Oyuncak Kılığında Bir Konsol: NES Amerika'ya Böyle Girdi

Bölüm metni

1985'te Amerika'da bir mağaza müdürüne "video oyunu" demek, kapıyı yüzünüze kapattırmaya yetiyordu. Nintendo o kapıyı açmak için kutuya gri plastikten bir robot koydu — toplam iki oyunu olan, aslında hiçbir işe yaramayan bir robot. Sektörün en büyük dönüşü, kimsenin konsol sanmadığı bir oyuncakla başladı.

1983 sonbaharında, New Mexico çölünün kenarındaki Alamogordo kasabasının çöp sahasına gece boyunca kamyonlar girip çıktı. Yükleri ev eşyası ya da inşaat molozu değildi. Kamyonlarda oyun kartuşları vardı; kutularından çıkarılmamış, hiç oynanmamış, satılamamış kartuşlar. Atari'nin yetkilileri yıllar sonra gömülen miktarı yaklaşık 700 bin kartuş olarak doğrulayacaktı ve bunların içinde, sinemada dünyayı ağlatan bir uzaylının adını taşıyan, oyun olarak ise felaket sayılan bir yapım da bulunuyordu. Üstüne beton döküldü. Bir sanayi dalının cenazesi, çölde, gece yarısı, sessizce kaldırılmış oldu.

O çöp sahasına giden yol aslında bir bolluk yolundaydı. Yetmişlerin sonunda ev konsolu Amerikan oturma odasının yeni mobilyasıydı; ekranda zıplayan birkaç piksel, televizyonu ilk kez tek yönlü bir alet olmaktan çıkarmıştı. Para akınca üretici de aktı. Kartuş basmak kolaydı, lisans diye bir engel yoktu, oyun yapmak için bir programcı, birkaç hafta ve bir plastik kalıp yetiyordu. Mağaza rafları birbirinden ayırt edilemeyen, yarısı bitirilmemiş, çoğu daha ilk akşam çekmeceye atılan oyunlarla doldu. Alıcı, hangi kutunun içinde ne olduğunu anlamanın hiçbir yolu olmadığını fark ettiğinde satın almayı bıraktı. Fiyatlar düştü, sonra daha da düştü; 30 dolarlık kartuşlar sepetlerde 5 dolara, sonra 1 dolara yığıldı. Rafın kendisi değersizleşti.

Rakamlar bu çöküşün büyüklüğünü soğuk bir dille anlatıyor. Amerika'da ev video oyunu geliri 1983'te yaklaşık 3,2 milyar dolarla zirve yaptı; 1985'e gelindiğinde 100 milyon dolar civarına inmişti. Yaklaşık yüzde 97'lik bir kayıp. Bu, bir sektörün küçülmesi değil, buharlaşmasıdır. Üreticiler sırayla kapandı ya da çekildi. Oyuncak ve elektronik mağazalarının depolarında kimsenin istemediği konsollar ve kartuşlar kaldı; o stokun bedelini ödeyen, üreticiler kadar perakendecilerdi. Bir mağaza müdürü için 1983, kârlı bir reyonun bir yıl içinde zarar kalemine dönüştüğü yıldı ve bu tür yaralar unutulmaz.

Böylece Amerikan perakendesinde tuhaf bir şey oldu: iki kelimelik bir ifade fiilen yasaklandı. "Video oyunu" demek, bir alım toplantısını daha başlamadan bitirmeye yetiyordu. Satın alma müdürleri randevu vermiyor, verdiklerinde de cümlenin ortasında sözü kesiyordu. Ekranda oynanan her şey artık bir moda hevesiydi, hem de sönmüş bir heves; tıpkı hula hoop gibi, tıpkı Rubik küpü gibi. Amerikan basını konuyu geçmiş zamanla yazıyordu. Ülkenin en büyük mağaza zincirleri oyun reyonlarını kapatıp yerine ev bilgisayarı ya da oyuncak koydu. Raf boşaldı; ama o boşluk davetkâr değil, uyarıcıydı. Üzerinde görünmez bir levha asılıydı: burada bir şey öldü.

