The Peacock Throne: The Shah Who Emptied Delhi

Bölüm metni

The capital of the richest empire on earth opened its own gates one afternoon. The man who rode in wanted no crown and no land — only the treasury, and it took caravans of elephants to carry it away. Delhi was emptied so completely that spring that a two-hundred-year-old empire never stood up again.

1635 yılının bahar başında, Agra Sarayı'nın kabul salonunda bir hükümdar, yedi yıldır üzerinde çalışılan bir nesneye ilk kez oturdu. Şah Cihan tahta çıktığında, Babür hazinesinde biriken mücevherlerin bir kısmının kasalarda karanlıkta durmasını israf saymıştı. Bunları görünür kılacak, imparatorluğun servetini tek bakışta anlatacak bir oturma yeri istedi. İşin başına saray kuyumcularının reisi Bebadel Han getirildi. Ortaya çıkan şey bir sandalye değil, mimari ölçekte bir mücevher yapısıydı: altın kaplı bir platform, üzerinde on iki zümrüt sütunun taşıdığı bir gölgelik, sütunların tepesinde ikişer tavus kuşu ve her tavus çiftinin arasında yakut, elmas, zümrüt ve incilerle işlenmiş birer ağaç. Bu tavuslar yüzünden nesne Takht-e Tavus, yani Tavus Tahtı adıyla anıldı.

Saray vakanüvisi Abdülhamid Lahori tahtın maliyetini 10 milyon rupi olarak kaydeder. Aynı hükümdarın Agra'da eşi için yaptırdığı türbe, yani Tac Mahal, kayıtlara göre bunun yarısı kadara mal olmuştu. Yani Şah Cihan, dünyanın en ünlü mezar anıtına harcadığının iki katını, üzerine oturacağı şeye harcadı.

Tavus Tahtı'nı gören ve tarif eden yabancılardan biri, Fransız mücevher taciri Jean-Baptiste Tavernier'ydi. 1665'te Babür sarayına kabul edilen Tavernier, mesleği gereği taşları saydı: yaklaşık 108 iri yakut, ortalama 100 kırat ağırlığında; 116 zümrüt, ortalama 60 kırat. Bunlar sadece görünen yüzeyin taşlarıydı. Tahtın üzerinde, kaynakların çoğunun aktardığına göre, Babür hazinesinin en meşhur parçası da yerini almıştı: Kuh-i Nur, yani Işık Dağı adıyla bilinen elmas.

1648'de imparatorluk merkezi Delhi'ye taşındığında taht da taşındı. Yeni başkentin surlarla çevrili sarayı, kırmızı kum taşından yükselen Lal Kila, yani Kızıl Kale, tahtı Divan-ı Has denen özel kabul salonuna aldı. O salonun duvarında bugün hâlâ okunabilen bir beyit vardır: yeryüzünde bir cennet varsa, burasıdır, burasıdır, burasıdır. Taht, bu cümlenin altında duruyordu.

Aradan seksen dört yıl geçti. 1719'da, Kızıl Kale'de art arda tahta çıkarılıp indirilen, kimi kör edilen, kimi zehirlenen bir dizi hükümdardan sonra, 17 yaşında bir genç Tavus Tahtı'na oturdu. Adı Muhammed Şah'tı. Onu tahta çıkaran kudretli saray kliğini birkaç yıl içinde tasfiye etmeyi başardı ve ardından yirmi dokuz yıl hüküm sürdü. Ama tarihe geçen lakabı bir savaş ya da fetih değil, bir yaşam biçimiydi: Rangila, yani renkli, keyfine düşkün.

