Yağmura Karıştırılan Süt: Kataloğdan Doğan Film

Bölüm metni

Kamera yağmuru göremiyordu; suya süt karıştırdılar. Başrol 39 derece ateşle dans etti, yan rol hastanelik oldu — sonra o numaranın çekimi bozuk çıktı ve her şeyi baştan yapmak zorunda kaldı. Üstelik bütün bunlar, kimsenin önemsemediği eski şarkıları yeniden satmak için çekilen bir film içindi.

1950 yılının ilkbaharında Hollywood'un en güçlü müzikal yapımcısı Arthur Freed'in masasında bir film fikri değil, bir şarkı listesi vardı. Freed, Metro-Goldwyn-Mayer'de, kısaca Metro'da, yıllardır stüdyonun müzikal birimini yönetiyordu; ama bu işe başlamadan önce söz yazarıydı. Besteci Nacio Herb Brown ile birlikte, 1920'lerin sonundan 1930'ların ortasına kadar onlarca şarkı yazmışlardı. O şarkılar stüdyonun kasasında duruyordu ve her biri için telif ödenmişti. Freed'in aklındaki şey, o dönemde "katalog filmi" denen türdü: tek bir söz yazarının ya da ikilinin eski şarkılarının etrafına yeni bir hikâye örmek. Yani sıra tersine dönmüştü. Önce müzik vardı, senaryo sonra gelecekti.

Freed bu işi Betty Comden ve Adolph Green'e verdi. İkili Broadway'den geliyordu, kendi sözlerini kendileri yazmaya alışkındı ve Hollywood'a çağrıldıklarında hikâyeyi de şarkı sözlerini de kendilerinin yazacağını sanıyorlardı. Kendilerinden istenenin, başka birinin 20 yıl önce yazdığı şarkıları bir arada tutacak bir bahane olduğunu öğrenince direndiler. Yaklaşık iki hafta boyunca işi geri çevirmeye, sözleşmeden çıkmaya çalıştılar. Menajerleri Irving Lazar durumu netleştirdikten sonra masaya oturdular ve o meşhur kilidi açan soruyu sordular: Bu şarkılar tam olarak ne zaman yazılmıştı?

Cevap filmi kurtardı. Listedeki parçaların büyük kısmı 1929 ile 1932 arasından geliyordu; yani Hollywood'un sessiz sinemadan sesli sinemaya geçtiği o sarsıntılı birkaç yıldan. Comden ile Green, şarkıları bugüne taşımak yerine hikâyeyi geçmişe götürmeye karar verdiler. Film 1927'de, Caz Şarkıcısı'nın perdeye çıkıp bütün sektörü bir gecede altüst ettiği anda başlayacaktı. Böylece eski şarkılar birdenbire nostaljik dolgu olmaktan çıktı, hikâyenin doğal parçası oldu: karakterler o şarkıları söylüyordu, çünkü o şarkılar tam olarak onların yaşadığı yılların şarkılarıydı.

Kurulan öykü şuydu: Sessiz sinemanın yakışıklı yıldızı Don Lockwood ile partneri Lina Lamont, seyircinin gözünde kusursuz bir çifttir. Sonra ses gelir ve Lina'nın ağzını açar açmaz her şey biter; sesi, seyircinin onun için hayal ettiği kadınla hiç uyuşmaz. Stüdyo çekilmiş kostümlü dramayı, Düellocu Şövalye'yi kurtarmak için onu bir müzikale, Dans Eden Şövalye'ye çevirir ve Lina'nın sesini gizlice genç bir oyuncuya, Kathy Selden'a dublaj yaptırır. Senaryonun bütün mizahı gerçek olaylardan besleniyordu: mikrofonların çiçek saksılarına saklanması, oyuncuların yakalarına konan vericiyle birlikte kalp atışlarının banda kaydedilmesi, ses ile görüntünün senkronunun kayıp bütün salonu kahkahaya boğması. Bunlar uydurma değildi; 1928'in stüdyolarında haftalarca yaşanmış kazalardı.

