Gizli Odaya Saklanan İmza: Activision'ın Doğuşu

Bölüm metni

1980'de Atari'nin en çok satan oyunlarını yazan adamların adı hiçbir kutuda geçmiyordu; şirket onları tezgâhtaki işçiden farklı görmüyordu. Bir programcı, kimseye sormadan oyununun içine kimsenin bulamayacağını sandığı bir oda çizdi ve adını oraya yazdı. O odayı Salt Lake City'de on beş yaşında bir çocuk buldu.

Siyah Kale'nin yeraltı geçitlerinde, ekranın neredeyse hiçbir şey göstermediği dar bir koridorda, duvarla tıpatıp aynı renkte tek bir nokta duruyor. Gözle görmek mümkün değil. Onu bulmanın tek yolu, karanlıkta el yordamıyla ilerlerken kahramanınızın bir şeye dokunduğunu bildiren o kısacık sesi duymak. Noktayı alıp Altın Kale'nin altındaki geçide, yanınızda başka iki nesneyle birlikte taşırsanız, o güne dek hiçbir oyunda olmamış bir şey oluyor: duvar aralanıyor, içeri giriyorsunuz ve ekranda parlak harflerle bir cümle beliriyor. Bu oyunu Warren Robinett yarattı.

Bugün bu cümle sıradan görünüyor. 1980'de ise bir sabotajdı. Çünkü o yıllarda oyunları kimin yaptığı bilinmiyordu, bilinmesi de istenmiyordu. Atari'nin ev konsolu için çıkan kartuşların kutularında görkemli uzay gemileri, kaslı boksörler, aslanlar, mağaralar vardı; bir tek insan ismi yoktu. Ne kapakta, ne kullanım kılavuzunda, ne de oyunun kendisinde. Şirketin politikası netti: programcı görünmez kalacaktı.

Bunun sebebi ihmal değildi, hesaptı. Bir oyunu tek başına yazan bir programcının adı kutuya basılırsa, o ad bir değere dönüşürdü. Rakip şirketler kimi transfer edeceklerini bilirdi. Programcının kendisi de, satış rakamlarıyla adı yan yana geldiğinde masaya oturup pazarlık edebilirdi. İsimsizlik, bir şirketin çalışanına karşı elindeki en ucuz kaldıraçtı.

Warren Robinett bunu değiştirmeye niyetlenmiş biri değildi. Atari'nin Sunnyvale'deki ofisinde çalışan genç bir programcıydı ve elindeki makine, bugünden bakınca inanılması güç bir şeydi. Atari 2600'ün kartuşunda 4 kilobayt program alanı vardı. Konsolun kendi geçici belleği ise 128 bayttı. Yüz yirmi sekiz bayt. Bu, bir cümlelik metnin kapladığı yer kadar bir alanda bütün bir oyunun anlık durumunu, kahramanın yerini, nesnelerin nerede olduğunu, ejderhaların nereye baktığını tutmak demekti.

Robinett bu alana bir macera oyunu sığdırmaya çalıştı. Adventure, yani Macera adını taşıyan bu oyun, o ana kadar yalnızca yazıyla oynanan keşif oyunlarını ilk kez görsel bir dünyaya taşıyordu: odalar, kaleler, anahtarlar, labirentler ve peşinizden gelen ejderhalar. Yaklaşık bir yılını verdi. Kodu 1979 Haziran'ında teslim etti ve kısa süre sonra şirketten ayrıldı.

Ama teslim ettiği kodun içinde, kimseye söylemediği bir şey vardı. O görünmez gri nokta, o gizli oda ve o cümle. Yalnızca kendi adını yazmak için ayırdığı yer, kartuşun toplam kapasitesinin yaklaşık yüzde 5'iydi. 4 kilobaytlık bir dünyada bu, küçük bir servetti. Oyun tamamlandığında kartuşta boşta kalan alan sadece 15 bayttı. Yani Robinett, imzasını saklayabilmek için oyunun geri kalanını daha da sıkıştırmayı göze almıştı.

