Kardeşini Filme Çekti: Prince of Persia

Bölüm metni

Bir oyun karakterinin nasıl koşacağını, nasıl düşeceğini, bir çıkıntıya nasıl tutunacağını kimse bilmiyordu. Yirmi beş yaşında bir programcı, cevabı bulmak için kardeşini bir kameranın önüne dikip ondan gerçekten düşmesini istedi. Sonra o kareleri, video girişi bile olmayan bir bilgisayara tek tek taşımanın bir yolunu buldu.

New York'un kuzeyindeki Chappaqua, 1970'lerin sonunda sessiz, ağaçlıklı, sıradan bir banliyödür. Orada büyüyen çocuk bilgisayarcı olmak istemiyordu. Jordan Mechner film yapmak istiyordu. Yazar olmak, animatör olmak, kamera arkasında durmak istiyordu. Evde piyano vardı, çünkü babası Francis Mechner hem psikolog hem müzisyendi; deney tasarlayan bir bilim insanının elleri akşamları tuşların üzerindeydi. O evde bir çocuğun aynı anda hem bilime hem sanata ilgi duyması tuhaf karşılanmıyordu.

Sonra okulda bir bilgisayar belirdi. Jordan on dört yaşındayken bilgisayar dergilerine yazılar yazacak kadar iyi programlama öğrenmişti. Yaptığı ilk şeyler, o kuşaktaki hemen her genç programcının yaptığı şeydi: salonlardaki atari makinelerinin kopyaları. Uzay gemileri, düşen bloklar, yanıp sönen benekler. Bunları yayıncılara gönderiyor, çoğundan cevap alamıyordu.

1982'de telefon çaldı. Arayan, oyun yayıncısı Broderbund'un kurucularından Doug Carlston'dı. Mesaj kibar ama netti: kopya yapmayı bırak, kendi oyununu tasarla. Bu cümle, Mechner'ın kariyerindeki ilk kırılma noktasıdır. Çünkü ona söylenen şey aslında şuydu: sende taklit edecek bir el değil, anlatacak bir şey var.

Yale Üniversitesi'nde psikoloji okurken, yurt odasında yaptığı oyunun adı Karateka oldu. Bugün geriye dönüp bakınca Karateka'nın neden bu kadar önemli olduğunu görmek kolay: Mechner o oyunu bir oyun gibi değil, bir film gibi kurmuştu. Oyuncunun elinden kontrolü alıp kötü adamı gösteren ara sahneler koydu. Sahneler arasında, Akira Kurosawa'nın Yedi Samuray'ında gördüğü yatay geçişleri kullandı. Oyunun açılışını sinema açılışı gibi düşündü. Ekranda olan biten, o güne kadarki oyunlardan farklı bir ritimle akıyordu.

Ama asıl mesele hareketti. Mechner'ın kafasına takılan sorun şuydu: ekrandaki insan figürleri insan gibi yürümüyordu. Zıplamıyor, seğiriyor, kayıyorlardı. Çünkü onları çizen programcılar animatör değildi ve Mechner de kendini iyi bir çizer saymıyordu. Bunu yıllar sonra açık açık söyledi: teknolojinin sınırında olmak gibi bir derdi yoktu, sadece çizim ve animasyonda yeterince iyi olmadığını biliyordu.

Çözümü sinema tarihinden aldı. Rotoskop, yirminci yüzyılın başında animasyon stüdyolarının bulduğu bir hileydi: gerçek bir insanı filme çekersin, sonra o filmin her karesini tek tek çizersin. Sonuç, elle uydurulmuş hiçbir hareketin yakalayamayacağı bir doğallıktır, çünkü altında gerçek bir bedenin ağırlığı, dengesi, tereddüdü vardır.

Karateka için Mechner karate hocası Dennis'i filme çekti ve kareleri VersaWriter adlı bir çizim tabletiyle Apple II'ye aktardı. 19 Mart 1983 tarihli günlüğüne, ekrandaki küçük figürün yürüyüşünü izlerken duyduğu heyecanı yazdı: tıpkı Dennis gibi yürüyordu. Bu, teknik bir başarıdan fazlasıydı; bir yöntemin işe yaradığının kanıtıydı.

