Başlığı Değişti, Telifi Gitti: Yaşayan Ölülerin Gecesi

Bölüm metni

Bir dağıtımcı, afişe basılacak ismi beğenmedi. Yeni başlık kopyalara geçirilirken küçük bir satır, telif ibaresi, unutuldu — ve film vizyona girdiği gün sahipsiz kaldı. Otuz milyon dolar kazandı, yapımcılarının cebine kuruş girmedi; karşılığında ölümsüz oldu.

1967 yazında Pittsburgh'un kurum kokulu iş hanlarından birinde, otuzuna yaklaşan bir adam reklam kurgulamaktan iyice sıkılmıştı. Adı George Romero'ydu, arkadaşlarıyla kurduğu küçük prodüksiyon şirketinin adı ise Latent Image, yani Gizli Görüntü. Gizli Görüntü aslında fena iş yapmıyordu. Bölgenin köklü birası Iron City, yani Demir Şehir birası için reklam çekiyorlar, fabrikalara tanıtım filmleri hazırlıyorlar, hatta çocuklara yönelik televizyon programı Mister Rogers' Neighborhood, yani Bay Rogers'ın Mahallesi için kısa bölümler çeviriyorlardı. Romero yıllar sonra, Bay Rogers'ın bademcik ameliyatını anlattıkları o kısacık filmi şakayla karışık kendi ilk korku filmi diye anacaktı. Ama otuz saniyelik bira reklamlarıyla geçen bir ömür, sinema yapmak isteyen biri için yavaş işleyen bir ceza gibiydi.

Romero'nun ortağı Russell Streiner ile birlikte bulduğu çözüm basitti: para yoksa ortak bulacaklardı. Şehirde tanıtım filmi çeken bir başka şirketin yöneticileri Karl Hardman ve Marilyn Eastman'a gittiler. Sonunda, adını üye sayısından alan bir yapım şirketi doğdu: Image Ten, yani Onlu Görüntü. On kişinin her biri 600 dolar koydu; toplam 6 bin dolar. Bu paranın bir uzun metrajı bitirmeye yetmeyeceği anlaşılınca on yatırımcı daha bulundu. O da yetmedi. Çekim boyunca para sürekli aranıp durdu, kasaya damla damla girdi ve iş bittiğinde filmin toplam maliyeti 114 bin dolara ulaşmıştı. Hollywood ölçeğinde bu, bir filmin bütçesi değil, bir filmin yemek masrafıydı.

Senaryonun ilk adı Night of Anubis, yani Anubis'in Gecesi'ydi; Mısır'ın ölüler tanrısına gönderme yapan, fazla edebi bir başlık. Hikâye, ölülerin nedeni açıklanmayan bir biçimde ayağa kalkıp yaşayanları yemeye başladığı bir geceyi anlatıyordu. Dikkat çekici olan şu: metinde bir kez olsun "zombi" kelimesi geçmiyordu. Karakterler onlardan "gulyabani" diye söz ediyordu. Bugün bütün dünyanın zombi dediği yaratık, doğduğu filmde henüz adsızdı.

Çekim, parasızlığın dayattığı bir takvimle yapıldı. Yaklaşık 30 günlük iş, dokuz aya yayıldı; çünkü herkesin gündüz bir işi vardı. Reklam çekiminden çıkanlar akşamüstü arabalara doluşup Pittsburgh'un kuzeyindeki Evans City, yani Evans Kasabası'na gidiyor, hafta sonlarını mezarlıkta ve yıkılmak üzere olan boş bir çiftlik evinde geçiriyorlardı. Ev zaten sahipleri tarafından yıkıma ayrılmıştı; ekip de bu yüzden içeride istediği gibi at koşturabildi, duvarları kırabildi, pencereleri tahtayla kapatabildi.