Macera 1980'de raflara çıktı ve yaklaşık 1 milyon kopya sattı; tanesi 25 dolardı. Robinett'in eline satıştan tek kuruş geçmedi; yıllık maaşı 22 bin dolar dolayındaydı ve o maaş, oyun ne kadar satarsa satsın değişmiyordu. Zaten o sırada şirkette de değildi.

Sonra beklenen oldu. Salt Lake City'de yaşayan 15 yaşındaki Adam Clayton, kimsenin bulmasını beklemediği o noktayı buldu, gizli odaya girdi ve gördüğü cümleyi anlatan bir mektubu Atari'ye yolladı. Şirkette küçük bir panik yaşandı. Kodu yazan adam gitmişti; kalan programcılar oturup kaynağı taradılar ve gömülü mesajı buldular. Çıkarmak teknik olarak mümkündü ama kartuşun üretim kalıbını yenilemek yaklaşık 10 bin dolara mal olacaktı.

İşte tam burada, hikâyenin yönünü değiştiren bir karar verildi. Yazılım geliştirme yöneticisi Steve Wright, mesajın silinmemesini savundu. Gerekçesi pazarlamacı gerekçesiydi: oyuncular böyle gizli şeyleri arayarak oyunu daha uzun süre oynuyor, birbirlerine anlatıyor, oyunun ömrünü uzatıyorlardı. Bunlar oyuncular için saklanmış paskalya yumurtalarına benziyordu. Bu benzetme sektörün diline yerleşti; bugün oyunlarda, filmlerde, yazılımlarda gizlenmiş sürprizlere hâlâ o adla, paskalya yumurtası deniyor.

Ama bu kararın çözmediği bir şey vardı. Atari, gizli odayı kabul etmişti; ismin kutuya basılmasını değil. Robinett bir odaya saklanmak zorunda kalmıştı, çünkü ön kapı kapalıydı. Ve o ön kapıyı zorlayan başka bir grup, tam da o aylarda şirketin en üst katında bir toplantı odasına giriyordu.

Mayıs 1979. Atari artık kurucusunun şirketi değildi. Warner, Atari'yi 1976'da 28 milyon dolara satın almıştı ve şirketin başında artık Ray Kassar vardı; oyun dünyasından gelmeyen, kariyerini Burlington adlı bir tekstil şirketinde yapmış, disiplinli ve rakamlarla konuşan bir yöneticiydi. Atari'yi bir garaj kültüründen çıkarıp kurumsal bir üretim hattına dönüştürmek üzere getirilmişti ve bunu büyük ölçüde başarmıştı da; şirketin geliri patlamıştı.

O gün odada dört programcı vardı: David Crane, Larry Kaplan, Alan Miller ve Bob Whitehead. Yanlarında bir de şirket içi satış raporu getirmişlerdi ve söyleyecekleri şey basitti. Atari'nin kartuş bölümünde otuz beş civarında geliştirici çalışıyordu. Bu dördü, o otuz beşin içinde sadece dört kişiydi. Ama şirketin bir önceki yıl yaklaşık 100 milyon dolara ulaşan kartuş satışlarının yüzde 60'ı, onların yazdığı oyunlardan geliyordu.

Talepleri de basitti, hatta hazır bir modeli vardı: müzik sektörü. Bir plak şirketi, bir albümü kimin yaptığını kapağa yazıyor ve satıştan sanatçıya telif ödüyordu. Dört programcı da aynısını istedi. Adımız kutuda yazsın, sattığımız her kartuştan bir pay alalım. Crane'in hesabına göre baştan sona kendi tasarladığı oyunlar şirkete 20 milyon doların üzerinde gelir getirmişti; kendi yıllık maaşı ise 20 bin dolar bandındaydı.

Kassar bu öneriyi reddetti. Reddetmesi tek başına hikâye olmazdı; asıl kalıcı olan, reddederken kurduğu cümleler oldu. Kaplan'ın yıllar sonra anlattığına göre Kassar onlara havlu tasarımcısı dedi ve kartuşu herkesin yapabileceğini söyledi. Bir başka aktarımda, o projelerde onların montaj hattındaki bir işçiden daha önemli olmadığını belirtti. Tekstil geçmişinden gelen bir yöneticinin ağzından çıkan bu benzetme, dört programcının kafasındaki soruyu net bir cevaba bağladı: bu şirket onların yaptığı işi yaratıcı bir iş olarak görmüyordu, üretim olarak görüyordu.