Aynı aylarda, Pasifik'in öbür yakasında hikâye tam tersi yönde ilerliyordu. Nintendo, 15 Temmuz 1983'te Japonya'da Family Computer adıyla, kısaca Famicom olarak anılacak bir ev konsolu satışa çıkardı. Fiyatı 14 bin 800 yendi, yani rakiplerinin belirgin biçimde altında. Kırmızı beyaz, küçük, oyuncak gibi görünen bu kutu ilk aylarda bir donanım arızası yüzünden geri çağırma yaşasa da kısa sürede Japonya'nın en çok satan konsolu oldu. Kyoto'daki şirketin önünde artık tek bir soru duruyordu: bu başarı okyanusu geçebilir mi?

Geçirmenin kestirme yolu vardı ve neredeyse yürüyordu. Nintendo, Famicom'u Japonya dışında Atari'nin dağıtmasını öngören bir anlaşmanın eşiğine gelmişti. Haziran 1983'teki tüketici elektroniği fuarında iş bozuldu: Atari yöneticileri, Coleco'nun standında kendi bilgisayarında izinsiz bir Donkey Kong uyarlamasının çalıştığını gördü. Fuarın ardından çıkan gerilim, Atari'nin üst yönetimindeki değişim ve şirketin kendi mali çöküşüyle birleşince anlaşma dağıldı. Sonradan bakınca bu, Nintendo'nun başına gelen en iyi talihsizlikti; çünkü ertesi yıl Atari'nin adı, Amerikan rafında taşınabilecek en ağır yük haline geldi.

Ama o an için sonuç netti: Nintendo'nun Amerika'ya girmek için ortağı yoktu, itibarı yoktu, ve girmek istediği kapının üstünde satılmayan malın hayaleti asılıydı. Ürün hazırdı, oyunlar hazırdı, fabrika hazırdı. Eksik olan tek şey, ürünü rafa koyacak insanın "evet" demesiydi. Ve o insan, kendisine getirilen şeye ne dendiğini duyar duymaz hayır diyordu.

Nintendo'nun Amerika kolunun başındaki Minoru Arakawa, bu duvarı ilk kez klasik yoldan aşmayı denedi: eğer sorun "oyun" kelimesiyse, ürünü oyun olmaktan çıkarıp ciddi bir elektronik cihaza dönüştürelim. Ocak 1985'teki kış tüketici elektroniği fuarında sahneye Advanced Video System, yani Gelişmiş Görüntü Sistemi çıktı. Şık, açık gri, salon sistemlerine yakışan bir tasarımdı; yanında bir klavye, bir kaset kaydedici, kablosuz kumandalar, hatta bir müzik klavyesi vardı. Mesaj açıktı: bu bir oyuncak değil, evin bilgi işlem merkezi.

Fuar bu mesajı almadı. Tepki ne öfke ne heyecandı, ikisinden de kötüsüydü: kayıtsızlık. Perakendeciler kutunun ne kadar zarif olduğunu umursamıyordu, çünkü ne olduğunu biliyorlardı. Üzerine klavye takılmış bir konsol, yine bir konsoldu. Gelişmiş Görüntü Sistemi hiçbir zaman satışa çıkmadı.

İşte bu başarısızlığın ardından Nintendo, sorunu mühendislik sorunu olmaktan çıkarıp algı sorunu olarak ele aldı; ve bulduğu çözüm, oyun tarihinin en cüretkâr kılık değiştirmesi oldu.

Önce dil değişti. Şirketin Amerika'daki pazarlama ekibinde Gail Tilden'ın öncülüğünde, ürünün her parçasına yeni bir ad verildi. Konsol artık konsol değil, "Control Deck", yani kumanda ünitesiydi. Kartuş artık kartuş değil, "Game Pak" adıyla anılan bir oyun paketiydi. Ürünün bütününün adında "video oyunu" ifadesi hiç geçmiyordu: Nintendo Entertainment System, yani Nintendo Eğlence Sistemi. Katalog sayfasında, faturada, satış sunumunda o iki yasaklı kelime bir kez bile görünmeyecekti.

Sonra biçim değişti. Japonya'daki kırmızı beyaz, oyuncakça kutu terk edildi; yerine köşeli, mat gri, geniş bir kasa geldi. Kartuş üstten takılmıyordu artık; ön taraftan, tıpkı bir video kasetin yuvasına sürülmesi gibi içeri itiliyor ve aşağı bastırılıyordu. Bu tasarımın teknik bir bedeli vardı, yıllar içinde milyonlarca kullanıcıya tanıdık gelecek o temassızlık sorunu buradan doğdu; ama estetik amaç tamdı. Raf üstünde duran şey artık bir oyun makinesine değil, ailenin zaten güvendiği bir cihaza, video oynatıcıya benziyordu.