Freed filmi, kısa süre önce Bir Amerikalı Paris'te ile büyük bir başarı kazanan ekibe emanet etti. Yönetmenlik koltuğunda iki isim vardı: filmin başrolünü de oynayacak olan Gene Kelly ve onun uzun süredir çalışma arkadaşı olan Stanley Donen. Kelly'nin karşısına, Lina rolü için Jean Hagen kondu; sesi gerçek hayatta son derece güzel olan, eğitimli bir tiyatro oyuncusu. Don'un komik yol arkadaşı Cosmo için Donald O'Connor seçildi; çocukluğundan beri sahnede olan, akrobasiyle dans arasındaki sınırı hiç tanımamış bir komedyen. Kathy rolü ise 19 yaşında, daha önce hiç ciddi dans eğitimi almamış bir oyuncuya, Debbie Reynolds'a verildi. Reynolds jimnastikten geliyordu; Kelly'nin karşısına çıkacak teknik donanımı yoktu ve bunu herkes biliyordu.

Kataloğun kuralı katıydı: yeni şarkı yazılmayacaktı. Filmin tek tamamen yeni parçası, müziğini Roger Edens'in, sözlerini Comden ile Green'in yazdığı, dil egzersizlerini tekerlemeye çeviren Moses Supposes, yani Musa Sanıyor ki oldu. Bir de istisna vardı ki bugün hâlâ tartışılır. Donen, Freed ile Brown'dan Cole Porter'ın Be a Clown, yani Palyaço Ol parçasından esinlenen bir komedi numarası istedi. Gelen şarkı, Güldür Onları, esinlenmenin epey ötesindeydi; Donen yıllar sonra sonucu açıkça intihal olarak nitelendirdi. Porter hiçbir zaman dava açmadı, konu kapandı.

Geri kalan her şey eski defterlerden çıktı. Filme adını veren şarkı ilk kez 1929'da, 1929 Hollywood Revüsü'nde duyulmuştu. Broadway Melodisi, 1929 tarihli aynı adlı filmden geliyordu. Yani ortada, kendi geçmişini hammadde olarak kullanan bir stüdyo vardı: Metro, sesli sinemanın ilk yıllarında ürettiği malzemeyi 20 yıl sonra alıp, aynı yılların hikâyesini anlatmak için yeniden eritiyordu. Comden ile Green'in başta angarya saydığı kısıt, sonunda filmin en sağlam fikrine dönüştü.

Çekimler 1951 yazında başladığında en zor iş, kamera önünde en az hazırlıklı olan kişiye düştü. Debbie Reynolds sabahın erken saatlerinde prova salonuna giriyor, günde saatlerce çalışıyordu. Kelly mükemmeliyetçiydi ve genç oyuncuya karşı sert davrandığı, sonradan kendisinin de kabul ettiği bir gerçekti. Reynolds'un anlattığına göre bir gün, ağlamak için bir piyanonun altına saklandığında onu oradan çıkaran kişi, o sırada aynı stüdyoda çalışan Fred Astaire oldu; Astaire onu alıp kendi prova odasına götürdü ve dansın herkes için acı verici bir iş olduğunu gösterdi. Günaydın numarasının çekimi 14 saate yayıldı; gün bittiğinde Reynolds'un ayakkabılarının içi kanıyordu. Yıllar sonra hayatının en zor iki şeyinin doğum yapmak ve o numarayı çekmek olduğunu söyleyecekti.

Donald O'Connor'ınki başka türlü bir çileydi. Güldür Onları, duvara tırmanıp takla atan, kendini yere çarpan, kuklalarla dövüşen, dört dakika boyunca hiç durmayan bir fizik gösterisiydi. O'Connor numarayı tek günde bitirdi ve çekim sonunda o kadar tükenmişti ki üç gün yatakta dinlenmek zorunda kaldı. Sete döndüğünde teknik bir aksaklık yüzünden bütün çekimlerin kullanılamaz hâle geldiğini öğrendi. Ertesi gün aynı numarayı baştan sona bir kez daha yaptı. Perdede gördüğümüz o kusursuz enerji, ikinci denemedir.

