük bir mikrodenetleyici oturuyordu ve üzerindeki programa 10NES adı verilmişti. Aynı programın bir eşi de her yetkili kartuşun içine yerleştirilmişti. Konsoldaki çip kilit, kartuştaki çip anahtardı. Makine açıldığı anda bu iki çip birbiriyle konuşmaya başlıyordu: kilit bir veri dizisi üretiyor, anahtar da kendi tarafında aynı diziyi üretmek zorundaydı. Diziler adım adım örtüşüyorsa kapı açılıyordu. Örtüşmüyorsa kilit çipi, konsolun işlemcisinin sıfırlama hattını saniyede defalarca çekiyordu; makine açılmaya çalışıyor, açılamıyor, tekrar deniyordu. Milyonlarca çocuğun yıllarca gördüğü o titreyen, yanıp sönen kırmızı ışık ve zıplayan gri ekran işte buydu: bekçinin, kartuşun kirli temas yüzeyi yüzünden anahtarı tanıyamaması. Nintendo'nun çözüm diye sattığı temizlik seti bile bu tasarımın bir yan ürünüydü.

Teknik olarak bu bir güvenlik önlemiydi. Ticari olarak bir yönetim biçimiydi. Çünkü anahtarı üreten tek yer Nintendo'ydu ve anahtar, bir sözleşmeyle birlikte veriliyordu. Yayıncı, Nintendo'nun lisans şartlarını kabul edecekti: yılda en fazla beş oyun çıkarabilecek, kartuşları kendisi bastıramayacak, Nintendo'ya sipariş verip parayı peşin ödeyecek, çıkan oyunu belirli bir süre rakip konsollara taşıyamayacaktı. Kutunun köşesine basılan altın rengi kalite mührü, alıcıya "bu kutunun içinde gerçek bir oyun var" diyordu ve bu, 1983'ten sonra gerçekten de kıymetli bir vaatti. Sistem işe yaradı: pazar dirildi, NES ömrü boyunca dünya çapında 61 milyonun üzerinde satacaktı ve 1980'lerin sonunda Amerika'daki ev konsolu pazarının neredeyse tamamı Nintendo'nun elindeydi.

Ama aynı sistem, oyun yapan herkes için şu anlama geliyordu: sen ne kadar iyi oyun yaparsan yap, rafa çıkıp çıkmayacağına, kaç adet basılacağına, ne zaman basılacağına senin rakibin karar veriyor. Kapı gerçekten kilitliydi. Ve anahtarı olan tek bir kişi vardı.

Bu düzenden en çok rahatsız olan şirket, adını Nintendo'dan çok önce duyurmuş bir isimdi: Atari Games. Karışıklığı baştan ayıralım; 1984'te Atari ikiye bölünmüştü ve bu, ev konsolu satan taraf değil, salon makineleri yapan taraftı. Başında, sonradan çalışanların satın aldığı şirketi yöneten Hideyuki Nakajima vardı. Salonlardaki oyunları eve taşımak isteyen Atari Games, 1987'de bunun için ayrı bir yayıncı kurdu ve ona Go oyununda tahtanın tam merkez noktasını anlatan sözcükten esinlenerek Tengen adını verdi. Aralık 1987'de de Nintendo ile lisans sözleşmesini imzaladı; yani önce kurallara uyarak içeri girdi.

Uyum uzun sürmedi. Yılda beş oyun sınırı, salon dolusu oyunu olan bir şirket için dar bir yakaydı; kartuşları rakibinizin fabrikasında bastırıp parasını peşin ödemek ise hem maliyet hem gurur meselesiydi. Atari Games'in mühendisleri, sözleşme masasında çözülmeyen şeyi laboratuvarda çözmeye karar verdi.

Yaptıkları iş, tersine mühendisliğin en ilkel ve en zahmetli biçimiydi. Konsoldan söktükleri çipin üzerindeki koruyucu katmanları kimyasalla, asitle tabaka tabaka soydular. Altından çıplak silikon yüzey çıktı. Mikroskobun altında, hafızayı oluşturan hücreler tek tek görünüyordu; bir hücrenin fiziksel durumu 0, diğeri 1 demekti. Mühendisler mikroskoptan bakıp okudukları diziyi elle, kâğıda yazdılar. Sayfalar dolusu sıfır ve bir. Sonra bu el yazması kopyayı bilgisayara girip makine diline ait komutlara ayırdılar, yani bir programı tersinden sökerek anlamaya çalıştılar. Bir yandan da çalışan bir konsolla kartuş arasındaki hattı dinleyip iki çipin birbirine gönderdiği sinyalleri kaydediyorlardı.