Bir de kalite sorunu vardı, yani rafı ilk etapta öldüren asıl hastalık. Nintendo donanıma 10NES adıyla bilinen bir kilit yongası koydu: konsol, içine takılan oyun paketinin eşleşen yongayı taşımadığını anlarsa çalışmıyordu. Böylece hangi oyunun yayımlanacağına, kaç adet basılacağına ve hangi kalite eşiğini geçmesi gerektiğine artık üreticiler değil, platformun sahibi karar veriyordu. Kutuların üstündeki altın renkli onay mührü bunun dışa dönük yüzüydü; mührün gerçek anlamı ise perakendeciye verilen bir sözdü: sepetlere yığılan o çöp dalgası bir daha gelmeyecek.

Ama kılığın son parçası, en görünür ve en kurnaz olanıydı. Nintendo ürünün yanına bir robot koydu. Gunpei Yokoi'nin ekibinin geliştirdiği bu küçük gri makine, Robotic Operating Buddy, yani Robot Oyun Arkadaşı adını taşıyordu; kısaca ROB deniyordu. Gözleri televizyon ekranına dönük duruyor, oyun ekrandan ışık sinyalleri gönderiyor, robot da bu sinyallere göre kollarını kaldırıp indiriyor, plastik parçaları yuvalarından alıp yerleştiriyordu. Teknik olarak bu, bir oyunu oynamanın en dolaylı ve en yavaş yoluydu. Ticari olarak ise bütün kilidi açan anahtardı.

Çünkü satın alma müdürünün masasına artık bir konsol gelmiyordu. Masaya kutusundan çıkarılmış, kolları oynayan, gözleri parlayan bir robot geliyordu. Robot oyuncaktır; oyuncağın reyonu bellidir, alıcısı bellidir, geçmiş yılın zararıyla ilgisi yoktur. Yanındaki gri kutu, robotu çalıştıran aksesuardı. Kelime oyunu gibi duran bu ayrım, kapanmış bir kapının menteşesini söktü.

Ve sıra en riskli adıma geldi: bu kılığı gerçek bir pazarda denemek. Nintendo bütün ülkeye açılmayı değil, tek bir şehri kuşatmayı seçti. Hedef New York'tu, yani ülkenin en zorlu, en pahalı ve en çok izlenen perakende arenası. 18 Ekim 1985'te Nintendo Eğlence Sistemi Manhattan ve çevresindeki mağazalarda satışa çıktı; şehre yaklaşık 100 bin sistem gönderildi. Lüks paketin içinde kumanda ünitesi, iki kumanda, robot, ışıklı tabanca ve iki oyun vardı. Toplam katalog 17 oyundu ve bu 17'nin arasında, bir su tesisatçısının mantarlara basarak ilerlediği, o güne dek ev ekranında görülmemiş akıcılıkta bir oyun bulunuyordu: Super Mario Bros.

Mağazalar yine de riski üstlenmek istemedi. Nintendo riski kendi üstüne aldı. Satılmayan ürünün belirli bir süre sonunda geri alınacağı, perakendecinin cebinden tek kuruş çıkmayacağı taahhüt edildi. Şirketin çalışanları mağazalara gidip vitrinleri, demo düzeneklerini ve televizyon bağlantılarını kendi elleriyle kurdu. Bir şehir, bir mevsim, tek bir Noel. Cevap ya oradan çıkacaktı ya da hiç çıkmayacaktı.

Cevap dokuz hafta sürdü. Nintendo ertesi yıl, New York denemesinde bu süre içinde 90 bine yakın sistem sattığını açıkladı. Yani şehre gönderilen stokun neredeyse tamamı. Sektörün öldüğü ilan edilen ülkede, ölmüş sayılan ürün, en zor şehirde, iki ay içinde tükenmişti.