Bu lakap küçümseme olarak kullanıldı, ama Muhammed Şah'ın sarayı Kuzey Hindistan kültür tarihinin en verimli atölyelerinden biriydi. Sarayın baş müzisyeni Niyamet Han, sanat adıyla Sadarang, hayal denen söyleme biçimini bugün bilinen olgunluğuna kavuşturan besteleri yazdı. Bu bestelerin sözlerinde hükümdarın adı sürekli geçer; yüzyıllar sonra Hindistan'da ve Pakistan'da sahneye çıkan bir klasik müzik icracısı, farkında olmadan Muhammed Şah'ı öven bir dize söylüyor olabilir. Aynı dönemde Urdu şiiri Dekken'den Delhi'ye taşındı ve başkentte kök saldı. Kathak dansı sarayda biçimlendi. Duvar resmi, minyatür, hat, hepsi işledi.

Sorun, sarayın duvarlarının dışındaydı. İmparatorluğun en yetenekli devlet adamı sayılan Nizamülmülk, merkezdeki hizip kavgalarından bıkıp 1724'te Dekken'e çekildi ve orada fiilen kendi devletini kurdu. Bengal, Avadh, Pencap giderek özerkleşti; vergileri kendilerine ayırıp merkeze sembolik meblağlar gönderdiler. Güneyde Maratha güçleri kuzeye doğru genişledi; 1737'de Maratha atlıları Delhi'nin banliyölerine kadar geldiler ve şehri savunmakla görevli ordu onları durduramadı.

Kâğıt üzerinde Babür ordusu hâlâ dünyanın en kalabalık ordularından biriydi. Ama bu kalabalık, birbirine tabi olmayan valilerin kendi maiyetlerinin toplamıydı; tek bir komuta zinciri, tek bir eğitim standardı, tek bir teçhizat düzeni yoktu. Topçusu ağırdı ve yavaştı. Süvarisi zırhlıydı ve kılıçla dövüşüyordu. Fillerin sayısı hâlâ bir prestij ölçüsüydü.

Sarayda hayal besteleri okunurken, batıda bir ad yükseliyordu.

Nadir Şah 1688'de Horasan'da, Afşar Türkmen boyuna mensup yoksul bir ailede doğdu. Çocukluğu esaret ve kaçışla geçti; genç yaşta silahlı bir gruba katıldı, sonra o grubun başına geçti. İran'ın Safevi düzeni Afgan istilası altında çökerken, o, önce Safevi şehzadesi Tahmasb'ın hizmetinde bir komutan olarak öne çıktı, Afganları İran'dan sürdü, Osmanlılarla ve Ruslarla savaştı, kaybedilen toprakları geri aldı. 1736'da Muğan ovasında toplanan bir kurultayda Safevi hanedanının yerine kendisi taç giydi.

Delhi ile arasındaki gerginliğin resmî gerekçesi sınırdı. İran'dan kaçan Afgan grupları Babür topraklarına sığınıyor, oradan tekrar sınırı geçip saldırıyordu. Nadir Şah Delhi'ye elçiler gönderip bu geçişlerin engellenmesini istedi. Elçiler ya cevapsız bekletildi ya da eli boş döndü. Kaynaklar bu ihmalin ne kadarının kasıt, ne kadarının Babür sarayının işleyemez hale gelmiş bürokrasisi olduğu konusunda hemfikir değil. Sonuç aynıydı.

1738 Mart'ında Nadir Şah, aylarca kuşattığı Kandehar'ı aldı. Durmadı. Gazne düştü, ardından Haziran'da Kabil. Hayber Geçidi'ni beklenmedik bir yan yoldan aşarak geçidi tutan kuvveti arkadan vurdu. Kasım'da Peşaver, 1739 Ocak'ında Lahor teslim oldu. Pencap valisi direnmenin anlamsız olduğunu görüp anlaşma yaptı.

Delhi ancak o zaman harekete geçti. İmparatorluk ordusu toplandı: kroniklerin verdiği rakam, savaşçılar ve onlara bağlı devasa kamp nüfusuyla birlikte 300 bin civarındadır. Yanında yüzlerce savaş fili, ağır toplar, çadır şehirleri, pazarları, develeri. Bu kütle kuzeye doğru ağır ağır yürüdü ve Delhi'nin yaklaşık 120 kilometre kuzeyindeki Karnal yakınlarında, Yamuna nehrine yaslanarak siperlendi. Başlarında üç isim vardı: baş komutan Han Devran, Dekken'den çağrılan Nizamülmülk ve Avadh valisi Saadet Han.