Sorun şuydu: elde ettikleri metin tam olarak doğru değildi. Mikroskop altında elle okunan binlerce bitin içinde kaçınılmaz olarak hatalar vardı ve tek bir bitin yanlış okunması, programın o noktadan sonrasını anlamsız hale getiriyordu. Elde neredeyse doğru bir metin vardı ve "neredeyse", bir kilidi açmaya yetmiyordu.

İşte tam bu noktada, 1988'in ilk aylarında, hikâye laboratuvardan çıkıp bir yazı işlemine dönüştü. Amerika'da bir yazılımın telifini tescil ettirmek için o yazılımın bir nüshasını Telif Hakları Dairesi'ne teslim etmeniz gerekir. Daire bu nüshayı saklar ve herkese vermez; veremeyeceği açıktır, çünkü korumak için aldığı şeyi dağıtmış olur. Ancak istisnalar vardır: örneğin o eser yüzünden açılmış, sürmekte olan bir davanın tarafıysanız, savunmanızı yapabilmeniz için nüshanın bir kopyasını talep edebilirsiniz.

Atari'nin avukatı, Nintendo'nun tescil ettiği kilit programının kopyasını istedi ve gerekçe olarak, şirketin Kuzey Kaliforniya'da görülen bir davada halihazırda davalı konumunda olduğunu bildirdi. Böyle bir dava yoktu. Ortada henüz bir ihtilaf bile yoktu. Atari Games ile Nintendo'nun mahkemede karşı karşıya gelmesi için daha aylar vardı.

Daire, usulüne uygun görünen talebi karşıladı ve kilit programının kaynak kodu, yani mühendislerin mikroskopla okumaya çalıştığı şeyin insan tarafından yazılmış, okunaklı hali, bir zarfın içinde Atari'ye ulaştı. Elde yarım kalan el yazması metin vardı; şimdi bir de cevap anahtarı vardı. Hatalı okunan bitler düzeltildi, boşluklar kapandı ve program nihayet bütünüyle anlaşıldı.

Ortaya çıkan ürüne mühendisler bir ad verdiler: Rabbit, yani Tavşan. Tavşan, 10NES'in birebir kopyası değildi; farklı bir işlemci üzerinde, farklı bir dille yazılmıştı. Ama kapıdaki bekçiye tam olarak bekçinin duymak istediği şeyi söylüyordu. Konsol, karşısındakinin Nintendo'nun anahtarı olmadığını anlayamıyordu.

1988'in aralık ayında Tengen, Nintendo'nun ne fabrikasına ne iznine ihtiyaç duyan kartuşları kendi bastırmaya başladı. Kutular siyah ve altın rengiydi, üzerlerinde kalite mührü yoktu, doğrudan perakendeciye satılıyorlardı ve Tengen etiketiyle yirmiye yakın oyun bu şekilde raflara çıkacaktı. Aynı ay Atari Games, Nintendo'yu pazarı tekelleştirmekle suçlayan davayı açtı. Yani Telif Hakları Dairesi'ne bildirilen dava, bildirimin üzerinden neredeyse bir yıl geçtikten sonra gerçekten var oldu.

Nintendo karşı davayı açtığında ortaya iki ayrı kavga çıktı ve bunlar farklı yönlere gidiyordu. Atari Games, kilit çipinin bir güvenlik önlemi değil bir tekel aracı olduğunu, Nintendo'nun bununla pazarı kapattığını savunuyordu. Nintendo ise Tavşan'ın kendi telifli programından türetildiğini söylüyordu. Ve elinde, mühendislik davalarında pek ender görülen türden bir kanıt vardı.

Nintendo, 1987'de kilit programını gözden geçirmiş, işe yaramadığını gördüğü bazı komutları silmişti. Tavşan'ın içinde ise, silinmiş o komutların karşılıkları duruyordu. Üstelik Tavşan, yalnızca kapıyı açmak isteyen bir programın hiç ihtiyaç duymayacağı davranışları da taşıyordu; örneğin hatalı bir mesaj aldığında sistemi kapatmak gibi. Mahkemenin altını çizdiği mantık basitti: iki programda aynı gereksiz komutların bulunması, tesadüften çok kopyayı anlatır. İşlevsiz bir ayrıntı iki kez aynı biçimde ortaya çıkmaz.

1991'de Kuzey Kaliforniya'daki bölge mahkemesi Nintendo lehine tedbir kararı verdi ve Tengen'in kendi bastığı kartuşları satmasını durdurdu. Atari Games kararı Federal Temyiz Mahkemesi'ne taşıdı. 10 Eylül 1992'de açıklanan ve Hâkim Randall Rader'in kaleme aldığı karar, bugün hâlâ bu davanın neden önemli olduğunu açıklayan tuhaf ikiliği kurdu.