Ve sonra filme adını veren o dört dakika geldi. Stüdyonun arka bahçesindeki sahte sokakta, gece çekimi için kurulan boru sistemiyle yapay yağmur yağdırıldı. Bu sahne etrafında dolaşan en yaygın hikâye, suya süt karıştırıldığıdır: yağmur damlaları kamerada görünmediği için suyun sütle bulandırıldığı anlatılır. Hoş bir hikâye, ama doğru değil. Kelly'nin kendisi de, filmin tarihini uzun yıllar arşivlerden takip eden yakınları da bunu bir efsane olarak reddetti. Damlaları görünür kılan şey sütün beyazlığı değil, görüntü yönetmeni Harold Rosson'ın ışığıydı. Rosson yağmuru arkadan aydınlattı, böylece her damla ışığı yakalayıp parladı; aynı anda Kelly'yi önden aydınlatması gerekiyordu, yoksa dans eden adam ışığın önünde siyah bir gölgeye dönüşecekti. Bu iki aydınlatmayı aynı karede dengelemek, sahnenin asıl teknik başarısıdır.

İkinci bir efsane de sahnenin tek çekimde alındığıdır. Değildir; çekim iki ila üç gün sürdü. Üstelik Kelly bu günlerde ateşler içindeydi, 39 dereceyi bulan bir ateşle saatlerce suyun altında dans etti. Yünlü takım elbisesi ıslandıkça çekti, üzerine oturmaya başladı. Suyun basıncı ve miktarı da ayrı bir sorundu; gündüz saatlerinde çevredeki şebekeden bu kadar suyu çekmek mümkün olmadığı için çalışma saatleri buna göre ayarlandı. Bütün bu kısıtların içinden çıkan şey, sinema tarihinde belki de en çok taklit edilen dört dakikadır: sarı yağmurluğunu bırakan, şemsiyesini kapatan ve bilerek ıslanmayı seçen bir adam. Numaranın anlamı da tam olarak budur; yağmur bir engel değil, mutluluğun taşmasıdır.

Filmin bütçeyi asıl zorlayan bölümü ise sonlara doğru gelen Broadway Melodisi balesidir. Neredeyse 14 dakika süren, tek bir hikâye bile anlatmayan, saf renk ve hareketten ibaret bu bölümde Kelly'nin karşısına Cyd Charisse çıkar; uzun bacaklarıyla, metrelerce uzunluktaki beyaz ipek eşarbıyla, filmin geri kalanının neşeli mizahından tamamen farklı, soğuk ve baştan çıkarıcı bir figür olarak. Bu tek bölüm haftalarca çekildi ve maliyeti tek başına küçük bir filme denk düştü. Toplamda film, planlanan bütçesini 620 bin doların üzerinde aştı ve 2,5 milyon dolara mal oldu. Metro'nun yönetimi için bu rahatsız edici bir rakamdı; sonuçta ellerinde, kendi eski şarkılarından derlenmiş, ucuza mal olması beklenen bir işletme filmi olduğunu sanıyorlardı.

Film 27 Mart 1952'de New York'ta, Radio City Müzik Salonu'nda gösterime girdi; ülke geneline 11 Nisan'da yayıldı. Eleştiriler iyiydi. New York'un büyük gazetesinde yazan Bosley Crowther filmi kışın ağırlığını dağıtan bir renk, müzik ve dans gösterisi olarak selamladı. Seyirci de geldi: 103 dakikalık film 1952'nin en çok iş yapan 10 filminden biri oldu, stüdyoya yurt içinden ve yurt dışından toplam 5,6 milyon dolar getirdi ve defterlere 666 bin dolarlık net kâr yazdı. Yani başarılıydı. Ama olağanüstü değildi.

Ödül mevsimi bunu çok açık biçimde gösterdi. Akademi, filme yalnızca 2 dalda aday gösterdi: sesini kaybeden yıldızı oynayan Jean Hagen en iyi yardımcı kadın oyuncu dalında, Lennie Hayton ise müzikal film müziği dalında aday oldu. İkisi de kazanamadı. Gene Kelly'ye, Stanley Donen'e, Comden ile Green'in senaryosuna, koreografiye, görüntü yönetimine tek bir adaylık bile gelmedi. Bunun bir nedeni zamanlamaydı: aynı ekibin bir önceki filmi Bir Amerikalı Paris'te daha yeni en iyi film dahil 6 Oscar toplamıştı ve akademi aynı kapıyı iki yıl üst üste çalmaya niyetli değildi. Daha derin neden ise şuydu: 1952'de müzikal, Hollywood'un kendi kendine yaptığı sıradan bir iş sayılıyordu. Metro yılda birkaç tane çıkarıyordu. İçlerinden birinin sanat eseri olabileceği fikri henüz kimsenin aklına gelmiyordu.