Nadir Şah'ın yanındaki kuvvet 55 bin dolayındaydı ve muharebeye bunun ancak bir bölümü girdi. Ama bu ordunun her adamı aynı hükümdarın maaşlı askeriydi, aynı talimden geçmişti ve aynı taktiği biliyordu. Süvarileri zırh yerine hafif donanım ve uzun namlulu tüfek taşıyordu; at üstünden ateş edip geri çekiliyor, tekrar dolduruyor, tekrar yaklaşıyordu. Yanlarında zemberek denen deve üstü döner toplar vardı: bir devenin semerine oturtulmuş küçük çaplı bir top, dakikalar içinde mevzi değiştirebiliyordu. Babür ordusunun ağır topları bir kez yerleştirildikten sonra pratikte sabitti.

24 Şubat 1739'da Nadir Şah, siperlenmiş orduyu karşıdan vurmayı denemedi. Kampın erzak yollarını kesecek biçimde manevra yaptı ve küçük bir kuvveti yem olarak ileri sürdü. Saadet Han, kendi birlikleriyle yeni gelmişti ve yolda yağmalanan bir yük kafilesinin haberini alınca, diğer komutanları beklemeden ileri atıldı. Bu, Nadir Şah'ın beklediği hareketti. Sahte geri çekilme, ardından iki yandan kapanan hafif süvari ateşi. Han Devran onu kurtarmak için siperden çıkmak zorunda kaldı ve dışarıda, açık arazide, aynı ateşin içine girdi.

Filler, yakın mesafeden atılan zemberek gülleleriyle ürküp geri döndüler ve kendi saflarını çiğnediler. Savaş, kaynakların ortak ifadesiyle üç saat sürdü. Üç yüz bin kişilik kamp, üç saatte savaşamaz hale geldi.

Han Devran ağır yaralandı ve iki gün sonra öldü. Saadet Han esir düştü. Babür tarafının kaybı 20 binin üzerinde tahmin edilir; Nadir Şah'ın kaybı birkaç bini geçmedi. Ordunun geri kalanı hâlâ ayaktaydı, ama kuşatılmış bir kampın içinde, erzaksız.

Birkaç gün sonra Nizamülmülk pazarlık için Nadir Şah'ın çadırına gitti. Anlaşma şuydu: 20 milyon rupi tazminat, Nadir Şah geri döner. Muhammed Şah tahtında kalır.

Anlaşmayı bozan şey bir savaş değil, bir kırgınlık oldu. Han Devran'ın ölümüyle boşalan baş komutanlık makamına Saadet Han göz koymuştu; makam Nizamülmülk'e verildi. Esir düşmüş, gururu incinmiş Saadet Han, Nadir Şah'a 20 milyonun az olduğunu, Delhi'ye kadar gitmesi halinde bunun on katını alabileceğini söyledi.

Nadir Şah anlaşmayı yeniden açtı ve Delhi'ye gitmek istediğini bildirdi.

20 Mart 1739'da Nadir Şah, Muhammed Şah'la birlikte Delhi'ye girdi ve Kızıl Kale'ye yerleşti. Ertesi Cuma, şehrin büyük camisi olan Cuma Camii'nde hutbe onun adına okundu; para onun adına basıldı. Kâğıt üzerinde Kuzey Hindistan artık İran hükümdarının egemenliğindeydi.

İlk gün düzen sıkıydı. Nadir Şah şehre girer girmez mahallelere devriye yerleştirdi, yağma yasağı ilan etti ve yasağı çiğneyen kendi askerlerinden bir kısmını halkın gözü önünde idam ettirdi. Bu, hem bir disiplin gösterisi hem de bir hesaptı: yağmalanmış bir şehir vergilendirilemezdi.

