Korsan Yamadan Doğan Kraliçe: Ms. Pac-Man

Bölüm metni

1981'de Atari, oyunlarını izinsiz kurcalayan bir avuç üniversite öğrencisini mahkemeye verdi. O öğrenciler davadan çıkar çıkmaz bu kez Pac-Man'i kurcaladılar — ve ortaya sarı kahramandan daha çok para kazandıran bir oyun çıktı. Peki bugün onun adını neden hiçbir yerde göremiyorsunuz?

1981'in başında, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nün yurt binalarından birinin bodrumunda, Doug Macrae adında bir öğrenci küçük bir imparatorluğun muhasebesini tutuyordu. İmparatorluk, kampüse yayılmış yaklaşık 20 jetonlu makineden ibaretti. İş, 1978'de ağabeyinin ona verdiği bir tilt makinesiyle başlamıştı; birkaç yıl içinde Macrae ve arkadaşı Kevin Curran, öğrencilerin bozuk para ihtiyacını bile hesaba katan bir sistem kurmuşlardı. Öğrencinin uzattığı bir dolarlık banknotu dört değil beş çeyreklikle bozuyorlardı. Fazladan verilen o çeyreklik bir cömertlik jesti değildi; birkaç dakika içinde nasılsa makinelerden birinin ağzına düşeceğini biliyorlardı.

O makinelerin en kârlısı Atari'nin Missile Command, yani Füze Komutanlığı adlı oyunuydu. Üç kabin, ilk zamanlar haftada 650 dolar getiriyordu. Sonra rakam düşmeye başladı. Bir yıl kadar sonra aynı üç makine haftada 150 doların altına inmişti. Sebep basitti: oyuncular oyunu çözmüştü. Kampüsteki herkes Füze Komutanlığı'nın ne zaman hızlandığını, hangi dalgada ne yapılacağını ezberlemişti. Sıradan bir işletmeci bu noktada makineyi satar, yerine yeni bir oyun koyardı. Ama yeni bir kabin binlerce dolardı ve iki mühendislik öğrencisi başka bir ihtimal görüyordu: makineyi değiştirmemek, oyunu değiştirmek.

Bu, kulağa geldiğinden çok daha zor bir işti. Oyunun kodu, kabinin içindeki devre kartına lehimlenmiş yongalarda duruyordu ve kimse onlara bir el kitabı vermemişti. Macrae ve Curran, çevrelerine topladıkları bir avuç arkadaşla, Füze Komutanlığı'nın işlemci kodunu elle söktüler. Satır satır, komut komut, oyunun ne yaptığını tersine mühendislikle çıkardılar. Ekibin çekirdeğinde Steve Golson, Chris Rode, Mike Horowitz ve Larry Dennison gibi isimler vardı; çoğu henüz yirmisine yeni basmıştı. 30 Mart 1981'de işi resmileştirip bir şirket kurdular: General Computer Corporation, yani Genel Bilgisayar Şirketi.

Ürettikleri şey, o güne kadar sektörde pek görülmemiş bir şeydi: bir yükseltme kiti. Kabinin içine takılan küçük bir ek kart, orijinal oyunun kodunu belirli noktalarda yakalıyor ve kendi kodunu devreye sokuyordu. Oyun artık daha hızlıydı, yeni bir düşman gemisi vardı, yeni bir mermi türü vardı. Adına Super Missile Attack, yani Süper Füze Saldırısı dediler. Maliyeti yaklaşık 30 dolardı. Satış fiyatı 295 dolar. Ve piyasada tam olarak istenen şeydi: işletmeciler, ölmüş bir makineyi 295 dolara diriltebiliyordu. 60 gün içinde 1.000 civarında kit sattılar ve çeyrek milyon dolara yakın kâr ettiler.

Genel Bilgisayar'ın kendi kitini kopyalanmaya karşı korumak için özel donanım kullanması, aslında ne kadar iyi düşündüklerinin işaretiydi. Golson yıllar sonra bu tercihi anlatırken meselenin özünü söyleyecekti: eğer kitiniz sadece bir yongadan ibaretse, o yongayı kopyalamayı bilen herkes sizin ürününüzü de kopyalayabilir. Ama piyasadaki korsanlar en küçük sorunlarıydı. Asıl sorun Kaliforniya'dan geliyordu.