Daha da çarpıcı olanı, satın alma nedeniydi. Ocak 1986'da Nintendo'nun sipariş ettiği bağımsız bir araştırmada 200 sistem sahibiyle görüşüldü ve ürünü almanın en sık dile getirilen gerekçesi şu çıktı: çocuk robotu istemişti. Kılık işe yaramakla kalmamıştı; kılığın kendisi satın alma sebebi olmuştu.

Bundan sonrası bir fetih takvimidir. Şubat 1986'da Los Angeles açıldı, ardından başka büyük şehirler geldi. Nintendo, oyuncak sektöründe Teddy Ruxpin ve Lazer Tag ile ciddi bir güç toplamış olan Worlds of Wonder, yani Harikalar Dünyası adlı şirketle dağıtım anlaşması yaptı; Harikalar Dünyası'nın satış ekibi, Nintendo'nun tek başına giremeyeceği mağaza zincirlerinin kapısını açtı. Ülkenin en büyük perakendecisi Sears ürünü Noel kataloğuna koydu, ikinci sıradaki Kmart 700 mağazasında rafa dizdi. 27 Eylül 1986'da Kuzey Amerika genelinde tam satışa geçildi ve yıl kapanmadan 1 milyonun üzerinde sistem satıldı.

Rafı geri kazanmanın bedeli, rafın kurallarının da değişmesi oldu. Kilit yongası ve onay mührü, bir oyunun Amerikan evine girip giremeyeceğine karar verme yetkisini kalıcı biçimde platform sahibine devretti. Yayıncılar üretim adedini Nintendo'dan talep ediyor, kartuşları Nintendo bastırıyor, kuralları Nintendo yazıyordu. Bu düzen sektöre istikrar ve kalite getirdi; aynı zamanda ciddi bir güç yoğunlaşması yarattı ve ilerleyen yıllarda hem rekabet soruşturmalarına hem de bugüne kadar süren tartışmalara konu oldu. Bir uygulama mağazasının bir yazılımı onaylayıp onaylamamasını tartıştığımız her seferde, aslında 1985'te gri bir kutunun içine konan o küçük yongadan miras kalan bir soruyu tartışıyoruz.

İlginç olan, bütün bu zaferi mümkün kılan robotun ondan pay almamasıdır. ROB için yalnızca iki oyun çıktı: Gyromite ve Stack-Up. Ürün, gerçek bir oyun aksesuarı olarak kısa ömürlü ve sınırlı kaldı, çocuklar birkaç denemeden sonra onu bir kenara koydu ve Nintendo da desteklemeyi hızla bıraktı. Robot bir oyun cihazı olarak tasarlanmamıştı zaten; bir anahtar olarak tasarlanmıştı. Kapı açıldıktan sonra anahtarın kilitte kalmasına gerek yoktu. Yıllar sonra Nintendo onu nostaljik bir selam olarak oyunlarına konuk edecek, ama asıl işini 1985 sonbaharında, satın alma müdürlerinin masasında çoktan bitirmiş olacaktı.

Konsolun kendisi ise 1995'e kadar üretimde kaldı ve dünya genelinde yaklaşık 62 milyon adet sattı; bunun 34 milyonu Kuzey Amerika'daydı. Bu, terk edilmiş bir rafın yerine kurulmuş bir sanayidir. Nintendo yalnızca kendi ürününü satmadı; ekranda oynanan şeyin geçici bir heves değil, sinema ve müzik gibi kalıcı bir eğlence dalı olduğunu Amerikan perakendesine yeniden kabul ettirdi. Sega'nın, ardından Sony'nin girebileceği pazar, o kabulün üzerine kuruldu.

Ve bir ayrıntı, hikâyenin başladığı yere geri bağlanır. Nintendo, ürününün adına "video oyunu" yazmamak için bunca emek harcamıştı; kutusunda kumanda ünitesi, oyun paketi ve eğlence sistemi yazıyordu. Aradan birkaç yıl geçtiğinde Amerikan çocukları o kutuyu kendi dilleriyle çoktan yeniden adlandırmıştı. Ona ne kumanda ünitesi diyorlardı ne eğlence sistemi. Oynadıkları şeye "Nintendo" diyorlardı; bir markayı, bir sanayi dalının ortak adına dönüştürecek kadar rahat, o kadar doğal. Yasaklanan kelimenin yerini, onu yasaktan kurtaran şirketin adı almıştı.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.