Para yokluğu görüntüyü de belirledi. Film 35 milimetrelik siyah beyaz negatife çekildi; renk pahalıydı, siyah beyaz ise hem ucuzdu hem de kanı ikna edici göstermenin en kestirme yoluydu. Nitekim ekranda akan kan, Bosco adlı bir çikolata şurubuydu; gri tonlarda koyu, ağır ve yapışkan duruyordu. Gulyabanilerin çiğ çiğ yediği insan eti ise bir kasaptan alınan et ve sakatattı. Oyuncuların çoğu profesyonel değildi; yatırımcıların bir kısmı kendi filmlerinde ceset rolüyle karşımıza çıktı. Romero yalnızca yönetmen değildi: kamerayı da kendisi kullandı, kurguyu da kendisi yaptı.

Sonuç, dönemin korku filmlerine hiç benzemiyordu. Şatolar, sisli bataklıklar, Avrupa aksanlı kontlar yoktu. Elde taşınan kamera, sert ve gölgesiz ışık, bozuk kadrajlar ve amatör yüzler, filme korkunç derecede tanıdık bir doku veriyordu: haber görüntüsü dokusu. 1960'ların ortasında Amerikalılar her akşam televizyonda Vietnam'dan gelen gerçek ölüm görüntülerini izliyordu. Romero'nun çiftlik evi, tam da o görüntülerin diliyle konuşuyordu. Ekip bunu bir estetik tercih olarak planlamamıştı; yoksulluk onları oraya itmişti. Ama sinemada kazara bulunan üsluplar, bazen en kalıcı olanlardır.

Film tamamlandığında adı değişmişti. Anubis gitmiş, yerine daha doğrudan, daha pazarlanabilir bir başlık gelmişti: Night of the Flesh Eaters, yani Et Yiyenlerin Gecesi. Ekip bu adla basılmış ilk kopyaları koltuğunun altına aldı ve New York'un yolunu tuttu.

Filmin kendisi, ilk sahnesinden itibaren seyirciyi hazırlıksız yakalar. Bir kardeş, bir ablayla birlikte babalarının mezarına çiçek bırakmak için taşrada bir mezarlığa gelir. Johnny adlı kardeş, ablası Barbara'yı korkutmak için çocukça bir şaka yapar; uzakta ağır ağır yürüyen tuhaf bir adamı göstererek onların gelip kendisini alacağını söyler. Birkaç saniye sonra şaka gerçek olur, adam saldırır, Johnny ölür ve Barbara kendini bir çiftlik evine zor atar.

Buradan sonrası, sinema tarihinin en etkili kuşatma anlatılarından biridir. Yaşayan Ölülerin Gecesi neredeyse tamamen bu evin içinde geçer; asıl gerilimi dışarıdaki kalabalıktan değil, içerideki insanların birbirini yönetememesinden alır. Eve kısa süre sonra Ben adında bir adam girer, pencereleri tahtayla kapatmaya girişir, eldeki tek aklı başında plan onunkidir. Bodrumda saklanan bir aile ise aşağıda kalmakta ısrar eder. Film, dışarıda ölüler birikirken içeride kimin haklı olduğu tartışmasını bitmeyen bir kavgaya dönüştürür. Kapıya vuran kalabalık, aslında hikâyenin arka planıdır; ön planda insanlar vardır ve insanlar anlaşamamaktadır.

Ben rolünü Duane Jones adında bir tiyatro oyuncusu üstlenmişti. Jones siyahtı ve 1967 Amerika'sında bir korku filminin kahramanının siyah olması sıradan bir tercih değildi. Romero bu seçimi hiçbir zaman politik bir karar olarak sunmadı; Jones'un o rol için gördükleri en iyi oyuncu olduğunu, senaryoda karakterin derisinin rengine dair tek satır bulunmadığını söyledi. Ama seçimin kendisi, senaryodaki hiçbir replik değişmeden filmin anlamını baştan aşağı değiştirdi. Özellikle de sonunda.

Film, seyirciyi rahatlatmayı kesinlikle reddeder. Bodrumdaki ailenin hasta kızı Karen, gece boyunca yatakta yatar ve filmin en sarsıcı sahnesinde annesini bir mala ile öldürür. Ertesi sabah kırlarda köpekli, tüfekli bir kasaba milisi taranır; ölüleri tek tek vurup yakmaktadırlar. Evden çıkan tek sağ kişiyi, yani Ben'i uzaktan görürler ve gulyabani sanıp kafasından vururlar. Filmin son dakikaları, hareketli görüntü değil, gazete fotoğrafını andıran donuk siyah beyaz karelerdir: Ben'in cesedi kancalarla sürüklenir ve bir ateş yığınına atılır. Kahraman kurtulmaz, kimse teşekkür etmez, kimse öğrenmez.