Atari, kendi oyununun kendi izni olmadan değiştirilip satıldığını fark ettiğinde bunu bir iltifat olarak almadı. Ağustos 1981'de Genel Bilgisayar'a dava açtı. Telif hakkı ihlali, marka değerinin zedelenmesi, ürünün kaynağı konusunda yanıltma. Talep edilen tazminat milyonlarca dolardı ve dava yalnızca şirkete değil, Macrae ile Curran'a şahsen de yöneltilmişti. Yani yurt bodrumunda başlayan iş, iki genç adamın kişisel olarak on milyonlarca dolar borçlu çıkabileceği bir mahkeme salonuna taşınmıştı.

Ortada gerçekten yeni bir hukuki soru vardı. Bir işletmeci satın aldığı makinenin içini değiştirebilir mi? Değiştirilmiş bir oyun, orijinalin kopyası mıdır yoksa yeni bir eser midir? 1981'de bu sorunun net bir cevabı yoktu, çünkü soru daha önce ciddi biçimde sorulmamıştı. Genel Bilgisayar karşı dava açtı ve şaşırtıcı biçimde geri adım atmadı.

Sonuç, sektör tarihinin en tuhaf uzlaşmalarından biri oldu. Atari davayı kazanmak yerine karşı tarafı satın almayı tercih etti. Anlaşmaya göre davalar düşecek, Atari iki yıl boyunca Genel Bilgisayar'a ayda 50 bin dolar ödeyerek onlara oyun geliştirtecekti. Bu paranın karşılığında ilerleyen yıllarda Food Fight ve Quantum gibi oyunlar, hatta Atari'nin bir sonraki nesil ev konsolunun tasarımı çıkacaktı. Atari cephesinde bazıları bu çocukların parayı alıp ortadan kaybolacağını düşünüyordu.

Ama anlaşmanın içinde, o an kimsenin ağırlığını tam kavramadığı bir madde vardı. Genel Bilgisayar bundan böyle hiçbir yükseltme kitini, oyunun asıl üreticisinin onayını almadan satmayacaktı. Hiçbirini. Bu cümle, bir davanın kapanış maddesi olarak yazılmıştı. Oysa bir oyunun doğum belgesi olacaktı.

Çünkü Genel Bilgisayar, Atari davası sürerken çoktan ikinci bir kite başlamıştı. Haziran 1981'de ekip, o sırada dünyanın en çok para basan oyununun, Namco'nun Pac-Man'inin kodunu sökmeye koyulmuştu. Yine kimse yardım etmiyordu; yine satır satır ilerlediler. Ve başkasının kodunu bu kadar yakından okumanın getirdiği tuhaf bir yakınlık oluştu. Pac-Man'in köşe dönerken hafifçe kaydığını, hayaletlerin dönmeden hemen önce gözlerini dönecekleri yöne çevirdiğini keşfettiler. Oyuncunun fark etmeden hissettiği, ama tarif edemediği ayrıntılardı bunlar.

Yeni karakteri tasarlarken pratik bir sorunla karşılaştılar. Bir hareketli grafiği ekranda görmek için önce kareli kâğıda çizmek, renkleri seçmek, kodlamak, yongaya yazmak ve makinede denemek gerekiyordu. Saatler alan bir döngü. Çözümü ekipten biri buldu: Lite-Brite. Renkli plastik çivileri ışıklı bir levhaya batırdığınız o çocuk oyuncağı, tam da piksel piksel tasarım yapmaya uygundu. Karakterler önce bir çocuk oyuncağının üzerinde belirdi, sonra koda döküldü.

Ekim 1981'in başında iş bitmişti. Ortaya çıkan oyunun adı Crazy Otto, yani Çılgın Otto idi. Çılgın Otto sarı bir daireydi, ama bacakları vardı ve koşuyordu. Peşindeki hayaletlerin de bacakları vardı. Labirentler yenilenmişti, hayaletlerin davranışı değişmişti. Bir yükseltme kiti olarak müthiş bir üründü. Ve satılması yasaktı, çünkü Atari'yle imzalanan o madde ortadaydı.

Bu noktada Kevin Curran, kariyerinin en cesur telefonunu açtı. Pac-Man'in Kuzey Amerika dağıtımcısı olan Midway'in başkanı David Marofske'yi doğrudan aradı ve elindeki şeyi anlattı. Konuşmada Atari'yle yaşananların da payı vardı: karşılarındaki, dev bir şirketle mahkemede boğuşup ayda 50 bin dolarlık bir sözleşmeyle çıkmış bir ekipti. 29 Ekim 1981'de anlaşma yapıldı. Midway, Çılgın Otto'yu bir kit olarak değil, kendi adıyla piyasaya sürülecek yeni bir oyun olarak satın alıyordu.