Filmin kendi konusuyla kurduğu ironi de yıllarca fark edilmedi. Yağmurda Şarkı, sahte bir sesin arkasına saklanan bir yıldızın hikâyesidir; perdede Kathy, Lina'nın sesini gizlice üstlenir. Oysa gerçekte Debbie Reynolds'ın da şarkı söyleyen sesi zaman zaman başkasına aitti: iki parçada Betty Noyes devreye girdi, tap dansının ayak sesleri de ayrıca kaydedildi. Dahası, Kathy'nin Lina'ya dublaj yaptığı bir sahnede duyduğumuz ses, aslında Jean Hagen'in kendi sesidir; yani sesi taklit edilen oyuncu, kendi sesini taklit eden oyuncuyu seslendirmiştir. Dublajın sahteliğiyle dalga geçen film, tam da o yöntemle çekilmişti. Bu, filmin iki yüzlülüğü değil, konusuna ne kadar hakim olduğunun kanıtıdır: Hollywood'un yalanını, o yalanın kendi aletleriyle anlatmıştı.

Filmi bulan şey zaman oldu. 1970'lerde, yirminci yıldönümüne yaklaşırken eski Metro müzikalleri yeniden gösterime girmeye, televizyonda dönmeye, sinema yazarlarının ciddi kitaplarında yer almaya başladı. Amerikan eleştirmen Pauline Kael onu bütün Amerikan müzikallerinin en keyiflisi diye andı. Akademik sinema çevreleri filmin sinema tarihi hakkında ne kadar bilgili olduğunu fark etti: bu, sadece 1927'de geçen bir film değildi, sinemanın kendi teknolojik devrimini anlatan, sinema üzerine bir filmdi. Ve o yıllarda yetişen genç yönetmenler için kamera hareketinin, renk kullanımının, uzun kesintisiz dans planlarının ders kitabıydı.

Yükseliş sonra sayılara döküldü. İngiliz Film Enstitüsü'nün 10 yılda bir düzenlediği, dünyanın en saygın film anketi sayılan Görüntü ve Ses listesinde, 1982'de film ilk üçe kadar tırmandı. 2022'de yapılan son ankette hâlâ ilk 10'un içindeydi. 1989'da Amerikan Kongre Kütüphanesi, ulusal miras sayılıp kalıcı olarak korunacak ilk 25 filmi seçtiğinde, Yağmurda Şarkı o listedeydi. Amerikan Film Enstitüsü 2006'da bütün zamanların müzikallerini sıraladığında filmi birinci koydu; 2007'de yenilediği genel Amerikan filmleri listesinde ise beşinci sıraya yerleştirdi. 2 adaylıkla geçiştirilen film, 50 yıl içinde sessizce zirveye yürümüştü.

Bugün o dört dakikalık yağmur sahnesi, sinemanın kendisinin kısaltılmış hali gibi kullanılıyor: reklamlarda, açılış törenlerinde, başka filmlerin içinde, bir adamın şemsiyeyi kapatıp suyun altına girmesi hemen anlaşılıyor. İlginç olan şu ki o sahne etrafında dolaşan süt hikâyesi de, her yalanlanmasına rağmen ölmüyor. Belki de bunun bir sebebi var. Yağmurda Şarkı baştan sona, seyirciye gösterilenin arkasında hep bir düzenek olduğunu anlatan bir filmdir; mikrofonu saksıya saklayan, sesi başkasına söyleten, perdeyi yırtıp arkadaki gerçeği gösteren bir film. O yüzden insanlar yağmurun da bir hilesi olmasını istiyor. Gerçek hile daha da iyisiydi: arkadan gelen bir ışık, önden gelen ikinci bir ışık ve ateşler içinde, suyun ortasında dans etmeye devam eden bir adam.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.