Toplantıdan sonra ayrılma kararı hızlı geldi. Ama ellerinde bir şirket kurma bilgisi yoktu. Dördü de kod yazıyordu; hiçbiri satış, dağıtım, üretim ya da sermaye toplama işini bilmiyordu. Danıştıkları avukat onları o sırada Kaliforniya'da işsiz kalmış 35 yaşında bir iş adamıyla tanıştırdı: Jim Levy.

Levy'nin geçmişi tam da aranan yerdeydi. GRT adlı, plak şirketleri için kayıt kaseti üreten bir firmada çalışmış, işten çıkarılmış ve elinde bir planla kalmıştı; bağımsız müzik markaları satın almak için 350 bin dolarlık bir risk sermayesi ayarlamıştı bile. Programcılarla konuşurken parayı nereye yatıracağı konusunda fikrini değiştirdi. Çünkü onların anlattığı model, kendisinin zaten bildiği modeldi: sanatçı vardır, eser vardır, telif vardır, kapakta isim vardır. Yalnızca eserin biçimi plak değil, kartuştu.

Levy yatırımcılarını ikna etti ve başlangıç sermayesini ikiye katlattı; Sutter Hill adlı risk sermayesi şirketinden gelen para yaklaşık 700 bin dolara çıktı. Bu, bugünün ölçüleriyle küçük bir rakam, o günün ölçüleriyle de mütevazı bir rakamdı; üstelik yatırımcılar yazılımın tek başına satılabilir bir ürün olduğuna baştan pek inanmıyorlardı.

Şirketin adı üzerinde uzun tartışıldı. Önce Computer Arts, yani Bilgisayar Sanatları düşünüldü. Sonra ekranın görüntü tazeleme terimini kullanan bir isim gündeme geldi ama halkın bunu anlamayacağı görüldü. Sonunda Levy'nin önerisi tuttu: aktif kelimesiyle televizyon kelimesini birleştiren Activision. İsmin bir yan faydası daha vardı; alfabetik listelerde Atari'den önce geliyordu.

Activision 1 Ekim 1979'da, 8 kişiyle kuruldu. Yıl bitmeden çalışan sayısı 15'e çıktı.

Atari'nin tepkisi gecikmedi. 1980 bitmeden şirket mahkemeye gitti ve ticari sırların çalındığını, gizlilik sözleşmelerinin ihlal edildiğini öne sürdü. Davanın teknik omurgasında, programcıların Atari'de geliştirdiği görüntüleme yöntemleri vardı; ekrandaki nesne sayısını artırmak için kullanılan, jaluzi etkisi diye anılan hilelerden biri doğrudan dava konusu oldu. Atari'nin savunduğu tez şuydu: bu adamlar bizim laboratuvarımızda öğrendiklerini alıp karşımıza rakip olarak çıkıyorlar. Activision'ın tezi ise şuydu: donanımın kendisi satın alınabilir bir üründür, onun için program yazmak kimsenin tekelinde değildir.

O dava karara bağlanana kadar Activision'ın önünde iki yıl vardı ve bu iki yılı bekleyerek geçirme lüksü yoktu.

Temmuz 1980'de ilk dört oyun raflara çıktı; her ortak birer tane yazmıştı. Crane'in hızlanma yarışı oyunu Dragster, Miller'ın Boxing adlı boks oyunu, Kaplan'ın Checkers adlı dama oyunu ve Whitehead'in Fishing Derby adını taşıyan balık tutma yarışı.

Asıl devrim oyunlarda değil, kutularındaydı. Activision kartuşlarının kılavuzunu açtığınızda karşınıza oyunu yazan kişinin fotoğrafı çıkıyordu. Altında kısa bir hayat hikâyesi, oyunu neden yaptığını anlatan birkaç paragraf ve imzası vardı. Bu, bir plak albümünün iç kapağının bire bir kartuşa taşınmış hâliydi. Levy tasarımcılarını sanatçı gibi tanıttı; şirket, yüksek skor yapan oyunculara mektupla arma gönderdi, düzenli bir bülten çıkardı. Bültenin abone sayısı 400 bini buldu, şirkete gelen oyuncu mektupları haftada 10 binin üzerine çıktı.