Ama Midway'in aklında başka bir şey vardı. Ellerinde dünyanın en tanınmış oyun karakterinin devam oyununu yapma fırsatı varken neden bacaklı bir yaratıkla uğraşsınlardı? Çılgın Otto rafa kaldırıldı. Golson'ın anlattığına göre iki hafta içinde oyun önce Süper Pac-Man'e, sonra Bayan Pac-Man'e dönüştü. Süper Pac-Man adının Namco tarafından zaten kullanılıyor olması bir sorundu; sonrasında hangi Türkçe karşılığı düşünürseniz düşünün, İngilizcede "Miss", "Mrs." ve "Ms." arasındaki tercih, üretim başlamasına 72 saat kala yapıldı. Sorun şuydu: oyunun ara sahnelerinde bu karakter Pac-Man'le tanışıyor, sonunda bir bebekleri oluyordu. Evli miydi, değil miydi? Cevabı olmayan soruyu, medeni hâl belirtmeyen "Ms." çözdü. Karar, telaffuz kolaylığıyla da desteklendi.

Karaktere kırmızı bir fiyonk, ruj ve bir yüz beni eklendi. Namco'nun kurucusu Masaya Nakamura tasarımı gördüğünde konsepti sevdiğini, ama saçların gitmesi gerektiğini söyledi. Ekip de o günlerin bir alışkanlığıyla, koda görünmeyen bir iz bıraktı. Kırk yıl sonra o izin ne işe yarayacağını o an kimse bilmiyordu.

Oyunun kendisi, bir devam oyunundan beklenmeyecek kadar radikaldi. Pac-Man tek bir labirentte geçiyordu; burada dört farklı labirent vardı ve seviyeler ilerledikçe değişiyordu. Pac-Man'de bir çift geçit tüneli vardı; buradaki labirentlerin çoğunda iki çift vardı. Meyveler artık labirentin ortasında sabit durmuyor, tünellerden girip çıkarak ekranda dolaşıyorlardı; onları kovalamak başlı başına bir riskti. Turuncu hayaletin adı Clyde'dan Sue'ya çevrildi.

Ama asıl devrim görünmeyen yerdeydi. Pac-Man'in hayaletleri tamamen öngörülebilir davranıyordu. Aynı hamleleri aynı sırayla yaparsanız hayaletler de aynı tepkiyi veriyordu. 1981'e gelindiğinde bu ezberler kitap hâline gelmiş, usta oyuncular tek jetonla saatlerce oynar olmuştu; işletmeci için felaket, oyuncu için ise bir süre sonra sıkıcıydı. Genel Bilgisayar hayaletlerin davranışına rastgelelik kattı. Artık ezber yoktu. Aynı hamleyi iki kez yapsanız iki farklı sonuç alabiliyordunuz. Oyun her seferinde yeniden başlıyordu.

3 Şubat 1982'de, Kaliforniya'daki Sherman Oaks'ta düzenlenen bir basın toplantısıyla Ms. Pac-Man tanıtıldı. Sonrası, Amerikan atari salonu tarihinin en büyük ticari başarılarından biri oldu. Yurt içinde 115 binden fazla kabin üretildi. Oyun 1982 boyunca aylarca satış listelerinin tepesinde kaldı ve o yılın en çok hasılat yapan atari oyunu olarak kayıtlara geçti. Bir başka etkisi de vardı: fiyonklu sarı daire, o güne dek büyük ölçüde erkek oyunculara hitap eden bir mekâna kadın oyuncuları çeken ilk büyük karakterlerden biri oldu.

Bu kadar başarı, ortada hiçbir zaman tam olarak temizlenmemiş bir mülkiyet zemini üzerinde duruyordu ve zemin çatlamaya başlaması için yalnızca zaman gerekti.

Kâğıt üzerinde herkesin payı belliydi. Namco satılan her kabinden olağan telif payını alıyordu, Genel Bilgisayar da kendi payını. Ama Namco açısından durum rahatsız ediciydi: şirketin taç mücevheri sayılan karakterin en başarılı devam oyunu, Japonya'da değil Amerika'da, kendi tasarımcıları tarafından değil kampüsten çıkma bir ekip tarafından yapılmıştı. Midway bu çizgide yürümeye devam etti ve Namco'nun onayını almadan bir dizi Pac-Man türevini piyasaya sürdü. Namco 1984'te Midway'le dağıtım anlaşmasını iptal etti; Kuzey Amerika'daki Pac-Man hakları 1987'ye gelindiğinde tamamen Namco'ya döndü.