Karateka 1984'te çıktı, 1985'teki Commodore 64 sürümüyle birlikte yüz binlerce sattı ve Mechner daha üniversiteyi yeni bitirmişken zengin sayılabilecek bir genç adam oldu. Şimdi önünde bir yol ayrımı vardı. Bir yanda Hollywood, senaryolar, çocukluğundan beri istediği hayat. Diğer yanda oyunlar. Kafasında dönüp duran fikir ise Binbir Gece Masalları'ndan çıkmıştı: zalim bir vezir, kaçırılmış bir prenses, zindanlardan yukarı tırmanan bir kurtarıcı.

O oyunu yapabilmesi için önce bir şeye ihtiyacı vardı. Koşan, zıplayan, tutunan, düşen gerçek bir bedene.

20 Ekim 1985. Chappaqua'da bir otopark. Mechner elinde yeni aldığı video kamerayla duruyor; kamera ve kayıt cihazı için 2.500 dolar harcamıştı, o günün parasıyla ciddi bir yatırım. Karşısında, tepeden tırnağa beyaz giyinmiş bir çocuk var: Jordan'ın kendi anlatımıyla o sırada 15 yaşında olan kardeşi David.

Beyaz tesadüf değildi. Asfaltın koyu zemininde beyaz bir gömlek ve beyaz bir pantolon, kolun bacaktan, bacağın gövdeden ayrıldığı sınırları belirginleştiriyordu. Mechner bir insanı değil, bir siluetin sınırlarını kaydediyordu.

David koştu. Durdu, döndü, geri koştu. Kenardan atladı. Duvara tutundu, kendini yukarı çekti. Düştü. Sonra bunların hepsini yeniden yaptı, çünkü ağabeyi kadrajdan memnun değildi. Bir ergen için bunun ne kadar sıkıcı bir cumartesi olduğunu tahmin etmek zor değil. Aradan geçen onlarca yıl sonra Mechner bu görüntüleri sosyal medyada paylaştığında yazdığı not kısaydı: sağ ol kardeşim.

O ilk çekim aslında başarısızdı. Renkler birbirinden yeterince ayrışmamıştı, görüntü kullanılabilir değildi. Ama Mechner günlüğünde inatçı kaldı; bunun işe yarayacağını düşünüyordu. 29 Nisan 1986 tarihli notunda hayalini şöyle tarif etti: ekrandaki küçük adam sürekli titreyecek, seğirecek, ama canlı olacak; hareketsiz bir Pers dünyasının ortasında parıldayan tek yaşam belirtisi olacak.

Bugün "kareyi bilgisayara aktar" cümlesi tek bir tuşa basmak demek. 1985'te öyle değildi. Apple II'nin video girişi yoktu; bir kaseti bilgisayara "göstermenin" yolu yoktu. Mechner'ın kurduğu düzenek, sabırla üst üste yığılmış bir dizi el işiydi.

Önce videoyu istediği karede donduruyordu. Sonra televizyon ekranındaki o donmuş kareyi 35 milimetrelik bir fotoğraf makinesiyle çekiyordu. Filmi bir saatte tab eden fotoğrafçıya veriyor, eline tomarla baskı geliyordu. Baskıların üzerinde, kalın uçlu kalemle vücudun dış hatlarını çiziyor, gereksiz kalan yerleri daksille kapatıyordu. Sonra bu üzeri çizilmiş fotoğrafın fotokopisini çekiyordu; fotokopi, gri tonları yakarak geriye temiz bir siluet bırakıyordu. O fotokopiyi tabletle bilgisayara aktarıyor, ekranda figürün etrafında kalan artıkları tek tek elle siliyordu.

Bir kare. Sadece bir kare için.