Kırılma noktası ekonomikti. Şehre giren on binlerce asker beslenmek zorundaydı ve tahıl fiyatları bir günde fırladı. Nadir Şah tahıla sabit fiyat koydurdu. Tahıl pazarlarında askerler bu sabit fiyattan mal istedi, tüccarlar vermek istemedi, itiş kakış çıktı. Öğleden sonra kavga bıçaklara döndü.

21 Mart gecesi şehirde bir söylenti dolaştı: Nadir Şah öldürülmüştü, saraydaki muhafızlardan biri onu vurmuştu. Söylentinin kaynağı bilinmiyor. Etkisi biliniyor. Sokaklar birkaç saat içinde doldu; mahalle mahalle örgütlenen kalabalıklar, dağınık halde konaklayan İran askerlerini bastı. O gece öldürülen asker sayısı kaynaklarda 900 civarında verilir.

Nadir Şah gece boyunca müdahale etmedi. Sabah, gün ağarırken atına bindi ve maiyetiyle şehrin ana caddesine, Chandni Chowk'a, yani Ay Işığı Çarşısı'na indi. Çarşının kenarındaki Sunehri Mescid'e, yani Altın Cami'ye çıktı. Tam o sırada yakındaki bir evin damından ateş edildi; kurşun onu ıskaladı, yanındaki subaylardan birini öldürdü.

Saat dokuz sularında kılıcını çekti ve havaya kaldırdı. Bu, ordusunun beklediği işaretti: katliam emri.

Sonraki altı saatte Delhi'nin merkez mahalleleri sistematik biçimde temizlendi. Ay Işığı Çarşısı ve çevresindeki dükkânlar, ana caddenin arkasındaki dar sokaklar, tahıl pazarları, esnaf mahalleleri. Evler ateşe verildi; bazı aileler dışarı çıkmak yerine içeride kaldı. Kayıtlar, kadınların ve çocukların kendi canlarına kıydığı sayısız vakadan söz eder. Olayı şehirde yaşayarak gören ve yazan Babür bürokratı Anand Ram Mukhlis'in anlatısı, günlerce kaldırılamayan cesetlerden ve suyu kullanılamaz hale gelen kuyulardan bahseder. Ölü sayısı için verilen tahminler 20 bin ile 30 bin arasında değişir.

Kızıl Kale'de Muhammed Şah, Nadir Şah'ın huzuruna çıkmak için izin istedi. Nizamülmülk başı açık, kılıcı boynuna asılı ve üzerinde kefen bezi ile geldi; bu, İran geleneğinde teslimiyetin ve merhamet dilenmenin en uç biçimiydi. İkisi birlikte, şehrin geri kalanı için yalvardılar.

Öğleden sonra Nadir Şah kılıcını kınına soktu. Emri geri çekmek için tek bir hareket yetti. Kaynakların hemen hepsi aynı ayrıntıda birleşir: kılıç kına girer girmez katliam durdu. Altı saat boyunca durdurulamayan şey, bir el hareketiyle bitti. Bu, o ordunun ne kadar disiplinli olduğunun ve altı saatin ne kadar kasıtlı olduğunun aynı anda kanıtıydı.

Saadet Han, Nadir Şah'ı Delhi'ye çağıran adam, bu günlerde öldü. Yaygın anlatıya göre zehir içerek kendi hayatına son verdi.

Kılıç indikten sonra sıra defterdeydi.

Nadir Şah'ın Delhi'de geçirdiği toplam süre 57 gündü ve bunun büyük bölümü muhasebeyle geçti. Bu, gelişigüzel bir yağma değildi; kurumsal bir tahsilat operasyonuydu.