Bu final, ekip için beklenmedik biçimde ağırlaştı. Romero ve Streiner, biten filmin kopyasını New York'a götürmek üzere yola çıktıklarında radyodan Martin Luther King'in öldürüldüğü haberini duydular. Ellerindeki kutuda, siyah bir adamın taşrada silahlı beyaz bir grup tarafından vurulup yakıldığı bir film vardı ve o film artık kendi niyetlerinden bağımsız bir şey söylüyordu.

Vizyon, 1 Ekim 1968'de Pittsburgh'daki Fulton Sineması'nda yapılan özel bir galayla başladı; salonda belediye başkanı ve şehrin ileri gelenleri vardı. Asıl mesele ise ülkenin geri kalanında yaşandı. Film, dönemin alışkanlığına uyularak cumartesi öğleden sonra matinelerinde gösterime girdi. Bu matineler çocukların seansıydı; aileler çocuklarını sinemaya bırakıp alışverişe giderdi. Üstelik Amerika'da yaş sınırı getiren derecelendirme sistemi ancak Kasım 1968'de yürürlüğe girecekti; yani gişede kimse kimseyi durdurmuyordu. Bir kanlı kardeş katli ve bir çocuk cinayeti izlemek üzere salonlara 8, 9, 10 yaşında çocuklar doldu.

Roger Ebert, Chicago'da çıkan gazetesindeki yazısında bu manzarayı anlattı ve salonun filmin ortasında nasıl bir ölüm sessizliğine gömüldüğünü, çocukların neye uğradıklarını anlamadığını yazdı. Yazı ülke çapında dağıtılan bir aylık dergide yeniden basılınca tartışma büyüdü. Sektör dergisi Variety, yani Varyete filmi sert biçimde yerdi. Ama olan olmuştu: tepkinin kendisi filmi büyüttü. Yaşayan Ölülerin Gecesi Amerika'da 12 milyon, yurt dışında 18 milyon dolar hasılat yaptı. 114 bin dolara çekilmiş bir film, maliyetinin 250 katından fazlasını kazanmıştı.

Peki bu paranın ne kadarı filmi yapanlara kaldı? Cevap, bir başlık değişikliğinde gizli.

Filmi dağıtma işini Walter Reade grubunun sinema kolu Continental, yani Kıta Dağıtım üstlenmişti. Kıta Dağıtım'ın elindeki başlık, Et Yiyenlerin Gecesi'ydi. Ancak 1964'te Et Yiyenler adlı başka bir korku filmi çekilmişti ve iki adın karışması ihtimali dağıtımcıyı rahatsız etti. Böylece film, bugün bildiğimiz adını aldı: Yaşayan Ölülerin Gecesi. Yeni ad için yeni bir jenerik başlığı hazırlandı, yeni kopyalar basıldı, afişler yeniden tasarlandı.

Ve o yeni başlık karesi hazırlanırken, eskisinin altında duran bir satır unutuldu: telif hakkı bildirimi.

Bugün önemsiz bir dizgi ayrıntısı gibi görünen o satır, 1968 Amerika'sında bir filmin varlık belgesiydi. Yürürlükteki 1909 tarihli Telif Yasası'na göre bir eser, üzerinde usulüne uygun telif bildirimi olmadan yayımlanırsa korumasını kaybediyordu. Kaybetme geçici değildi. Başvuruyla geri alınamıyor, mahkemeyle düzeltilemiyor, sonradan basılan kopyalara bildirim eklenerek kurtarılamıyordu. Film, salonlarda gösterime girdiği ilk gün kamuya mal olmuştu. Onlu Görüntü ortakları, dokuz ay boyunca hafta sonlarını mezarlıkta geçirip ortaya çıkardıkları eseri, bir jenerik karesi yüzünden dünyaya bağışlamış oldu.