Karakterin yürüyüşü on iki kare istiyordu. Koşması, durması, dönmesi, tutunması, tırmanması, düşmesi, kılıç çekmesi ayrı ayrı çekimlerdi. Mechner iki düzine fotoğrafı ofisin yerine serip günlerce üzerine bakıyor, bir hareketin hangi anlarda hangi pozdan geçtiğini çözmeye, sonra bunu bilgisayarın tekrarlayabileceği bir döngüye indirgemeye çalışıyordu. Hedeflediği hız saniyede 15 kareydi. Bugünün ölçüleriyle düşük; o gün için, ekranda bir bedenin ağırlığını hissettirmeye yetecek kadar.

Kılıç dövüşü ayrı bir problemdi. Kardeşine kılıç tutuşturup düello yaptıramazdı; iki kişinin birbirine hamle yaptığı, gerçekten dövüşür gibi görünen bir sahne lazımdı. Çözümü sinema arşivinde buldu. 1938 yapımı Robin Hood filminde, Errol Flynn ile Basil Rathbone'un final düellosunda birkaç saniyeliğine kamera ikisini tam profilden görüyordu. Mechner bunu bir armağan olarak niteledi: yandan görünen iki figür, tam da bir Apple II ekranına aktarılmaya uygun geometriydi. Aynı kaset, fotoğraf, kalem, fotokopi zincirini o sahne için de çalıştırdı.

Bu iş yıllara yayıldı ve arada hayat devam etti. 1987'de bir Hollywood ajansı Mechner'ın yazdığı senaryoyu opsiyonladı; aylarca yeniden yazımlar, toplantılar, sözler. Sonuç çıkmadı. O dönemi anlatırken kullandığı cümle şuydu: Hollywood, insanın cesaretlendirilmekten ölebileceği tek şehir. 1988'de geri döndü. Çünkü Broderbund'un yayımlayacağı bir oyun, bir gün çekilebilecek bir filmden daha kesin bir şeydi.

Elinde, otoparkta koşan bir çocuğun kare kare sökülmüş hareketleri vardı. Şimdi onun etrafına bir oyun kurması gerekiyordu.

Oyunun adı Prince of Persia, yani Pers Prensi oldu ve 6502 işlemcisinin makine diliyle yazıldı. Mechner'ın çalıştığı bilgisayarda 128 kilobayt bellek vardı. Bu, bir cümlenin bile ancak birkaç yüz kez sığdığı bir alanda hem grafikleri, hem sesi, hem oyunun bütün kurallarını taşımak demekti. Bellek o kadar dardı ki oyuna muhafızları ancak fazladan 12 kilobayt yer açabildiğinde koyabildi.

Bu kısıt, Pers Prensi'ni bugün hâlâ ders olarak anlatılan bir tasarım nesnesine dönüştürdü. Mechner az sayıda parçayı çok sayıda anlamda kullandı. Gevşek bir döşeme tahtası bir yerde tuzaktı, başka bir yerde tavandan düşen bir tehlike, bir başka yerde peşindeki muhafızın kafasına indirilecek bir silah. Yeni içerik üretmek yerine, var olan parçaların birbiriyle kurduğu ilişkileri çoğalttı.

Aynı ekonomi anlatıya da yansıdı. Oyuncuya bir saat veriliyordu; gerçek zamanla akan, duraklamayan bir saat. Prensesi kurtarmak için 60 dakika. Kusursuz bir oyuncunun bunu yaklaşık 30 dakikada bitirebildiği düşünülürse, hata payı ürkütücü derecede dardı. Kayıt yapma imkânı ancak üçüncü bölümden itibaren açılıyordu. Mechner'ın kafasındaki model, Indiana Jones'un ilk filmi Kayıp Hazinenin Kâşifleri'nin açılış on dakikasıydı: kapan, tuzak, koşu, ucu ucuna kurtuluş. Ekranın kendisi konusunda da katıydı; oyunu oynamayan biri odaya girip ekrana baktığında, gördüğü şeyin hoş bir kompozisyon olmasını istiyordu.

Oyun Ekim 1989'da Apple II için çıktı. Ve tam da o anda, altındaki makine ölüyordu.