Şehir mahallelere bölündü ve her mahalleye, kendi memurlarının yanında Babür maliyesinden görevliler de katılan bir tahsil heyeti atandı. Her hanenin, her tüccarın, her saray mensubunun servetine bir değer biçildi ve o değer üzerinden ödeme istendi. Ödemeyen ya da eksik ödediği düşünülen kişiler için işkence yöntemleri kullanıldı. Delhi'nin ileri gelenlerinden bazıları, biçilen meblağı ödeyemeyeceklerini anlayınca canlarına kıydı. Nizamülmülk dahil, imparatorluğun en üst düzey isimleri de kendi paylarını ödedi.

Ele geçirilen toplam servet için yapılan tahminler 700 milyon rupi civarında toplanır. Bunun içinde işlenmiş altın ve gümüş kaplar, sikke yığınları, silah takımları, kumaş depoları ve elbette hazine odalarının mücevheri vardı.

Ve tahtın kendisi. Tavus Tahtı yerinden söküldü. Bir bütün olarak taşınabilecek bir nesne değildi; parçalara ayrılıp sandıklandı. Aynı sandık kafilesine imparatorluğun ünlü taşları da girdi: Işık Dağı elması, Derya-yı Nur, yani Işık Denizi adıyla anılan pembe elmas ve iri kırmızı bir taş olan Timur Yakutu.

Bu yükü taşımak için yüzlerce fil, binlerce deve ve at Delhi'den çıkarıldı. Ama Nadir Şah'ın aldığı en kalıcı şey belki de maden değildi. Yanında İran'a götürdükleri arasında taş ustaları, oymacılar, marangozlar, kuyumcular ve kâtipler vardı. Amacı yeni bir başkent kurmaktı ve o başkenti kuracak elleri de yükün bir parçası olarak yanına aldı. Delhi bir nesil boyunca bu ustaların yokluğunu hissetti.

Diplomatik kısım da tamamlandı. Nadir Şah'ın oğlu Nasrullah Mirza, Babür hanedanından, Evrengzib'in torunlarından bir prensesle Delhi'de evlendirildi. İki hanedan böylece akraba oldu.

Sonra alışılmadık bir sahne yaşandı. Nadir Şah, Muhammed Şah'ı Kızıl Kale'de yeniden tahta oturttu ve tacı kendi elleriyle başına koydu. Hindistan'ı ilhak etmedi, kendi adına yönetmeye kalkmadı, vali bırakmadı. Yalnızca İndus nehrinin batısında kalan toprakları, yani Kabil, Sind ve çevresini kendi devletine kattı. Kroniklerin aktardığına göre, ayrılırken Muhammed Şah'a devletini toparlaması yönünde bir öğüt de verdi.

16 Mayıs 1739'da Delhi'den ayrıldı. Yol boyunca yük kafilesi aylarca ilerledi.

İran'a döndüğünde, tarihte az rastlanan bir şey yaptı: getirdiği servetin büyüklüğünü gerekçe göstererek ülke genelinde üç yıllık vergiyi affetti. Bir imparatorluğun iki yüzyılda biriktirdiği hazine, bir başka imparatorluğun üç yıllık bütçesini karşılayacak kadardı.

Ondan sonrasında hiçbir taraf kazanmadı.

Muhammed Şah tahtında dokuz yıl daha kaldı. Ama Karnal'dan sonra imparatorluğun elinde kalan tek sermaye, yani dokunulmazlık iddiası, artık yoktu. Bir yabancı ordunun Delhi'ye girip başkenti fidye karşılığı boşaltabileceği herkesin gözü önünde kanıtlanmıştı. Bunu ilk uygulayan da uzaktan biri olmadı: Nadir Şah'ın ordusunda subay olarak görev yapmış Ahmed Şah Dürrani, kendi devletini kurduktan sonra aynı yolu, aynı geçitleri kullanarak Hindistan'a defalarca girdi. Muhammed Şah 1748'de, bu istilaların ilkinden birkaç hafta sonra öldü. Dürrani akınlarının doruğu 1761'de Panipat'ta yaşandı ve bu kez Marathaların kuzeydeki gücü kırıldı.