Sonuçları yıllar içinde katlanarak geldi. Filmi kimse için lisanslamak gerekmiyordu. Herhangi bir şirket kopyasını alıp çoğaltabiliyor, satabiliyor, televizyonda gösterebiliyordu. Nitekim öyle de oldu: onlarca farklı firma filmi kendi kutusuyla piyasaya sürdü, kalitesi birbirinden kötü kopyalar dolaşıma girdi, film renklendirildi, yeniden kurgulandı, ucuz derleme kasetlerin arasına konuldu. Televizyon kanalları cadılar bayramı gecelerini onunla doldurdu. İnternet çağı gelince film, tek bir kuruş ödenmeden izlenebilen ilk klasiklerden biri oldu. Hukuk, hiçbir dağıtımcıyı hesap vermek zorunda bırakamadı; dağıtımı üstlenen grup da zaten 1970'lerin sonunda mali olarak dağıldı.

Romero bunun acısını ömrü boyunca taşıdı ama ilginç biçimde küskünlüğe dönüştürmedi. Sinemaya devam etti; 1978'de aynı evrende geçen Dawn of the Dead, yani Ölülerin Şafağı'nı çekti ve bu kez haklarını titizlikle korudu. 1990'da, ilk filmin kaybedilen gelirini bir ölçüde telafi edebilmek için hikâyeyi yeniden çektirdi; senaryoyu kendisi yazdı, yönetmen koltuğuna makyaj ustası Tom Savini oturdu. Aradan geçen yıllarda orijinal ekipten çıkan başka yeniden kurgular, eklemeli sürümler ve devam filmleri de oldu. Hepsi, sahipsiz kalan bir filmin etrafında sahiplik kurma çabasının farklı biçimleriydi.

Amerikan telif hukuku sonradan değişti. 1976'da kabul edilip 1978'de yürürlüğe giren yeni yasa ve ardından 1988'de Bern Sözleşmesi'ne katılım, bildirim zorunluluğunu fiilen ortadan kaldırdı; artık bir eser, üzerinde hiçbir işaret olmasa da korunuyor. Ama hukukta düzeltmeler geriye yürümez. Yaşayan Ölülerin Gecesi, kendisini kurtaracak yasanın on yıl gerisinde kalmıştı.

Burada, üzerinde düşünmeye değer bir çelişki var. Telifin kaybı filmi yapanları zarara uğrattı, bu tartışmasız. Fakat aynı kayıp, filmin görülmesinin önündeki bütün engelleri de kaldırdı. Bir lise sinema kulübü onu ücretsiz gösterebildi, taşradaki bir kanal programına koyabildi, dünyanın öbür ucundaki genç bir yönetmen onu izleyerek büyüdü. 1968'in mütevazı bir bağımsız yapımı, hiçbir tanıtım bütçesinin başaramayacağı bir yayılma hızına ulaştı ve modern zombi anlatısının, hatta bağımsız korku sinemasının tamamının çıkış noktası hâline geldi.

Kurumlar da bunu sonunda tescil etti. Film 1999'da Kongre Kütüphanesi'nin Ulusal Film Kayıt Defteri'ne, yani ülkenin kalıcı olarak korunacak yapıtlar listesine alındı. New York'taki Modern Sanat Müzesi, Film Vakfı ile birlikte orijinal negatiften 4K çözünürlüklü bir restorasyon yaptı; yenilenen kopya 5 Kasım 2016'da müzenin film koruma festivalinde gösterildi ve 2018'de özenli bir koleksiyon basımıyla yayımlandı. Reklam çeken bir avuç Pittsburghlunun hafta sonlarını feda ederek çektiği film, artık müzelerin koruduğu bir eserdi.

Romero 2017'de öldüğünde, adını dünyaya duyuran filmin hâlâ yasal sahibi değildi. Sinema tarihinin en tuhaf denklemlerinden biridir bu: bir filmin en büyük ticari felaketi ile en büyük kültürel zaferi, aynı gün, aynı sebepten, aynı unutulmuş satırdan doğdu. Kapıya vuran kalabalık filmin içindeydi; ama evin kapısını asıl açık bırakan şey, jenerikte olması gereken ve orada olmayan birkaç kelimeydi.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.