Kararın ilk yarısı, Atari Games'in savunduğu ilkeyi kabul ediyordu. Mahkeme, bir yazılımın telifle korunan şeyinin onun ifade biçimi olduğunu, işlevin ve fikrin korunmadığını hatırlattı. Peki bir çipin içindeki makine kodunu, onu çözmeden anlamanın imkânı var mıdır? Yoktur. Dolayısıyla korunmayan fikri görebilmek için yapılan ara kopyalama, yani sökme, çözümleme ve inceleme, ilke olarak adil kullanım sayılabilirdi. Bu, o tarihe kadar hiçbir üst mahkemenin bu netlikte söylemediği bir şeydi ve yazılım sektörünün tamamı için bir kapı açıyordu.

Kararın ikinci yarısı ise o kapıyı Atari Games'in yüzüne kapattı. Çünkü adil kullanım, elinizdeki nüshayı hukuka uygun biçimde edinmiş olmanızı gerektirir. Atari'nin elindeki kaynak kodu, doğru olmayan bir beyanla alınmıştı; yani hiç edinilmemesi gereken bir nüshaydı. Mahkemenin kurduğu cümle şu anlama geliyordu: çalınmış kopyadan arındırılmış bir tersine mühendislik adil kullanımdır. Atari'ninki arınmış değildi. Tavşan'ın soyağacında o zarf duruyordu ve o zarf olmadan Tavşan'ın tamamlanamayacağı, mühendislerin kendi kayıtlarından anlaşılıyordu. Tedbir kararı onandı.

Diğer cephe de Atari Games'e yaramadı; tekelleşme iddiaları mahkemede tutmadı ve Nintendo o davadan da kazançlı çıktı. Ayrı bir ihtilafta Tengen'in Tetris'i yayımlama hakkı da elinden alındı. Tengen'in lisanssız kartuş hattı kapandı. Siyah kutular raflardan indi ve yıllar sonra koleksiyoncu vitrinlerinde, "bir zamanlar biri bu kapıyı zorlamıştı" diyen nesneler olarak yeniden ortaya çıktılar.

Ama davanın asıl mirası kaybeden tarafta değil, ortada kalan ilkede oldu. Aynı yılın ekim ayında, bu kez Sega'nın konsolu için lisanssız oyun çıkaran Accolade'ın davasında bir başka üst mahkeme aynı ilkeyi çok daha temiz bir olay örgüsüyle onayladı: uyumluluk sağlamak için yapılan tersine mühendislik adil kullanımdır. Bu iki karar birlikte, sonraki otuz yılın zeminini döşedi. 1998'de çıkan Amerikan dijital telif yasasına, güvenlik önlemlerini aşmayı suç sayan maddenin yanına, uyumluluk amaçlı çözümlemeyi ayrı tutan bir istisna kondu. 2000'de bir konsolun yazılımını taklit eden bilgisayar programlarının, yani emülatörlerin yasallığı tartışıldığında dayanak yine buydu. Bugün eski oyunların korunması, üçüncü taraf donanımları ve uyumluluk çalışmaları hep aynı çizginin üstünde duruyor.

Kilit de kaybolmadı, sadece elbise değiştirdi. Gri kutunun içindeki 4 bitlik bekçi, bugün her konsolun açılışında imzaları doğrulayan şifreleme donanımına dönüştü. Artık iki çip birbirine uydurma bir sayı dizisi fısıldamıyor; makine, çalıştıracağı her yazılımın üreticinin özel anahtarıyla imzalanmış olduğunu matematiksel olarak kontrol ediyor. Nintendo'nun 1985'te sorduğu soru hâlâ aynı soru: "Sen kimsin ve seni buraya kim soktu?" Değişen tek şey, cevabın artık asitle soyulup mikroskop altında elle okunamıyor oluşu.

Geriye, hukuk fakültelerinde hâlâ anlatılan bir ironi kaldı. Atari Games haklı olduğu yerde haklı çıktı; bir makinenin nasıl çalıştığını anlamak için onu sökmenin meşru olduğunu savunmuştu ve mahkeme bunu kabul etti. Ama kendi davasını, mühendislik masasında değil, bir dilekçenin içine yazılan tek bir cümlede kaybetti. Kilidi kıran şey asit ve mikroskop değildi; bir zarfı açtıran yalandı. Ve mahkeme, açılan kapıdan içeri kimin gireceğine karar verirken, kapının nasıl açıldığına baktı.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.