Delhi'nin çevresinde iktidar boşluğu büyürken, o boşluğu dolduran güç kıyıdan geldi. Bengal'de 1757'de kazandığı bir muharebeyle bir ticaret şirketi bir eyaletin gelirini eline geçirdi. 1803'te Delhi bu şirketin denetimine girdi ve Babür hükümdarı fiilen maaşlı bir sembole dönüştü. 1857'de hanedanın son temsilcisi Bahadır Şah Zafer tahttan indirilip Rangoon'a sürüldü ve orada öldü.

Kazanan taraf da uzun sürmedi. Nadir Şah, Hindistan dönüşünde giderek daha kuşkucu ve daha sert bir hükümdara dönüştü. 1742'de kendisine suikast düzenlediğine inandığı öz oğlu Rıza Kulı'yı kör ettirdi ve bu kararın pişmanlığı ölümüne kadar sürdü. Affettiği vergileri geri getirdi, sonra fazlasını istedi; Hindistan'dan gelen servet ordusunu doyurmaya yetmedi. 1747 Haziran'ında, kendi muhafız subayları tarafından çadırında öldürüldü. Kurduğu devlet bir yıl içinde parçalandı.

Tavus Tahtı, o parçalanmanın içinde kayboldu. Bir daha bütün halinde görülmedi. Sökülmüş parçaları ve taşları, Nadir Şah'ın ölümünden sonra hazineyi paylaşan komutanlar arasında dağıldı. Yüz yılı aşkın bir emek, on iki zümrüt sütun, yüzlerce yakut, bir daha bir araya gelmemek üzere ayrıştı. Bugün Tahran'da sergilenen ve zaman zaman aynı adla anılan taht, Kaçar hanedanından Feth Ali Şah döneminde yapılmış bambaşka bir eserdir; Şah Cihan'ın tahtıyla ilgisi yoktur.

Taşlar ayrı ayrı yolculuklarına devam etti. Işık Dağı elması Ahmed Şah Dürrani'ye, ondan halefi Şah Şuca'ya, ondan da Pencap hükümdarı Ranjit Singh'e geçti. Pencap 1849'da İngiliz yönetimine girdiğinde elmas Londra'ya götürüldü, 1852'de yeniden kesildi ve İngiliz kraliyet mücevherleri arasına katıldı; bugün hâlâ oradadır ve iadesi Hindistan, Pakistan, İran ve Afganistan tarafından ayrı ayrı talep edilmektedir. Timur Yakutu da aynı yolu izleyip Londra'ya ulaştı; sonradan yapılan incelemeler onun aslında yakut değil, spinel türünde bir taş olduğunu gösterdi. Işık Denizi ise İran'da kaldı ve bugün Tahran'daki ulusal mücevher koleksiyonunda sergileniyor.

Geriye bir tek ad kaldı ve o ad tuhaf bir biçimde nesnesinden daha uzun yaşadı. Tavus Tahtı ifadesi, İran'da hüküm süren hanedanların iktidarını anlatan kalıp haline geldi. Yirminci yüzyılda dünya basını İran monarşisinden söz ederken bu adı kullandı; 1979'da monarşi sona erdiğinde de gazete başlıkları aynı adla yazıldı. Delhi'de sökülen ve bir daha kurulamayan altın yapı, iki yüz yıl sonra hiç görmediği bir ülkenin siyasi diline yerleşmişti.

Şah Cihan bu tahtı, imparatorluğunun servetini tek bakışta anlatsın diye yaptırmıştı. Sonunda anlattığı şey servetin kendisi değil, servetin ne kadar kolay yer değiştirdiği oldu. Yedi yılda yapıldı, 57 günde söküldü ve geriye sadece adı kaldı: kimsenin oturmadığı, hiçbir yerde durmayan, ama söylendiğinde herkesin ne demek istendiğini anladığı bir taht.

Nöron History'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.