Sonuç, kartuş kutusundaki ismin bir maliyet değil bir varlık olduğunu gösterdi. İnsanlar artık markayı değil, tasarımcıyı takip ediyordu.

1982'ye gelindiğinde dava kapandı. Anlaşma, Activision'ın Atari'nin konsolu için ürettiği oyunlardan Atari'ye telif ödemesi esasına dayanıyordu. Bu, görünüşte Atari'nin kazandığı bir çözümdü; gerçekte ise sektörün anayasasını yazan bir cümleydi. Çünkü anlaşma, bir şirketin başka bir şirketin donanımı için oyun üretip satabileceğini hukuken tescillemiş oldu. Bugün üçüncü parti yayıncılık dediğimiz şey, yani konsolu üreten firmadan bağımsız yayıncıların o konsola oyun yapması, doğrudan bu uzlaşmadan doğdu. Bugün bir konsolun kütüphanesindeki oyunların ezici çoğunluğu bu modelin ürünüdür.

Aynı yıl David Crane, kendi adını taşıyacak oyunu yazdı. Pitfall!, yani Tuzak, oyuncuyu bir ormanda timsahların, akreplerin ve bataklıkların arasından geçiren, sekiz saniyede bir başka ekrana atlayan bir koşu ve zamanlama oyunuydu. 4 milyondan fazla sattı ve Billboard dergisinin oyun listesinde aylarca zirveden inmedi. Bir yıl önce Atari'den ayrılıp Activision'a katılan Carol Shaw'ın yazdığı River Raid, yani Nehir Akını da aynı dönemin en çok satan oyunlarından biri oldu; Shaw, sektörün ilk kadın oyun tasarımcılarından biri olarak kendi adıyla anılan bir tasarımcı hâline geldi. Bu, kurucuların 1979'da odada savunduğu tezin somut kanıtıydı: oyunu yapan kişinin adı görünür olduğunda, o ad kendi izleyicisini yaratıyordu.

Şirket 1983 başında 400 çalışanı aştı ve Haziran 1983'te Nasdaq borsasında halka açıldı. Havlu tasarımcısı denilen dört programcının kurduğu şirket, dört yıl içinde kendi sektörünün en büyük bağımsız yayıncısı olmuştu.

Hikâyenin gölgeli tarafını da söylemek gerek. Activision'ın açtığı kapıdan yalnızca yetenekli tasarımcılar geçmedi. Üçüncü parti yayıncılığın önü açılınca, evinde kod yazan herkesin kartuş bastırabildiği bir dönem başladı; 1982 ve 1983'te piyasa niteliksiz oyunlarla doldu, raflar şişti, fiyatlar çöktü ve Kuzey Amerika oyun sektörü 1983'te ağır bir çöküş yaşadı. Activision bu çöküşten yara alarak çıktı ve hayatta kalabilmek için ev bilgisayarlarına yöneldi. Yani dört programcının kazandığı özgürlük, sektöre yalnızca yaratıcılığı değil, denetimsizliği de getirdi.

Ama kalıcı olan şey şu: bugün bir oyunu bitirdiğinizde ekranda akan isim listesini, kapakta yazan stüdyo adını, bir tasarımcının kendi adıyla tanınmasını doğal karşılıyoruz. Bu doğallık kendiliğinden gelmedi. Bir tarafta, adını yazabilmek için oyununun 4 kilobaytlık dünyasından yer çalıp onu kimsenin bulamayacağı bir odaya saklamak zorunda kalan bir programcı vardı. Diğer tarafta, aynı adı kutunun ön yüzüne yazdırabilmek için şirketlerini kuran ve iki yıl mahkemeyle uğraşan dört programcı.

Robinett o dördünün arasında değildi; Activision'a da katılmadı, sonraki yıllarda eğitim yazılımları üreten kendi şirketini kurdu. Yine de aynı yılın, aynı şirketin ve aynı meselenin iki ayrı yüzüydüler. Biri imzasını duvarın arkasına gizledi, diğerleri imzayı kapıya astırdı. İkisi de aynı soruyu soruyordu: bu işi kim yaptı?

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.