Asıl karmaşık mesele ise kimsenin 1981'de öngöremeyeceği bir yerden çıktı. Genel Bilgisayar'ın Midway'le yaptığı sözleşme, jetonla çalışan makineler dünyasına göre yazılmıştı. Peki oyun bir ev konsoluna taşınırsa? Televizyona takılan minik bir kutuya, yıldönümü için üretilen bir masaüstü kabinine, bir telefon uygulamasına taşınırsa? Ms. Pac-Man'in çıkışından yaklaşık 20 yıl sonra, tam da bu soru üzerinden telif uyuşmazlıkları başladı. Golson ve arkadaşları kendi yazdıkları kodu tersine mühendislikle yeniden sökmek zorunda kaldılar; hangi satırın kime ait olduğunu kanıtlamaları gerekiyordu. Yıllar önce koda gömdükleri o görünmez iz, işte o tahkim sürecinde delil oldu. Kendi eserlerinin yazarı olduklarını ispatlamak için, gençliklerinde yaptıkları işi baştan çözmek zorunda kalmışlardı.

Hikâyenin bugüne uzanan halkası 2019'da örüldü. AtGames adlı bir retro donanım şirketi, Genel Bilgisayar'ın Ms. Pac-Man'den doğan telif alacaklarına ilişkin haklarını devraldı ve ev tipi bir Ms. Pac-Man kabini üretmeye girişti. Bandai Namco, Eylül 2019'da dava açtı. İddia netti: elde bir telif sözleşmesi bulunması, markanın ve telif hakkının sahibi olmak anlamına gelmiyordu. Ms. Pac-Man adı da, karakterin görüntüsü de kendilerine aitti. Dava 27 Ekim 2020'de, koşulları mühürlü bir uzlaşmayla, bir daha açılamayacak biçimde kapandı. Yani kırk yıl sonra bile kimsenin dışarıya söylemediği bir cevap vardı ortada.

Ardından gelen şey, oyun tarihinin en sessiz ve en tuhaf bölümlerinden biri oldu. 2022'den itibaren Bandai Namco'nun yeni derlemelerinde, yeniden yapımlarında ve arşiv sürümlerinde fiyonklu karakter yavaşça ortadan kayboldu. Yerine, ona çok benzeyen ama başka bir isim taşıyan bir karakter geldi: Pac-Mom. Aynı sarı daire, aynı fiyonk, farklı bir ad. Ms. Pac-Man yasaklanmadı, silinmedi, kötülenmedi; sadece adı anılmaz oldu. Bugün 1982 tarihli bir kabinin önüne geçip oynayabilirsiniz, ama aynı oyunun yeni bir derlemedeki karşılığında karakterin adı artık aynı değil. Bir kahramanın hukuki nedenlerle takma adla yaşamaya devam etmesi gibi bir durum.

Geriye kalan miras, bu yüzden garip biçimde iki katmanlı. Bir yanda, Amerikan atari salonlarının en çok satan oyununun aslında yetkisiz bir yamadan doğduğu gerçeği var. Ms. Pac-Man, bir stüdyonun devam oyunu planı olarak değil, üniversiteli birkaç gencin başkasının kodunu izinsiz açıp iyileştirmesiyle başladı; sektöre girişi bir davayla oldu ve o davanın uzlaşma metnindeki tek bir madde onu kit olmaktan çıkarıp resmi bir oyuna dönüştürdü. Bugün son derece olağan saydığımız her şeyin, oyuncu yamalarının, mod topluluklarının, çıkıştan sonra oyunu yeniden dengeleyen güncellemelerin, çok erken ve çok ham bir örneğiydi.

Öbür yanda ise, bir eserin kimin olduğu sorusunun teknolojiyle birlikte nasıl sürekli yeniden açıldığı var. 1981'de bir sözleşme yazan avukatların aklında yalnızca jetonlu kabinler vardı. Kırk yılda oyun; ev konsoluna, cebe, tarayıcıya, mini kabine taşındı ve her taşınmada aynı soru yeniden soruldu. Yurt bodrumunda bir Füze Komutanlığı makinesinin haftalık kazancını hesaplayan iki öğrencinin, on yıllar sonra hukukçuların masasında hâlâ tartışılacak bir karakter yarattıklarını bilmelerine imkân yoktu. Onlar yalnızca oyuncuların ezberlediği bir oyunu tekrar ilginç hâle getirmeye çalışıyorlardı.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.