Apple II bir zamanların efsanevi bilgisayarıydı, ama 1989'da piyasa çoktan başka yerlere kaymıştı. Dönemin en etkili oyun dergisi Computer Gaming World, yani Bilgisayar Oyun Dünyası'nda Charles Ardai imzasıyla çıkan değerlendirme, oyunu kendi alanının Yıldız Savaşları'na benzetiyordu. Övgü açıktı. Satış değildi. Oyun ayda ancak birkaç yüz kopya satıyordu. 1990 yazına gelindiğinde Apple II ve IBM uyumlu bilgisayar sürümlerinin her birinden yaklaşık 7 bin adet satılmıştı. Dört yıllık el emeği, ticari olarak neredeyse sessiz geçmişti.

Sonra oyun kendi mecrasını buldu. Nisan 1990'da çıkan MS-DOS sürümü için Mechner'ın babası yeni bir müzik besteledi; ekranda daha fazla renk, kulakta daha zengin bir ses vardı. Aynı yılın temmuzunda Japonya'da NEC'in bilgisayarları için çıkan sürüm, raflara girer girmez 10 bin adet sattı. Japon sürümleri oyuna türban ve yelekle tanımlanan o ikonik görünümü kazandırdı; sonraki bütün uyarlamalar bu kalıbı izledi. Aralık 1990'daki Amiga sürümünü, Choplifter'ın yaratıcısı Dan Gorlin programladı ve oyun Avrupa'da patladı. Avrupa'nın hayranlığı bir bumerang gibi Kuzey Amerika'ya geri döndü. Konsollar geldi; Super Nintendo sürümünü Arsys Software geliştirdi, Konami yayımladı. 1992 başına gelindiğinde toplam satış 2 milyonu aşmıştı. Bu, oyun sektörünün alıştığı türden bir başarı değildi; raf ömrü haftalarla ölçülen bir pazarda, yıllara yayılan yavaş bir yangındı.

Miras kısmı daha da büyüktür. Pers Prensi, sonradan sinematik platform oyunu diye anılacak bir türün atası sayıldı; Another World ve Flashback gibi oyunlar aynı ağır, gerçekçi, ölümü ciddiye alan hareket anlayışını sürdürdü. Tomb Raider'ın kenara tutunup kendini yukarı çeken kontrol şeması bu soydan gelir. 2003'te Ubisoft'un Zamanın Kumları alt başlıklı oyunu markayı üç boyuta taşıdı ve seri bugün hâlâ yaşıyor. Bugünün yüz milyon dolarlık hareket yakalama stüdyoları, özünde bir otoparktaki beyaz gömlekli çocuğun yaptığı işi yapıyor: gerçek bir bedeni ölçüp ekrana taşımak.

Hikâyenin son halkası 2012'de kapandı. Oyunun özgün kaynak kodu yirmi yıl boyunca kayıptı; Mechner eski iş arkadaşlarını arayıp durmuş, bulamamıştı. Sonra babası, bahar temizliği sırasında dolabın arkasındaki bir kutuda eski disketleri buldu. Apple II koleksiyoncusu Tony Diaz ve dijital tarihçi Jason Scott'ın yardımıyla diskler okundu, veri kurtarıldı. Mechner kodu herkesin erişimine açtı; bugün o dosyalar internette, kimin isterse inceleyebileceği bir arşiv olarak duruyor.

David ise 2024'te tekrar sahneye çıktı. Mechner'ın Replay adlı çizgi roman biçimindeki anı kitabında kardeşi, bu kez bugünkü hâliyle bir karakter olarak yer alıyor. Kırk yıl önce ağabeyinin kamerası için o otoparkta defalarca koşan çocuk, oyun tarihinin en çok taklit edilmiş hareketlerini bedeniyle yazmış oldu. Ekranda gördüğümüz prensin nasıl durduğunu, nasıl tereddüt ettiğini, nasıl düştüğünü belirleyen şey bir animatörün hayal gücü değildi. Bir cumartesi öğleden sonrasıydı, bir asfalt zemindi ve sabırlı bir kardeşti.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.